పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ [ARC] – 1967 | Committees and Commissions on Centre-State Relations

భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ – సంస్కరణలు

కేంద్ర - రాష్ట్ర సంబంధాలపై కమిటీలు & కమిషన్లు

[ARC సేతల్వాద్, రాజమన్నార్, సర్కారియా, NCRWC & పూంచీ కమిషన్ తాజా నివేదికల విశ్లేషణ]

సమాఖ్య సంస్కరణల ఆవశ్యకత: 1967 తర్వాత కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య రాజకీయ, ఆర్థిక, రాజ్యాంగపరమైన విభేదాలు పెరగడంతో వాటిని పరిష్కరించేందుకు, రాజ్యాంగ స్వరూపాన్ని దెబ్బతీయకుండా రాష్ట్రాలకు న్యాయమైన స్వయంప్రతిపత్తి కల్పించేందుకు కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పలు ఉన్నతస్థాయి కమిషన్లను, కమిటీలను నియమించాయి.

1. మొదటి పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ – సేతల్వాద్ స్టడీ టీమ్ (1966–1969)

మొదటి పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ (1st ARC) పరిధిలో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై అధ్యయనం చేయడానికి 1966లో భారత తొలి అటార్నీ జనరల్ ఎం.సి. సేతల్వాద్ (M.C. Setalvad) నేతృత్వంలో స్టడీ టీమ్‌ను నియమించారు. ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వానికి ఈ కమిటీ 1969లో నివేదిక సమర్పించింది.

ప్రధాన సిఫారసులు:

• రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ అధికారాలు కల్పించడానికి రాజ్యాంగాన్ని పెద్దగా సవరించాల్సిన అవసరం లేదు; ఉన్న నిబంధనలను సక్రమంగా అమలు చేస్తే చాలు.
• కేంద్ర ప్రభుత్వం అనవసరంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల అంతర్గత విషయాలలో జోక్యం చేసుకోకుండా స్వీయ నియంత్రణ పాటించాలి.
• గవర్నర్లుగా నిష్పాక్షికమైన, వివాదాస్పదం కాని విశిష్ట వ్యక్తులను మాత్రమే నియమించాలి. పేర్లను సూచించడానికి ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన ప్రత్యేక స్క్రీనింగ్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 263 ప్రకారం అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్ (Inter-State Council) ను తక్షణమే ఏర్పాటు చేయాలి. ఒక్కో జోనల్ కౌన్సిల్ నుండి ఒక సభ్యునికి ఇందులో ప్రాతినిధ్యం ఉండాలి.
• కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల పంపిణీ ప్రణాళికా సంఘం విచక్షణ మేరకు కాకుండా, రాజ్యాంగబద్ధమైన కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) సూచనల మేరకే జరగాలి.
• ఆర్టికల్ 275 కింద ఇచ్చే సహాయక గ్రాంట్లను ఉత్పాదకతతో కూడిన ప్రాజెక్టులకే వినియోగించాలి.
• 356వ అధికరణను రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం దుర్వినియోగం చేయకూడదు. ఏదైనా ప్రభుత్వం మెజార్టీ కోల్పోయిందో లేదో కేవలం శాసనసభ వేదికపైనే (Floor Test) తేలాలి.

2. పి.వి. రాజమన్నార్ కమిటీ – తమిళనాడు ప్రభుత్వం (1969–1971)

సేతల్వాద్ కమిటీ సూచనలు నామమాత్రంగా ఉన్నాయని భావించిన తమిళనాడులోని డిఎంకె (DMK) ప్రభుత్వం, ముఖ్యమంత్రి ఎం. కరుణానిధి ఆధ్వర్యంలో 1969 సెప్టెంబర్‌లో మద్రాస్ హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి డాక్టర్ పి.వి. రాజమన్నార్ నేతృత్వంలో త్రిసభ్య కమిటీని నియమించింది (సభ్యులు: డాక్టర్ లక్ష్మణస్వామి మొదలియార్, పి. చంద్రారెడ్డి). 1971లో నివేదిక ఇచ్చింది.

తీవ్రవాద సమాఖ్య సిఫారసులు (Radical Autonomy Demands):

• రాష్ట్రాలకు విస్తృత అధికారాలు ఇవ్వడానికి ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశాలను పునర్విభజించి ఎక్కువ అంశాలను రాష్ట్ర జాబితాలోకి మార్చాలి. అవశిష్ట అధికారాలు రాష్ట్రాలకే ఇవ్వాలి.
• పన్నుల పరిధిలో రాష్ట్రాలకు ప్రాధాన్యత పెంచాలి. కార్పొరేషన్ పన్ను, కస్టమ్స్ డ్యూటీలు మరియు ఎగుమతి సుంకాలను డివిజిబుల్ పూల్‌లో చేర్చి రాష్ట్రాలకు వాటా ఇవ్వాలి.
• రాష్ట్రాలకు కంటకప్రాయంగా మారిన ఆర్టికల్ 356, 357 మరియు ఆర్టికల్ 257(1) లను రాజ్యాంగం నుండి పూర్తిగా తొలగించాలి.
• గవర్నర్ల నియామకంలో రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి సంప్రదింపు తప్పనిసరి చేయాలి. రాష్ట్రపతి దయాదాక్షిణ్యాల నిబంధనను తొలగించాలి.
• రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తికి విఘాతం కలిగిస్తున్న IAS, IPS, IFS వంటి అఖిల భారత సర్వీసులను వెంటనే రద్దు చేయాలి.
• అమెరికా సెనెట్ మాదిరిగా రాజ్యసభలో అన్ని రాష్ట్రాలకు జనాభాతో నిమిత్తం లేకుండా సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించాలి; నామినేటెడ్ సభ్యుల కోటాను రద్దు చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 263 కింద ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన అంతర్-రాష్ట్ర మండలిని వెంటనే ఏర్పాటు చేయాలి.

*గమనిక: రాజమన్నార్ కమిటీ సిఫారసులు అత్యంత విప్లవాత్మకంగా, కేంద్రాన్ని బలహీనపరిచేలా ఉన్నందున కేంద్ర ప్రభుత్వం వీటిని తిరస్కరించింది.

3. చారిత్రక రాష్ట్రాల తీర్మానాలు (ఆనంద్‌పూర్ సాహెబ్ & పశ్చిమ బెంగాల్ మెమోరాండం)

(A) ఆనంద్‌పూర్ సాహెబ్ తీర్మానం (1973 - అకాలీదళ్, పంజాబ్):

• కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కేవలం రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, కరెన్సీ, సమాచార-రవాణా (Communications) అనే 4 శాఖలు మాత్రమే పరిమితం చేసి, మిగిలిన సమస్త అధికారాలు రాష్ట్రాలకే అప్పగించాలి.
• చండీగఢ్‌ను వెంటనే సంపూర్ణంగా పంజాబ్‌లో విలీనం చేయాలి.

(B) పశ్చిమ బెంగాల్ వామపక్ష ప్రభుత్వ మెమోరాండం (1977 - జ్యోతిబసు):

• రాజ్యాంగంలోని 'యూనియన్' అనే పదం స్థానంలో 'ఫెడరల్' (సమాఖ్య) అనే పదాన్ని చేర్చాలి.
• గవర్నర్ వ్యవస్థను రద్దు చేయాలి; ఆర్టికల్స్ 356, 355, 365 లను తొలగించాలి.
• కేంద్రం వసూలు చేసే మొత్తం రాబడిలో కనీసం 75% నిధులను రాష్ట్రాలకే పంచాలి. నూతన రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు సంబంధిత రాష్ట్రాల అనుమతి తప్పనిసరి చేయాలి.

4. సర్కారియా కమిషన్ (1983–1988) – సమతుల్య సమాఖ్యకు దిక్సూచి

దక్షిణాది ముఖ్యమంత్రుల డిమాండ్లు, అకాలీదళ్ ఆందోళనల నేపథ్యంలో 1983 జూన్‌లో ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి జస్టిస్ రంజిత్ సింగ్ సర్కారియా అధ్యక్షతన కమిషన్‌ను నియమించింది.
• సభ్యులు: బి. శివరామన్, డాక్టర్ ఎస్.ఆర్. సేన్ (కార్యదర్శి: రామా సుబ్రమణ్యం).
• నివేదిక: 1987 అక్టోబర్‌లో 247 సిఫారసులతో సమర్పించగా, 1988 జనవరిలో రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం బహిర్గతం చేసింది. ఇందులో సుమారు 180 సిఫారసులు అమలులోకి వచ్చాయి.

సర్కారియా కమిషన్ ప్రధాన సిఫారసులు:

• ఆర్టికల్ 263 అమలు: శాశ్వత 'అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్' ను వెంటనే ఏర్పాటు చేయాలి (దీని ప్రకారమే 1990లో నేషనల్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది).
• ఆర్టికల్ 356 వినియోగం: రాష్ట్రపతి పాలనను కేవలం అత్యంత అరుదైన, చివరి అస్త్రంగా మాత్రమే (As a matter of last resort) ప్రయోగించాలి. శాసనసభను పార్లమెంట్ ఆమోదానికి ముందు రద్దు చేయరాదు.
• గవర్నర్ల నియామకం: గవర్నర్‌గా నియమించే వ్యక్తి రాష్ట్రానికి బయటి వ్యక్తి అయి ఉండాలి, రాజకీయాల్లో చురుగ్గా ఉండకూడదు. నియామకంలో సంబంధిత రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిని తప్పనిసరిగా సంప్రదించాలి.
• అఖిల భారత సర్వీసులు: AIS లను రద్దు చేయకూడదు; బదులుగా మరింత బలోపేతం చేస్తూ ఇండియన్ ఎడ్యుకేషన్ సర్వీస్, ఇంజనీరింగ్, మెడికల్ సర్వీసులను సృష్టించాలి.
• ఆర్థిక సంస్కరణలు: కార్పొరేషన్ పన్నును పంచుకునేలా చూడాలి; సర్వీస్ ట్యాక్స్‌ను రాజ్యాంగబద్ధం చేయాలి; పన్నులపై సెస్ విధించడాన్ని తగ్గించాలి.
• నేషనల్ డెవలప్‌మెంట్ కౌన్సిల్ (NDC): పేరును 'నేషనల్ ఎకనామిక్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ కౌన్సిల్' గా మార్చి ఆర్టికల్ 263 కింద రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి కల్పించాలి.
• భాషా సూత్రం: త్రిభాషా సూత్రాన్ని (Three-Language Formula) దేశవ్యాప్తంగా చిత్తశుద్ధితో అమలు చేయాలి.

5. జాతీయ రాజ్యాంగ పునఃసమీక్ష కమిషన్ – NCRWC (2000–2002)

రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చి 50 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలోని ఎన్‌డీఏ ప్రభుత్వం 2000 ఫిబ్రవరిలో సుప్రీంకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఎం.ఎన్. వెంకటాచలయ్య అధ్యక్షతన 11 మంది సభ్యుల కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. 2002 మార్చిలో నివేదిక ఇచ్చింది.

కీలక సిఫారసులు:

• కేంద్ర-రాష్ట్రాలు సహకార సమాఖ్య విధానాన్ని సమష్టిగా బలోపేతం చేయాలి.
• గవర్నర్ల నియామకం కోసం ప్రధాని, హోంమంత్రి, లోక్‌సభ స్పీకర్, సంబంధిత ముఖ్యమంత్రితో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి.
• రాష్ట్ర శాసనసభలు ఆమోదించి పంపిన బిల్లులపై గవర్నర్లు గరిష్టంగా 6 నెలల్లోగా నిర్ణయం తీసుకునేలా ఆర్టికల్ 200 ను సవరించాలి.
• ఆర్టికల్ 356 కింద అసెంబ్లీని రద్దు చేసే ముందు రాష్ట్రానికి హెచ్చరిక నోటీసు ఇవ్వాలి; పార్లమెంట్ ఆమోదించే వరకు అసెంబ్లీని కేవలం సస్పెండ్‌లోనే ఉంచాలి.
• నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారానికి ముగ్గురు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులతో శాశ్వత ట్రిబ్యునల్ ఉండాలి; ట్రిబ్యునల్ అవార్డును 2 నెలల్లోగా కేంద్రం నోటిఫై చేయాలి.

6. మదన్ మోహన్ పూంచీ కమిషన్ (2007–2010) – తాజా సమగ్ర సిఫారసులు

1988 సర్కారియా కమిషన్ తర్వాత దేశంలో వచ్చిన ఆర్థిక సరళీకరణలు, సంకీర్ణ రాజకీయాల నేపథ్యంలో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలను పునఃసమీక్షించేందుకు 2007 ఏప్రిల్‌లో యూపీఏ ప్రభుత్వం మాజీ సీజేఐ జస్టిస్ మదన్ మోహన్ పూంచీ (M.M. Punchhi) అధ్యక్షతన 2వ కమిషన్‌ను నియమించింది.
• సభ్యులు: ధీరేంద్ర సింగ్, వినోద్ కుమార్ దుగ్గల్, డాక్టర్ ఎన్.ఆర్. మాధవమీనన్, డాక్టర్ అమరేష్ బాగ్చీ (తరువాత విజయ్ శంకర్).
• నివేదిక సమర్పణ: ఈ కమిషన్ 7 సంపుటాలలో (Volumes) 312 సిఫారసులతో 2010 మార్చి 30న కేంద్ర హోంమంత్రి పి. చిదంబరానికి తుది నివేదికను సమర్పించింది.

పూంచీ కమిషన్ అత్యంత ముఖ్యమైన సిఫారసులు:

• గవర్నర్ తొలగింపునకు మహాభియోగ తీర్మానం (Impeachment of Governor): రాష్ట్రపతి దయాదాక్షిణ్యాలపై గవర్నర్‌ను తొలగించే పద్ధతిని (Doctrine of Pleasure) రద్దు చేసి, 5 ఏళ్ల నిర్ణీత పదవీకాలం కల్పించాలి. రాష్ట్రపతిని తొలగించే పద్ధతిలోనే రాష్ట్ర శాసనసభ మహాభియోగ తీర్మానం ద్వారా మాత్రమే గవర్నర్‌ను తొలగించేలా రాజ్యాంగ సవరణ చేయాలి.
• గవర్నర్లు వైస్-ఛాన్సలర్లుగా ఉండరాదు: యూనివర్సిటీలకు గవర్నర్లు ఛాన్సలర్లుగా వ్యవహరించే సంప్రదాయాన్ని వెంటనే నిలిపివేయాలి.
• రాష్ట్ర బిల్లులపై 6 నెలల గడువు: గవర్నర్ బిల్లులను రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపినపుడు, రాష్ట్రపతి తన నిర్ణయాన్ని 6 నెలల లోపు సంబంధిత రాష్ట్రానికి తెలియజేయాలి.
• లోకలైజ్డ్ ఎమర్జెన్సీ (Localized Emergency - Articles 355 & 356): రాష్ట్రమంతటా రాష్ట్రపతి పాలన విధించకుండా, కేవలం అల్లర్లు లేదా కల్లోలం ఉన్న నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో మాత్రమే కేంద్ర బలగాలతో గరిష్టంగా 3 నెలల పాటు 'స్థానిక అత్యవసర పరిస్థితి' విధించేలా ఆర్టికల్ 355, 356 లను సవరించాలి.
• సెస్ & సర్‌ఛార్జీల పరిమితి: కేంద్రం విధించే సెస్, సర్‌ఛార్జీల ద్వారా సమకూరే ఆదాయం పెరిగిపోవడంపై ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తూ, వీటిని పరిమితం చేసి రాష్ట్రాలకు న్యాయమైన వాటా ఇవ్వాలని సూచించింది.
• ఉమ్మడి జాబితా సంప్రదింపులు: ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశాలపై కేంద్రం పార్లమెంటులో బిల్లు ప్రవేశపెట్టే ముందు అంతర్-రాష్ట్ర మండలి ద్వారా రాష్ట్రాలను తప్పనిసరిగా సంప్రదించాలి.

కేంద్ర - రాష్ట్ర కమిషన్ల సమగ్ర తులనాత్మక పట్టిక | Commissions Comparison Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ప్రధాన కమిషన్ల వ్యత్యాసాలను ఒకేచోట చూడవచ్చు:

కమిటీ / కమిషన్	ఏర్పాటు – నివేదిక	ఏర్పాటు చేసిన ప్రభుత్వం	అత్యంత కీలకమైన సిఫారసులు
మొదటి ARC (సేతల్వాద్ టీమ్)	1966 – 1969	కేంద్ర ప్రభుత్వం (కాంగ్రెస్)	రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం లేదు; అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్ ఏర్పాటు, ఫ్లోర్ టెస్ట్ ద్వారానే మెజారిటీ నిరూపణ.
రాజమన్నార్ కమిటీ	1969 – 1971	తమిళనాడు ప్రభుత్వం (DMK)	ఆర్టికల్ 356, 357 ల రద్దు; IAS/IPS ఆల్ ఇండియా సర్వీసుల రద్దు; అవశిష్ట అధికారాలు రాష్ట్రాలకే.
సర్కారియా కమిషన్	1983 – 1988	కేంద్ర ప్రభుత్వం (ఇందిరా/రాజీవ్)	ఆర్టికల్ 263 కింద శాశ్వత ఇంటర్-స్టేట్ కౌన్సిల్ (1990లో అమలైంది); ఆర్టికల్ 356 చివరి అస్త్రం మాత్రమే; నూతన ఆల్ ఇండియా సర్వీసుల ఏర్పాటు.
వెంకటాచలయ్య కమిషన్ (NCRWC)	2000 – 2002	కేంద్ర ప్రభుత్వం (NDA)	గవర్నర్లు బిల్లులపై 6 నెలల్లో నిర్ణయం తీసుకోవాలి; ఆర్టికల్ 356 కు ముందు షోకాజ్ నోటీసు; సహకార సమాఖ్య నిర్మాణం.
పూంచీ కమిషన్ (2nd Commission)	2007 – 2010	కేంద్ర ప్రభుత్వం (UPA)	గవర్నర్ల తొలగింపునకు అసెంబ్లీలో ఇంపీచ్‌మెంట్; వైస్ ఛాన్సలర్ పదవుల నుండి తొలగింపు; సమస్యాత్మక ప్రాంతాల్లో మాత్రమే లోకలైజ్డ్ ఎమర్జెన్సీ.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• అఖిల భారత సర్వీసులను (IAS, IPS) రద్దు చేయాలని కోరిన కమిటీ: పి.వి. రాజమన్నార్ కమిటీ (1969).
• నూతన అఖిల భారత సర్వీసులను సృష్టించాలని కోరిన కమిషన్: సర్కారియా కమిషన్ (1983).
• గవర్నర్‌ను అసెంబ్లీ మహాభియోగం (Impeachment) ద్వారా తొలగించాలని సిఫారసు చేసినది: పూంచీ కమిషన్ (2010).
• లోకలైజ్డ్ ఎమర్జెన్సీ (Localized Emergency) భావన: పూంచీ కమిషన్ (అల్లర్లు జరిగిన నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో మాత్రమే 3 నెలల రాష్ట్రపతి పాలన).
• అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Art 263) ఏర్పాటుకు కారణమైన కమిషన్: సర్కారియా కమిషన్ (1990 మే 28న వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది).
• పూంచీ కమిషన్ నివేదిక సమర్పించిన తేదీ: 2010 మార్చి 30 (7 వాల్యూమ్స్, 312 సిఫారసులు).
• 4 శాఖలకే కేంద్రం పరిమితం కావాలని కోరిన తీర్మానం: 1973 నాటి ఆనంద్‌పూర్ సాహెబ్ తీర్మానం.