Public Interest Litigation (PIL), Articles 33, 34, 35 - ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (PIL), నిబంధనలు 33-35

min read
భారత రాజ్యాంగం – ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (PIL), నిబంధనలు 33-35, ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ & ల్యాండ్‌మార్క్ కేసులు | Complete Polity Guide

భారత రాజ్యాంగం – ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (PIL), ఆర్టికల్స్ 33–35, నివారక నిర్బంధ చట్టాలు & రాజ్యాంగ సవరణలు

ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (Public Interest Litigation - PIL)

  • ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణకు, సామాజిక న్యాయ సాధనకు న్యాయవ్యవస్థ చేపట్టిన విప్లవాత్మక చర్యలలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన అంశం "ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు" (PILs).
  • ఆవిర్భావం: PIL భావన మొట్టమొదటగా అమెరికా (USA) లో ఆవిర్భవించింది.
  • భారత్‌లో ప్రవేశం: భారతదేశంలో 1980ల దశకంలో జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ లు దీనికి ప్రాచుర్యం కల్పించారు (పిల్ పితామహులుగా గుర్తింపు పొందారు). జస్టిస్ భగవతి భారతదేశంలో పిల్స్ రూపకల్పన విషయంలో ఆస్ట్రేలియా దేశ న్యాయ ప్రక్రియల ద్వారా కూడా ప్రభావితమయ్యామని పేర్కొన్నారు.
  • ప్రధాన ఉద్దేశ్యం: నిరుపేదలు, అసహాయులు, అట్టడుగు వర్గాల ప్రజాప్రయోజనాలు మరియు సమిష్టి ప్రయోజనాలతో కూడిన ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ.
  • రాజ్యాంగ హోదా: PILల గురించి భారత రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి స్పష్టమైన ప్రస్తావన లేదు. న్యాయవ్యవస్థ తన క్రియాశీలత (Judicial Activism) ద్వారా ఆర్టికల్ 32 మరియు 226 లకు ఇచ్చిన విస్తృతార్థంలో ఇది ఉద్భవించింది.
  • సామాజిక ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (SILs): ఇటీవల కాలంలో న్యాయస్థానాలు Social Interest Litigation Cases (SILs) ను కూడా ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. (ఉదా: ఢిల్లీ నగర వీధుల్లో ఫుట్‌పాత్‌లపై నివసించే నిరాశ్రయులకు ప్రభుత్వం వెంటనే వసతి కల్పించాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు జారీ చేసింది).
  • ముఖ్య నిబంధనలు:
    • PIL లేదా SILలను కేవలం సమిష్టి/ప్రజా ప్రయోజనాల కోసమే జారీ చేస్తారు తప్ప వ్యక్తిగత ప్రయోజనాల కోసం జారీ చేయరు.
    • లోకస్ స్టాండీ (Locus Standi) సడలింపు: సాంప్రదాయ న్యాయ సూత్రం ప్రకారం బాధితులు మాత్రమే కోర్టును ఆశ్రయించాలి. కానీ PIL లలో బాధితులే కాకుండా సమాజ శ్రేయస్సు కోరే ఏ మూడో వ్యక్తి అయినా లేదా సంస్థ అయినా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు (లేఖలు, పోస్ట్‌కార్డుల ద్వారా కూడా).
    • సుమోటో (Suo-Motu) విచారణ: పత్రికా కథనాలు, వార్తల ఆధారంగా న్యాయస్థానాలు తమంతట తామే స్వచ్ఛందంగా కేసులను స్వీకరించి విచారించే అధికారం కలదు.
ప్రముఖ పిల్ కేసులు (Landmark PILs):
  • ఎన్నికల సంస్కరణలు (ADR / PUCL కేస్): పౌరహక్కుల సంస్థల పిటిషన్ ఆధారంగా సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ ఎన్నికల్లో పోటీచేసే అభ్యర్థులు తమ నేర చరిత్ర, ఆస్తులు, విద్యార్హతల వివరాలను ఎన్నికల రిటర్నింగ్ అధికారికి అఫిడవిట్ రూపంలో తప్పనిసరిగా సమర్పించాలని ఆదేశించింది.
  • డి.కె. బసు Vs స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్: పోలీస్ కస్టోడియల్ హింసను అరికట్టడానికి, అరెస్టుల విషయంలో పోలీసులు పాటించవలసిన మార్గదర్శకాలను సుప్రీంకోర్టు జారీ చేసింది.
  • దుర్వినియోగంపై జరిమానా: PILలను వ్యక్తిగత ప్రచారం, ప్రయోజనాల కోసం లేదా న్యాయస్థాన సమయాన్ని వృథా చేయడానికి వాడితే కోర్టులు భారీ జరిమానాలు విధిస్తాయి. (ఉదా: జాతీయగీతం నుండి 'సింధ్' పదాన్ని తొలగించాలని పిటిషన్ వేసిన సంజీవ్ భట్నాగర్‌కు సుప్రీంకోర్టు ₹10,000 జరిమానా విధించింది).

ప్రాథమిక హక్కులపై పరిమితులు (ఆర్టికల్స్ 33, 34, 35)

అధికరణ (Article) వివరణ & పార్లమెంటుకు గల అధికారాలు
33వ అధికరణ సాయుధ దళాలు (Army, Navy, Airforce), సరిహద్దు భద్రతా దళాలు, నిఘా సంస్థలు (RAW, IB), టెలికమ్యూనికేషన్ సిబ్బంది మరియు శాంతిభద్రతల పరిరక్షణలో ఉండే పోలీసుల క్రమశిక్షణ దృష్ట్యా వారి ప్రాథమిక హక్కులపై హేతుబద్ధమైన ఆంక్షలు విధించే లేదా మార్పులు చేసే సంపూర్ణ అధికారం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.
34వ అధికరణ దేశంలోని ఏ ప్రాంతంలోనైనా సైనిక శాసనం (Martial Law) అమల్లో ఉన్నప్పుడు అక్కడ శాంతిభద్రతల పునరుద్ధరణ కోసం పనిచేసిన సైనిక అధికారుల చర్యలకు నష్టపరిహారం కల్పించేందుకు మరియు ఆ సమయంలో ప్రాథమిక హక్కులపై పరిమితులు విధించేందుకు పార్లమెంటుకు చట్టాలు చేసే అధికారం ఉంటుంది.
35వ అధికరణ కొన్ని ప్రాథమిక హక్కులను (ఆర్టికల్ 16(3), 32(3), 33, 34 మొదలైనవి) అమలుపరిచేందుకు అవసరమైన చట్టాలను చేసే అధికారం కేవలం కేంద్ర పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది కానీ రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఉండదు. ఇది దేశవ్యాప్తంగా హక్కుల అమలులో ఏకరూపతను కాపాడుతుంది.

ప్రాథమిక హక్కుల స్వాభావిక లక్షణాలు

  • 1. సార్వత్రికమైనవి కావు: దేశంలోని అందరికీ అన్ని హక్కులు సమానంగా వర్తించవు. ఉదాహరణకు ఆర్టికల్స్ 15, 16, 19, 29, 30 కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే లభిస్తాయి, విదేశీయులకు లభించవు. సాయుధ దళాలకు ఆర్టికల్ 19లోని కొన్ని స్వేచ్ఛలు వర్తించవు.
  • 2. నిరపేక్షమైనవి కావు (Not Absolute): ఇవి అపరిమితమైనవి కావు. ప్రజా శాంతి, దేశ సమగ్రత, నైతికత దృష్ట్యా ప్రభుత్వం వీటిపై చట్టబద్ధంగా హేతుబద్ధ పరిమితులు (Reasonable Restrictions) విధించవచ్చు.
  • 3. హేతుబద్ధతను న్యాయవ్యవస్థే నిర్ణయిస్తుంది: ప్రభుత్వం విధించే ఆంక్షలు సమంజసమైనవా కాదా అనే అంశాన్ని కోర్టులు న్యాయసమీక్ష ద్వారా నిర్ధారిస్తాయి.
  • 4. న్యాయసంరక్షణ గలవి (Justiciable): హక్కులకు భంగం వాటిల్లినప్పుడు పౌరులు నేరుగా హైకోర్టు లేదా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించి రిట్లు పొందవచ్చు.
  • 5. రద్దు కావు కానీ సస్పెండ్ చేయవచ్చు: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352) కాలంలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా హక్కుల అమలును తాత్కాలికంగా సస్పెండ్ చేయవచ్చు. అయితే 44వ సవరణ ప్రకారం ఆర్టికల్ 20 మరియు 21 లను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ సస్పెండ్ చేయరాదు.
  • 6. ప్రత్యేక పద్ధతిలో సవరణ: సాధారణ చట్టాల మాదిరిగా కాకుండా ఆర్టికల్ 368 కింద పార్లమెంటు 2/3వ వంతు ప్రత్యేక మెజారిటీతో మాత్రమే హక్కులను సవరించగలదు (ఉదా: ఆస్తి హక్కు తొలగింపు, విద్యా హక్కు చేరిక).
  • 7. ప్రధానంగా నకారాత్మకమైనవి (Negative in nature): ప్రభుత్వాలు వ్యక్తుల స్వేచ్ఛలో ఏ పనులు చేయకూడదో ఆదేశిస్తాయి కాబట్టి మెజారిటీ హక్కులు నకారాత్మకమైనవి. అయితే ఆర్టికల్ 17, 23, 24 వంటివి సమాజానికి రక్షణ కల్పించే సకారాత్మక (Positive) స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
  • 8. సాంప్రదాయ & ఆధునిక హక్కుల కలయిక: స్వాతంత్ర్య, మత స్వేచ్ఛల వంటి సాంప్రదాయ హక్కులతో పాటు సమానత్వ, అస్పృశ్యత నివారణ, విద్యాహక్కు వంటి ఆధునిక హక్కుల సమాహారం.

ప్రాథమిక హక్కులపై విమర్శలు

  • ఆర్థిక హక్కుల లేమి: ప్రాథమిక హక్కులు ప్రధానంగా రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యాన్నే పెంపొందిస్తాయి తప్ప ఉపాధి, పని హక్కు వంటి ఆర్థిక హక్కులను ఆర్టికల్ 3వ భాగంలో చేర్చకపోవడం లోపంగా విమర్శించబడింది.
  • అపరిమిత ఆంక్షలు: సాధారణ పరిస్థితుల్లో కూడా ప్రభుత్వం అనేక హేతుబద్ధ పరిమితులు విధించగలగడం వల్ల హక్కుల స్వేచ్ఛ తగ్గుతోందనే వాదన ఉంది.
  • ఎం.ఎన్. వెంకటాచలయ్య రాజ్యాంగ పునఃసమీక్ష కమిషన్ (2002): పత్రికా స్వేచ్ఛ, సమాచార హక్కు, జీవనోపాధి హక్కు, గ్రామీణ ప్రజల హక్కులను రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా పేర్కొని ప్రాథమిక హక్కుల పరిధిని మరింత విస్తరించాలని సిఫార్సు చేసింది.
ప్రముఖుల వ్యాఖ్యలు:
• "భారత రాజ్యాంగం ఒక చేత్తో హక్కులను ప్రసాదించి మరొక చేత్తో వెనుకకు తీసుకున్నది" — నార్మన్ డి. పాల్మర్.
• "ప్రజలు ఎంతో అమాయకంగా భావించే అంశాలు నివారక నిర్బంధ చట్టాలలో ఉన్నందున భారత ప్రజలను ఆ భగవంతుడే రక్షించాలి" — హెచ్.వి. కామత్.
• "ప్రాథమిక హక్కులపై నిరంకుశ పరిమితులు రాజ్యాంగంలో ఉన్నంత కాలం మన ప్రజాస్వామ్య ముఖంపై మాయని మచ్చగానే మిగులుతాయి" — టేక్ చంద్ బక్షి.

నివారక నిర్బంధ చట్టాలు (Preventive Detention Acts)

నేరం జరగకముందే శాంతిభద్రతలు, దేశ రక్షణ దృష్ట్యా అనుమానిత వ్యక్తులను ముందుజాగ్రత్త చర్యగా నిర్బంధించడాన్ని 'నివారక నిర్బంధం' అంటారు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల అర్హత గల ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన అడ్వైజరీ బోర్డు (Advisory Board) ఆమోదం లేకుండా నిర్బంధాన్ని ఎక్కువ కాలం పొడిగించరాదు.

చట్టం పేరు సంవత్సరం & నేపథ్యం ప్రస్తుత స్థితి
PDA (Preventive Detention Act) 1950 – సర్దార్ పటేల్ హయాంలో ప్రారంభం. 1969 లో రద్దు చేయబడింది.
MISA (Maintenance of Internal Security Act) 1971 – ఇందిరా గాంధీ హయాంలో (ఎమర్జెన్సీ కాలంలో విరివిగా వాడారు). 1978 లో జనతా ప్రభుత్వం రద్దు చేసింది.
COFEPOSA (Conservation of Foreign Exchange and Prevention of Smuggling Activities Act) 1974 – విదేశీ మారకద్రవ్య అక్రమ రవాణా, స్మగ్లింగ్ నివారణకు. కొన్ని మార్పులతో నేటికీ అమలులో ఉంది.
ESMA (Essential Services Maintenance Act) 1968 / 1981 – నిత్యావసర సేవల పరిరక్షణకు (సమ్మెల నివారణకు). నేటికీ అమలులో ఉంది.
NASA (National Security Act) 1980 – జాతీయ భద్రతా చట్టం (ఇందిరా గాంధీ హయాంలో). నేటికీ అమలులో ఉంది.
TADA (Terrorist and Disruptive Activities Prevention Act) 1985 – రాజీవ్ గాంధీ కాలంలో తీవ్రవాద నిరోధానికి. దుర్వినియోగం దృష్ట్యా 1995 లో రద్దు చేయబడింది.
POTA (Prevention of Terrorism Act) 2002 – ఎన్డీయే (వాజ్‌పేయి) ప్రభుత్వ కాలంలో పార్లమెంట్ సంయుక్త సమావేశం ద్వారా ఆమోదం. 2004 లో యుపిఎ (మన్మోహన్ సింగ్) ప్రభుత్వం రద్దు చేసింది.
UAPA (Unlawful Activities Prevention Act) 1967 (2004, 2008, 2019లలో కఠిన సవరణలు చేశారు). ప్రస్తుతం దేశంలో ఉగ్రవాద వ్యతిరేక ప్రధాన చట్టంగా అమలులో ఉంది.

ప్రాథమిక హక్కులు – సుప్రీంకోర్టు చారిత్రక తీర్పులు & రాజ్యాంగ సవరణలు

కేసు / చట్ట సవరణ ముఖ్యమైన తీర్పు / రాజ్యాంగ మార్పులు
చంపకం దొరైరాజన్ కేస్ (1951) & 1వ సవరణ (1951) మద్రాస్ ప్రభుత్వం తెచ్చిన కమ్యూనల్ జీవో రిజర్వేషన్లు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది. దీనిని అధిగమించడానికి ప్రభుత్వం 1వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా విద్యాసంస్థల్లో వెనుకబడిన తరగతులకు రిజర్వేషన్లు కల్పిస్తూ ఆర్టికల్ 15(4) ను, అలాగే భూసంస్కరణలకు రక్షణగా 9వ షెడ్యూల్ ను చేర్చింది.
శంకరీ ప్రసాద్ (1951) & సజ్జన్ సింగ్ (1965) పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 368 ద్వారా ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చని, రాజ్యాంగ సవరణలు ఆర్టికల్ 13 పరిధిలోకి రావని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
గోలక్‌నాథ్ కేస్ (1967) సుప్రీంకోర్టు తన పూర్వ తీర్పులను తోసిపుచ్చుతూ, ప్రాథమిక హక్కులు పవిత్రమైనవని (Transcendental), పార్లమెంటుకు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే లేదా కుదించే అధికారం లేదని సంచలన తీర్పు ఇచ్చింది.
24, 25, 26వ సవరణలు (1971) గోలక్‌నాథ్, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, రాజభరణాల రద్దు కేసుల్లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పులను అధిగమించడానికి ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం ఈ సవరణలను తెచ్చింది. ప్రాథమిక హక్కులతో సహా దేన్నైనా సవరించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉందని ఆర్టికల్ 368 కింద స్పష్టం చేశారు.
కేశవానంద భారతి కేస్ (1973) 13 మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం 24వ సవరణను సమర్థిస్తూ, పార్లమెంటుకు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే అధికారం ఉందని అంగీకరించింది. అయితే రాజ్యాంగ 'మౌలిక స్వరూపాన్ని' (Basic Structure Doctrine) మార్చే అధికారం పార్లమెంటుకు లేదని చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది.
42వ సవరణ (1976) & మినర్వా మిల్స్ కేస్ (1980) పార్లమెంటు సవరణలపై ఎలాంటి న్యాయసమీక్ష ఉండరాదని 42వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 368(4), (5)లను చేర్చగా, మినర్వా మిల్స్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు వాటిని కొట్టివేసింది. ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతౌల్యత మరియు న్యాయసమీక్ష రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని పేర్కొంది.
మోహినీ జైన్ (1992) & ఉన్నికృష్ణన్ కేస్ (1993) ప్రాథమిక విద్య జీవించే హక్కులో (ఆర్టికల్ 21) అంతర్భాగమని పేర్కొంటూ తీర్పులిచ్చాయి. ఫలితంగా 2002 లో 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 21-A ను చేర్చి 6-14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ప్రాథమిక విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చారు.

పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా కీలక ముఖ్యాంశాలు (High-Yield Exam Pointers)

  • పిల్ (PIL) పితామహులు: భారతదేశంలో PIL విప్లవానికి నాంది పలికిన ప్రధాన న్యాయమూర్తులు జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్.
  • ఆర్టికల్ 33 పరిధి: రక్షణ దళాలు, పారామిలిటరీ, ఇంటెలిజెన్స్ విభాగాల సిబ్బందికి ప్రాథమిక హక్కులను పరిమితం చేసే చట్టాలను కేవలం పార్లమెంటు మాత్రమే చేయగలదు.
  • కేశవానంద భారతి కేసు తీర్పు తేదీ: ఏప్రిల్ 24, 1973 (ఈ కేసులోనే అత్యధికంగా 13 మంది న్యాయమూర్తులు ధర్మాసనంలో పాల్గొన్నారు - 7:6 మెజారిటీ తీర్పు).
  • ఆస్తి హక్కు వర్తమాన హోదా: 44వ సవరణ (1978) ద్వారా ప్రాథమిక హక్కుల నుండి తొలగించబడి, ప్రస్తుతం 12వ భాగంలోని ఆర్టికల్ 300-A కింద సాధారణ చట్టబద్ధ/రాజ్యాంగబద్ధ హక్కుగా కొనసాగుతోంది.
  • ఐ.ఆర్. కోయెల్హో కేస్ (2007): ఏప్రిల్ 24, 1973 (కేశవానంద భారతి తీర్పు తేదీ) తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి భంగం కలిగిస్తే వాటిపై న్యాయసమీక్ష జరిపే అధికారం న్యాయస్థానాలకు ఉందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔

No comments:

Post a Comment