Nizam State People's Association – Andhra Mahasabha: History, Movements, Women's

నిజాం రాష్ట్ర జన సంఘం – ఆంధ్ర మహాసభ

📜 చరిత్ర · ఉద్యమాలు · మహిళా చైతన్యం · పరీక్షా సమీక్ష

🏛️ నిజాం రాష్ట్ర జన సంఘం (1921)

నిజాం రాష్ట్ర జనసంఘం 1921 నవంబర్ 12న రాజకీయేతర సంఘంగా ఏర్పడింది. హైదరాబాద్‌లోని వివేకవర్ధిని థియేటర్‌లో హిందూ సంఘరణ సభకు డి.ఎస్. కార్వే అధ్యక్షత వహించారు. ఈ సంఘం టేకుమాల్ రంగారావు ఇంట్లో ఆవిర్భవించింది.

1922 ఫిబ్రవరి 24న హైదరాబాద్‌లోని రెడ్డి విద్యార్థి వసతి గృహంలో మొదటి సమావేశం జరిగింది. అధ్యక్షుడు: కొండా వెంకట రంగారెడ్డి, కార్యదర్శి: మాడపాటి హనుమంతరావు.

1923 ఏప్రిల్ 2న తెలుగు సంస్కృతుల అభివృద్ధి కోసం హనుమకొండలో “ఆంధ్ర జనకేంద్ర సంఘం” ఏర్పాటు చేశారు. అధ్యక్షుడు: రాజగోపాల్ రెడ్డి, కార్యదర్శి: మాడపాటి హనుమంతరావు. దీనికి అనుబంధంగా శ్రీ ఆదిరాజు వీరభద్రరావు సారథ్యంలో ఆంధ్ర పరిషోధక సంఘం స్థాపించబడింది. ఇదే లక్ష్య నారాయణ పరిషోధక మండలిగా ఏర్పడింది.

📄 ముద్రించిన కరపత్రాలు: వర్తక స్వేచ్ఛ, వెట్టి చాకిరీ, మోతుర్పు తగ్గం వసూలు.
📚 ప్రచురించిన పుస్తకాలు: నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్రులు, నిజామాంధ్ర రాష్ట్ర ప్రశ్న, నిజాం రాష్ట్ర అభివృద్ధి మార్గములు.

1930లో వరంగల్‌లో కాకతీయుల చరిత్రపై సభ నిర్వహించి, అనంతరం “కాకతీయ సంచిక” వెలువడింది.

⚡ ఆంధ్ర మహాసభ – తెలంగాణలో మొదటి రాజకీయ సంస్థ

1930 మంగళంలో నిజాం రాష్ట్ర జన కేంద్ర సంఘం “ఆంధ్ర మహాసభ”గా మారి రాజకీయ సంఘంగా ఏర్పడింది. ఇది తెలంగాణాలో ఏర్పడిన మొదటి రాజకీయ సంస్థ. మొదటి తరం నాయకులు మితవాదులు, రెండవ తరం నాయకులు అతివాదులు. 1930–46 వరకు మొత్తం 13 సమావేశాలు జరిగాయి.

సభ	సం॥	ప్రాంతం	అధ్యక్షులు
1	1930 మార్చి	జోగిపేట (మెదక్)	సురవరం ప్రతాపరెడ్డి
2	1931 మార్చి	దేవరకొండ (నల్గొండ)	బూర్గుల రామకృష్ణారావు
3	1934 మార్చి	ఖమ్మం	పులిజాల వెంకట రంగారావు
4	1935 డిసెంబర్	సిరిసిల్ల (కరీంనగర్)	మాడపాటి హనుమంతరావు
5	1936	షాద్‌నగర్	కె.వి. రంగారెడ్డి
6	1937	నిజామాబాద్	మందుముల నరసింహారావు
7	1940	మల్కాపురం	మందుముల రామచంద్రరావు
8	1941	చిలుకూరు (రంగారెడ్డి)	రావి నారాయణరెడ్డి
9	1942	ధర్మవరం (వరంగల్)	మాడిరాజు రామకోటేశ్వరరావు
10	1943	హైదరాబాద్	కె.వి. రంగారెడ్డి
11	1944	భువనగిరి	రావి నారాయణరెడ్డి
12	1945	మడికొండ (వరంగల్) - మితవాదులు	మందుముల నరసింహారావు
12	1945	ఖమ్మం - అతివాదులు	రావి నారాయణరెడ్డి
13	1946	కంది (మెదక్) - మితవాదులు	జమలాపురం కేశవరావు
13	1946	కరీంనగర్ - అతివాదులు	బద్దం ఎల్లారెడ్డి

👩 మహిళా చైతన్యం – ఆంధ్ర మహిళా సభ సమావేశాలు

రూప్‌ఖానజీ పేట ‘రత్నాంబ దేశాయి’ సాహిత్యం ద్వారా గాంధీ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేసి, వితంతులకు ప్రత్యేక వసతి గృహం నిర్మించారు.

సభ	సం॥	ప్రాంతం	అధ్యక్షులు
1వ	1930	జోగిపేట	నడింపల్లి సుందరమ్మ
2వ	1931	దేవరకొండ	వరలక్ష్మమ్మ
3వ	1934	ఖమ్మం	ఎల్లాప్రగడ సీతాకుమారి
4వ	1935	సిరిసిల్ల	మాడపాటి మాణిక్యరావు
5వ	1936	షాద్‌నగర్	బూర్గుల అనంత లక్ష్మమ్మ
6వ	1937	నిజామాబాద్	ఇందిరా దేవి
7వ	1940	మల్కాపురం	యోగ్యశీలాదేవి
8వ	1941	చిలుకూరు	రంగమ్మ ఓబుల్ రెడ్డి
9వ	1942	ధర్మవరం	రంగమ్మ ఓబుల్ రెడ్డి
10వ	1943	హైదరాబాద్	ఎల్లాప్రగడ సీతాకుమారి
11వ	1944	భువనగిరి	నిమ్మగడ్డ సత్యవతి

🌟 ప్రముఖ మహిళా నాయకులు

నడింపల్లి సుందరమ్మ 1917లో ఆంధ్ర సోదరి సమాజం స్థాపించారు. గోదావరి జిల్లా వాసి అయినా హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడ్డారు.

రంగమ్మ ఓబుల్‌రెడ్డి 1942 ధర్మవరం (వరంగల్) సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించి, “ప్రతి విషయంలో మగవాళ్ళపై ఆధారపడకూడదు” అని పేర్కొన్నారు.

చాకలి అయిలమ్మ పాలకుర్తి సంఘటన నిర్వహించి, విసునూరు గుండాలను తరిమి కొట్టిన ధీర వనిత.

ఆరుట్ల కమలాదేవి ‘వంటశాల’ పేరుతో కొలనుపాకలో సమాజ విద్యాలయం నడిపారు. 1943 విజయవాడలో సైనిక శిక్షణ పొందారు.

అచ్చమాంబ పెరమాండ్ల సంకీస గ్రామంపై రజాకార్ల దాడి సమయంలో దళంలో చేరి క్షతగాత్రులకు చికిత్స చేశారు.

మల్లు స్వరాజ్యం తల్లి చాకలి అయిలమ్మ ‘అమ్మ’ (మాక్సిమ్ గోర్కి) నవలతో వీరరసం పోశారు. సాయుధ పోరాటంలో క్రియాశీలతకు నిజాం రూ.10,000 బహుమానం ప్రకటించాడు.

వరలక్ష్మమ్మ స్త్రీల ఆరోగ్య విద్యా పరిషత్ స్థాపించి, దేవరకొండ సభలో గోషా పద్ధతిని ఖండించారు.

సంగం లక్ష్మీబాయమ్మ జీవిత చరిత్ర ‘నా జైలు జ్ఞాపకాలు – అనుభవాలు’ (నేతి సీతాదేవి రచన). శారదా సదన్లో విద్య, ఇందిరా సేవాసదన్ స్థాపన.

📌 గమనిక: ఆంధ్రోద్యమ ప్రచారం – చట్రాతి లక్ష్మీనరసమ్మ; మొదటి సత్యాగ్రహి – జ్ఞానకుమారి హేదా; స్వదేశీ నాయకురాలు – పద్మజా నాయుడు; సామాజిక సేవ – ఈశ్వరీబాయి.

🇮🇳 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ (1938)

1923 కాకినాడ, 1926 ముంబాయి, 1928 పూణే, 1931 అకోలా – మొత్తం 4 రాజకీయ సమావేశాలు హైదరాబాద్ సంస్థానం వెలుపల నిర్వహించారు. ఇవి హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటుకు స్ఫూర్తినిచ్చాయి.

1938 జనవరి 29న హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఏర్పడింది. ఏర్పాటులో కీలక పాత్ర – స్వామి రామానంద తీర్థ. 1938 సెప్టెంబర్ 8న ప్రధాని అక్బర్ హైదరి నిషేధం విధించారు. దీనిని హైదరాబాద్ నేషనల్ కాంగ్రెస్గా కాశీనాథ రావు వైద్య పేరు మార్చారు.

నిషేధం ఎత్తివేతకు మందుముల నరసింహారావు సభలు నిర్వహించారు. సత్యాగ్రహ కమిటీ అధ్యక్షుడు గోవిందరాజు నార్ల. మొదటి డిక్టేటర్ స్వామి రామానంద తీర్థ, రెండవ డిక్టేటర్ కాశీనాథరావు వైద్య. గాంధీ సూచనల మేరకు వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం నిలిపివేసింది కాశీనాథరావు వైద్య.

🎓 ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ – వందేమాతరం ఉద్యమం

1915లో కాన్వొకేషన్, ‘సుభాష్’ సంపాదకుడు మీరా అహ్మద్ అలీ విశ్వవిద్యాలయ స్థాపన కోరగా, 1918 ఆగస్టు 28న నిజాం ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ ప్రకటించారు.

1938లో విద్యార్థులు “వందేమాతరం” అలపించారు. 1938 నవంబర్ 29న పాడినవారిని బహిష్కరించారు. ఉద్యమ నాయకులు: కె.వి. నరసింహారావు, మరి చెన్నారెడ్డి, దరశిలం, హయగ్రీవాచారి, వందేమాతరం రామచంద్ర. 300 మందిని సస్పెండ్ చేసి, ఇతర విశ్వవిద్యాలయాలకు (ఆంధ్ర, అన్నామలై, బెనారస్) వెళ్లకుండా నిషేధించారు. నాగ్‌పూర్ విశ్వవిద్యాలయం (వైస్ ఛాన్సలర్ జస్టిస్ కేదార్) మాత్రం వారిని చేర్చుకుంది. ఈ ఉద్యమాన్ని గోషా ఉద్యమం అని కూడా పిలిచారు.

📢 ఇతర ఉద్యమాలు

సైనిక ఉద్యమం (1839)

నాయకత్వం నజీర్ అహ్మద్ బరీకీ, హైదరాబాద్‌లో మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్. ఆయనను గోల్కొండ కోటలో బందించి, 1854లో మరణించారు. సహకారి గులాం రసూల్ ఖాన్ను ఉస్మానియా కోటలో అంతం చేశారు.

స్వదేశీ ఉద్యమం

విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణ. నాయకులు: ఆదిరాజు నరసింహారావు, దామోదర్ సత్యాగ్రహి.

ఖిలాఫత్ ఉద్యమం

ముస్లిం అలీ, షౌకత్ అలీ నాయకత్వం. 1919లో హైదరాబాద్‌లో సభకు అధ్యక్షులు గాంధీజీ. హైదరాబాద్‌లో ఉద్యమాన్ని మౌలానా మొహమ్మద్ మొహియుద్దీన్ ప్రారంభించారు. హిందూ మద్దతుదారులు: కేశవరావు కొరట్కర్, వామన్‌రావు నాయక్, మందుముల నరసింహారావు.

క్విట్ ఇండియా (1942)

1942 ఆగస్టు 8న ప్రారంభం. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు మాడపాటి హనుమంతరావు. వ్యాప్తి డా. మెల్లేటి, రహస్య వ్యాప్తి ఆరుట్ల అనసూయ. నిషేధం ఎత్తివేసింది పద్మజా నాయుడు.

⚔️ MIM, రజాకార్లు మరియు పత్రికలు

మజ్లిస్-ఇ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ (MIM) 1929లో ఏర్పడింది. కీలక పాత్ర నవాబ్ సదర్ యార్ జంగ్. హిందువులను మార్చేందుకు సంఘ్-ఇ-ఇస్లాం, దీనికి ప్రతిగా ఆర్య సమాజ్ వారు ఇస్లామిక్ సంస్థ స్థాపించారు. 1938 ధూల్‌పేట కేసు హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణకు నాంది. సామరస్యం కోసం మందుముల నరసింహారావు, రామానంద తీర్థ కృషి (సింగ్-ఆందోళన).

1946లో MIM కోసం రజాకార్ల అధ్యక్షుడు ఖాసిం రజ్వీ. అనుచరులు రజాకార్లు. దురాగతాలను ప్రస్తావించిన పత్రికలు: ఇమ్రోజ్ (షోయబుల్లాఖాన్), హైదరాబాద్ వార్త (తాస్కూర్ రామచంద్రస్వామి), తెలుగుదేశం (సురవరం ప్రతాపరెడ్డి).

🗞️ నిజాం కాలపు తెలంగాణ పత్రికలు

• కొసమచ్చే: నీలగిరి (నల్గొండ), సంపాదకుడు నస్రత్ ఉల్ జంగ్. నాయకత్వం ఆదిరాజు రామచంద్రరెడ్డి, ఆదిరాజు సీతారామరెడ్డి.
• ఆముద్రం: కొండా రాఘవయ్య – ధనసుమతి పత్రిక.
• ముస్లిం తెలంగాణ: ముషీరుద్దీన్ దేశముఖ్ – రామారెడ్డి.
• వినాయక దేవేశముఖ్: వినాయక దేవేశముఖ్ – రామచంద్రరాజు.
• పరిచయాల: కాళోజీ నారాయణ (జగిత్యాల – సదర్ మౌలానా జంగ్).
• విప్లవం: హైదరాబాద్ – ఆనందరావు; కాళోజీ రెడ్డి తత్వం.
• ముల్లు గూడెం: భూస్వామి పింగళి వెంకటరెడ్డి; రైతు తిరుగుబాటు.
• గోరంట్ల: (కొంత భాగం అస్పష్టం).

🌿 గిరిజన తిరుగుబాట్లు

గోండుల ఉద్యమం – కొమరం భీం

స్వామి “సిద్ధికి”ని తరిమివేతకు వస్తే కొమరం భీం నాయకత్వంలో ప్రజలు దాడి చేశారు. కొమరం భీంపై హత్యానేరం మోపబడి జైలుకు వెళ్ళాడు. గోండులకు సహాయం చేసిన కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడు బద్దం ఎల్లారెడ్డి. వీరి నివేదికను గోల్కొండ పత్రిక ప్రచురించింది. గోండుల సమస్యలపై హైమన్ డార్ఫ్ కమీషన్.

లంబాడీ తిరుగుబాట్లు

• ధర్మారం లంబాడీలు: దొడ్డి కొమురయ్య మరణంతో పుసునూరు రాఘవరావుపై తిరుగుబాటు.
• మొండ్రెయి లంబాడీలు: మొండ్రెయి దేశ్‌ముఖ్ కడారి నరసింహరావు అక్రమ భూ పట్టాలపై తిరుగుబాటు.

📝 పరీక్షా దృష్టి సమీక్ష (Quick Review)

• నిజాం రాష్ట్ర జన సంఘం: 1921 నవంబర్ 12 (రాజకీయేతర), మొదటి సమావేశం: 1922 ఫిబ్రవరి 24.
• ఆంధ్ర మహాసభ: 1930 (తెలంగాణలో మొదటి రాజకీయ సంస్థ). మొత్తం 13 సమావేశాలు (1930-46).
• మొదటి మహాసభ అధ్యక్షుడు: సురవరం ప్రతాపరెడ్డి (జోగిపేట, మెదక్).
• హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్: 1938 జనవరి 29. నిషేధం: 1938 సెప్టెంబర్ 8 (అక్బర్ హైదరి). పేరు మార్పు: హైదరాబాద్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (కాశీనాథ రావు వైద్య).
• వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహ డిక్టేటర్లు: 1వ – స్వామి రామానంద తీర్థ, 2వ – కాశీనాథరావు వైద్య.
• వందేమాతరం ఉద్యమం: 1938, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ. 300 మంది సస్పెండ్.
• మహిళా నాయకురాళ్ళు: నడింపల్లి సుందరమ్మ (1917 – ఆంధ్ర సోదరి సమాజం), చాకలి అయిలమ్మ (పాలకుర్తి), మల్లు స్వరాజ్యం (రూ.10,000 బహుమానం).
• మొదటి మహిళా సత్యాగ్రహి: జ్ఞానకుమారి హేదా.
• స్వదేశీ & గాంధీకి నివేదిక: పద్మజా నాయుడు.
• రజాకార్లు: 1946, నాయకుడు – ఖాసిం రజ్వీ.
• గిరిజన నాయకుడు: కొమరం భీం (గోండులు).
• గోండుల కమీషన్: హైమన్ డార్ఫ్ కమీషన్.
• ముఖ్య పత్రికలు: గోల్కొండ (బద్దం ఎల్లారెడ్డి నివేదిక), ఇమ్రోజ్ (షోయబుల్లాఖాన్).

⏳ చరిత్ర సంగ్రహం · పరీక్షా సహాయకం · తెలంగాణ ఉద్యమ చరిత్ర