తెలంగాణలో ఉద్యోగిత & నిరుద్యోగిత స్వరూపం (Employment & Unemployment)

తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థ – లేబర్ మార్కెట్ విశ్లేషణ

తెలంగాణలో ఉద్యోగిత & నిరుద్యోగిత స్వరూపం (Employment & Unemployment)

[TGPSC గ్రూప్-2, గ్రూప్-1 & పోలీస్ SI ప్రత్యేకం – PLFS సూచీలు, రంగాలవారీ ఉపాధి & ప్రభుత్వ విధానాలు]

ఉపాధి విస్తరణే ఆర్థిక పురోగతికి కొలమానం: ఆర్థిక వ్యవస్థలో అధిక వృద్ధి రేటు నమోదైనా, అది తగినంత ఉపాధిని సృష్టించలేకపోతే దానిని 'ఉద్యోగరహిత వృద్ధి' (Jobless Growth) అంటారు. తెలంగాణలో సేవా రంగం (IT, ఫార్మా) జీఎస్‌డీపీకి (GSDP) భారీ ఆదాయాన్ని సమకూరుస్తున్నప్పటికీ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఇప్పటికీ మెజారిటీ జనాభా వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడి ఉంది. శ్రామిక శక్తి స్వరూపం, నిరుద్యోగిత రకాలు మరియు ప్రభుత్వ పరిష్కార మార్గాలు పోటీ పరీక్షలకు అత్యంత కీలకం.

1. లేబర్ మార్కెట్ ప్రామాణిక భావనలు (PLFS Indicators)

జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO) నిర్వహించే పీరియాడిక్ లేబర్ ఫోర్స్ సర్వే (PLFS) ప్రకారం ఉపాధిని కొలవడానికి కింది ప్రామాణిక సూచికలను ఉపయోగిస్తారు:

• శ్రామిక భాగస్వామ్య రేటు (Labour Force Participation Rate - LFPR): మొత్తం జనాభాలో పనిచేస్తున్నవారు మరియు పనికోసం చురుగ్గా వెతుకుతున్న వారి (ఉద్యోగులు + నిరుద్యోగులు) శాతాన్ని LFPR అంటారు.
  • సూత్రం: LFPR = [శ్రామిక శక్తి (Labour Force) / మొత్తం జనాభా] × 100.
  • తెలంగాణలో 15–59 సంవత్సరాల వయస్సు వారిలో LFPR జాతీయ సగటు కంటే మెరుగ్గా (దాదాపు 64%) ఉంది.
• శ్రామిక జనాభా నిష్పత్తి (Worker Population Ratio - WPR): మొత్తం జనాభాలో వాస్తవంగా ఏదో ఒక ఆర్థిక ఉత్పత్తి పనిలో నిమగ్నమై ఉన్న కార్మికుల శాతం.
  • సూత్రం: WPR = [ఉద్యోగుల సంఖ్య (Employed) / మొత్తం జనాభా] × 100.
• నిరుద్యోగిత రేటు (Unemployment Rate - UR): మొత్తం శ్రామిక శక్తిలో (Labour Force) పని లభించని వారి శాతాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది (మొత్తం జనాభాపై కాదు).
  • సూత్రం: UR = [నిరుద్యోగుల సంఖ్య / మొత్తం శ్రామిక శక్తి (LFPR)] × 100.
• కొలిచే విధానాలు (Measuring Statuses):
  1. సాధారణ హోదా (Usual Status - ps+ss): సర్వే తేదీకి ముందు గడిచిన 365 రోజుల్లో (సంవత్సరంలో) ఎక్కువ కాలం పనిచేశారా లేదా అని పరిశీలిస్తుంది (దీర్ఘకాలిక ఉపాధి).
  2. ప్రస్తుత వారపు హోదా (Current Weekly Status - CWS): సర్వే చేసిన వారంలో ఏ ఒక్క రోజైనా కనీసం 1 గంట పనిచేశారా లేదా అని లెక్కిస్తుంది (స్వల్పకాలిక స్థితి).

2. తెలంగాణలో రంగాలవారీ ఉపాధి స్వరూపం (Sectoral Distribution)

తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఆదాయ వాటాకు మరియు ఉపాధి కల్పనా సామర్థ్యానికి మధ్య తీవ్రమైన నిర్మాణపరమైన అసమతుల్యత (Structural Asymmetry) ఉంది:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి జీఎస్‌డీపీ ఆదాయం మరియు ఉపాధి వాటాలను సరిపోల్చవచ్చు:

ఆర్థిక రంగం	ఉపాధి కల్పన వాటా (%)	జీఎస్‌డీపీ (GSDP) ఆదాయ వాటా	ఉపాధి స్వభావం & సవాళ్లు
ప్రాథమిక రంగం (వ్యవసాయం & అనుబంధ)	సుమారు 45% – 48%	సుమారు 15% – 18%	రాష్ట్రంలో సగానికి పైగా శ్రామికశక్తి ఇక్కడే ఉన్నప్పటికీ ఆదాయం తక్కువ; ప్రచ్ఛన్న, కాలానుగుణ నిరుద్యోగిత అధికం.
ద్వితీయ రంగం (పరిశ్రమలు & తయారీ)	సుమారు 22% – 23%	సుమారు 19% – 21%	నిర్మాణ రంగం (Construction), ఫార్మా, టెక్స్‌టైల్స్, మైనింగ్ (సింగరేణి) మరియు ఎంఎస్ఎంఈలు ప్రధాన ఉపాధి వనరులు.
తృతీయ రంగం (సేవా రంగం / ఐటీ)	సుమారు 30% – 33%	సుమారు 62% – 64%	ఆదాయంలో సింహభాగం ఇక్కడి నుంచే వస్తుంది; ఐటీ, బ్యాంకింగ్, రియల్ ఎస్టేట్, లాజిస్టిక్స్ రంగాలలో అధిక వేతన ఉపాధి.

ప్రాంతీయ విస్తరణ – లుక్ ఈస్ట్ పాలసీ (GRID & Look East Policy):

హైదరాబాద్‌లో ఐటీ రంగాన్ని కేవలం మాదాపూర్, గచ్చిబౌలి (పశ్చిమ ప్రాంతం) కే పరిమితం చేయకుండా నగరం నలువైపులా విస్తరించడానికి ప్రభుత్వం గ్రిడ్ (GRID - Growth in Dispersion) పాలసీ ని మరియు తూర్పు హైదరాబాద్ (ఉప్పల్, పోచారం) లో 'లుక్ ఈస్ట్' (Look East) పాలసీ ని తెచ్చింది. అలాగే వరంగల్, కరీంనగర్, ఖమ్మం, నిజామాబాద్, మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ వంటి టైర్-2 నగరాలలో ఐటీ టవర్లను నెలకొల్పి స్థానికంగానే ఇంజనీరింగ్ గ్రాడ్యుయేట్లకు ఉద్యోగావకాశాలు కల్పిస్తోంది.

3. నిరుద్యోగిత రకాలు & లక్షణాలు (Types of Unemployment)

• 1. ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగిత (Disguised Unemployment):
  • ఒక పనిలో సాంకేతికంగా ఎంతమంది అవసరమో అంతకంటే ఎక్కువ మంది శ్రామికులు పనిచేస్తుండటం.
  • ఇందులో ఉపాంత ఉత్పాదకత శూన్యం (Marginal Productivity of Labour is Zero). కొందరు శ్రామికులను ఆ పని నుండి తొలగించినా మొత్తం ఉత్పత్తి ఏమాత్రం తగ్గదు. తెలంగాణలోని గ్రామీణ వ్యవసాయ భూములలో ఇది ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.
• 2. కాలానుగుణ నిరుద్యోగిత (Seasonal Unemployment):
  • వ్యవసాయం కేవలం ఖరీఫ్, రబీ సీజన్లలో మాత్రమే సాగు కావడం వల్ల, మిగిలిన సమయాల్లో వ్యవసాయ కూలీలకు, రైతులకు పనులు ఉండకపోవడం. తెలంగాణలో గ్రామీణ వలసలకు (పాలమూరు వలసలు) ఇది ప్రధాన కారణం.
• 3. విద్యావంతుల నిరుద్యోగిత (Educated Unemployment):
  • డిగ్రీలు, ఇంజనీరింగ్, పీజీలు పూర్తి చేసినప్పటికీ, పారిశ్రామిక అవసరాలకు తగిన నైపుణ్యాలు లేకపోవడం (Skill Mismatch) వల్ల ఏర్పడే నిరుద్యోగిత. తెలంగాణలోని యువతలో (15–29 ఏళ్ల వయస్సు వారిలో) ఇది అత్యధికంగా కనిపిస్తుంది.
• 4. నిర్మాణపరమైన నిరుద్యోగిత (Structural Unemployment):
  • ఆర్థిక వ్యవస్థలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, మార్కెట్ అవసరాలు మారినప్పుడు, శ్రామికుల నైపుణ్యాలకు మరియు పరిశ్రమల డిమాండ్‌కు మధ్య గ్యాప్ ఏర్పడటం వల్ల ఇది వస్తుంది.
• 5. ఘర్షణపూరిత నిరుద్యోగిత (Frictional Unemployment):
  • ఒక పాత ఉద్యోగాన్ని వదిలి మెరుగైన కొత్త ఉద్యోగంలో చేరే వరకు మధ్యలో తాత్కాలికంగా ఉండే స్వల్పకాలిక ఖాళీ స్థితి.

4. ఉపాధి కల్పన & నైపుణ్యాభివృద్ధి – ప్రభుత్వ వ్యవస్థలు (Ecosystem)

• టాస్క్ (TASK - Telangana Academy for Skill and Knowledge, 2014): రాష్ట్రంలోని ఇంజనీరింగ్, పాలిటెక్నిక్, డిగ్రీ విద్యార్థులకు టెక్నాలజీ కంపెనీలతో (IBM, Cisco, Oracle) భాగస్వామ్యం కుదిర్చి కోడింగ్, ఏఐ (AI), కమ్యూనికేషన్ స్కిల్స్ వంటి ఉపాధి నైపుణ్యాలను అందిస్తుంది.
• టి-హబ్ (T-Hub - Technology Hub, 2015): హైదరాబాద్ ఐఐటీ, ఐఎస్‌బీ భాగస్వామ్యంతో రాయదుర్గం వద్ద ప్రారంభించిన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఇన్నోవేషన్ క్యాంపస్. వేలాది స్టార్టప్‌లకు ఇంక్యుబేషన్, నిధులు మరియు మెంటార్‌షిప్ కల్పించడం ద్వారా నూతన ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టిస్తోంది.
• వి-హబ్ (WE Hub - 2018 మార్చి 8): భారతదేశంలోనే మొట్టమొదటి మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల ప్రత్యేక ఇంక్యుబేటర్. మహిళలు స్టార్టప్‌లను స్థాపించడానికి, స్వయం ఉపాధి సాధించడానికి సాంకేతిక, ఆర్థిక సహాయాన్ని అందిస్తుంది.
• టి-ప్రైడ్ & టి-ఐడియా (T-PRIDE & T-IDEA): ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, దివ్యాంగ పారిశ్రామికవేత్తలకు రాయితీలు, పెట్టుబడి సబ్సిడీలు అందించి సూక్ష్మ, చిన్న తరహా పరిశ్రమల (MSME) ద్వారా భారీగా ఉపాధిని ప్రోత్సహించే పారిశ్రామిక పథకాలు.
• ప్రభుత్వ రిక్రూట్‌మెంట్లు: టీజీపీఎస్సీ (TGPSC), పోలీస్ రిక్రూట్‌మెంట్ బోర్డు (TSLPRB), మెడికల్ రిక్రూట్‌మెంట్ బోర్డుల ద్వారా గ్రూప్-1, గ్రూప్-2, డిఎస్సీ, పోలీస్ ఉద్యోగాల నియామకాలు వేగవంతం చేయబడ్డాయి.

📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)

Q1. ఒక ఉత్పత్తి రంగంలో ఎంతమంది శ్రామికులు అవసరమో అంతకంటే ఎక్కువ మంది పనిచేస్తుండటం వల్ల వారి ఉపాంత ఉత్పాదకత (Marginal Productivity) శూన్యమయ్యే నిరుద్యోగిత ఏది?
(A) నిర్మాణ నిరుద్యోగిత (Structural Unemployment)
(B) ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగిత (Disguised Unemployment)
(C) ఘర్షణపూర్వక నిరుద్యోగిత (Frictional Unemployment)
(D) సాంకేతిక నిరుద్యోగిత
సమాధానం: (B) ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగిత (వ్యవసాయ రంగంలో అత్యంత సహజంగా కనిపిస్తుంది).

Q2. లేబర్ మార్కెట్ సర్వేలలో 'శ్రామిక భాగస్వామ్య రేటు' (Labour Force Participation Rate - LFPR) అనగా ఏమిటి?
(A) మొత్తం జనాభాలో కేవలం ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల శాతం
(B) మొత్తం జనాభాలో పనిచేస్తున్నవారు మరియు పనికోసం వెతుకుతున్న వారి మొత్తం శాతం
(C) నిరుద్యోగుల సంఖ్య మరియు శ్రామికుల నిష్పత్తి
(D) కేవలం 60 ఏళ్లు పైబడిన పనిచేసే వారి సంఖ్య
సమాధానం: (B) మొత్తం జనాభాలో పనిచేస్తున్నవారు + పనికోసం సిద్ధంగా ఉన్నవారి శాతం [LFPR = (Labour Force / Total Population) * 100].

Q3. హైదరాబాద్‌లోని పశ్చిమ ప్రాంతానికే పరిమితమైన ఐటీ రంగాన్ని నగరం నలువైపులా మరియు టైర్-2 నగరాలకు విస్తరించడానికి తెలంగాణ ప్రభుత్వం తెచ్చిన పాలసీ ఏది?
(A) T-PRIDE పాలసీ
(B) గ్రిడ్ (GRID) & లుక్ ఈస్ట్ (Look East) పాలసీ
(C) గో గ్రీన్ పాలసీ
(D) సెజ్ (SEZ) 2.0 పాలసీ
సమాధానం: (B) గ్రిడ్ (GRID - Growth in Dispersion) మరియు లుక్ ఈస్ట్ పాలసీ (ఉప్పల్, పోచారం మరియు వరంగల్, ఖమ్మంలలో ఐటీ టవర్ల ఏర్పాటు).

Q4. భారతదేశంలోనే మొట్టమొదటి మహిళా పారిశ్రామికవేత్తల ప్రత్యేక ఇంక్యుబేటర్ 'వి-హబ్' (WE Hub) ఎప్పుడు ప్రారంభించబడింది?
(A) 2014 జూన్ 2
(B) 2016 నవంబర్ 1
(C) 2018 మార్చి 8 (అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం)
(D) 2020 జనవరి 26
సమాధానం: (C) 2018 మార్చి 8న తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రత్యేకంగా ప్రారంభించింది.

Q5. తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అత్యధిక ఆదాయాన్ని (జీఎస్‌డీపీలో 60% పైగా) సమకూరుస్తున్నప్పటికీ, ఉపాధి కల్పనలో కేవలం 30-33% వాటాను మాత్రమే కలిగి ఉన్న రంగం ఏది?
(A) ప్రాథమిక రంగం (వ్యవసాయం)
(B) తయారీ రంగం (Manufacturing)
(C) తృతీయ రంగం (సేవా రంగం / Services)
(D) గనుల తవ్వకం రంగం
సమాధానం: (C) తృతీయ రంగం (సేవా రంగం - IT, బ్యాంకింగ్, రియల్ ఎస్టేట్).