కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్యగల వివాదాలు – కారణాలు | Centre-State Disputes in India

భారత సమాఖ్య వ్యవస్థ – సవాళ్లు

కేంద్ర - రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు: ప్రధాన కారణాలు

[రాజకీయ, ఆర్థిక, పరిపాలనా ఘర్షణలు – గవర్నర్ వ్యవస్థపై సుప్రీంకోర్టు తాజా తీర్పులు]

సమాఖ్యలో ఉద్రిక్తతలు (Federal Tensions): భారతదేశం వైవిధ్యభరితమైన సమాఖ్య రాజ్యం. రాజ్యాంగంలో కేంద్రానికి విశేష అధికారాలు కల్పించడం మరియు రాజకీయ భిన్నత్వాలు పెరగడం వల్ల కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య నిరంతరం ఘర్షణాత్మక వాతావరణం ఏర్పడుతోంది. ముఖ్యంగా 1967 నాటి 4వ సార్వత్రిక ఎన్నికల అనంతరం భారత సమాఖ్య స్వరూపం 'సహకార సమాఖ్య' నుండి 'సంఘర్షణాత్మక సమాఖ్య' (Confrontational Federalism) వైపు మళ్లింది.

చారిత్రక పరిణామ క్రమం: 1967 ఎన్నికలు – రాజకీయ కారణాలు | Historical Background (1967)

• 1950 – 1967 (ఏకపార్టీ ఆధిపత్య యుగం - One Party Dominance): స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటి నుండి 1967 వరకు కేంద్రంలో మరియు దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలలో కాంగ్రెస్ పార్టీయే అధికారంలో ఉండేది. దీనివల్ల కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య ఘర్షణలు బహిర్గతం కాకుండా పార్టీ అధిష్టానం అంతర్గత చర్చల ద్వారానే పరిష్కరించబడేవి (దీనిని రాజనీతిజ్ఞుడు రజనీ కొఠారి 'కాంగ్రెస్ వ్యవస్థ'గా వర్ణించారు).
• 1967 లోని 4వ సార్వత్రిక ఎన్నికల మలుపు: 1967 ఎన్నికలలో తొలిసారిగా కేంద్రంలో కాంగ్రెస్ బలం తగ్గడంతో పాటు, 8 రాష్ట్రాలలో కాంగ్రెసేతర ప్రతిపక్షాలు / సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలు (సంయుక్త విధాయక్ దళ్) అధికారంలోకి వచ్చాయి. తమిళనాడులో డిఎంకె (DMK) వంటి ప్రాంతీయ పార్టీ పూర్తి మెజారిటీతో ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది.
• రాజకీయ వైరుధ్యాలు: కేంద్రంలో ఒక పార్టీ/కూటమి, రాష్ట్రాలలో ఇతర పార్టీలు అధికారంలో ఉన్నప్పుడు కేంద్రం తన రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం రాష్ట్రాల వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోవడం వల్ల తీవ్ర విభేదాలు ప్రారంభమయ్యాయి.

కేంద్ర - రాష్ట్రాల ఘర్షణకు ప్రధాన కారణాలు | Major Areas of Conflict

1. మితిమీరిన అధికారాల కేంద్రీకరణ (Excessive Centralisation):

అమెరికా వంటి వాస్తవిక సమాఖ్యలలో రాష్ట్రాలకు విశేష స్వయంప్రతిపత్తి ఉంటుంది. కానీ భారత రాజ్యాంగంలో 7వ షెడ్యూల్ ద్వారా కేంద్రానికే సింహభాగం అధికారాలు ఇవ్వడం, అవశిష్ట అధికారాలు కేంద్రం వద్దే ఉండటం, ఆర్టికల్ 249, 250, 252, 253 ద్వారా కేంద్రం రాష్ట్ర జాబితాలో చొరబడగలగడం వల్ల రాష్ట్రాలు తమ స్వయంప్రతిపత్తి దెబ్బతింటోందని భావిస్తున్నాయి. అధికారాల పునఃపంపిణీ జరపాలని డిమాండ్ చేస్తున్నాయి.

2. ఆర్థిక అసమతుల్యత & వనరుల కొరత (Fiscal Imbalances):

ఆదాయం సమకూర్చే ప్రధాన పన్నులన్నీ కేంద్రం చేతిలో ఉండగా, సంక్షేమం, ఆరోగ్యం, విద్య, వ్యవసాయం వంటి అధిక వ్యయంతో కూడిన ప్రజా బాధ్యతలు రాష్ట్రాల పరిధిలో ఉన్నాయి. రాష్ట్రాలు నిధుల కోసం నిరంతరం కేంద్రంపై ఆధారపడాల్సి వస్తోంది.

"ఆర్థిక వనరుల పరంగా కేంద్రంపై ఆధారపడటం వల్ల రాష్ట్రాల పరిస్థితి 'ఉదాత్తమైన మునిసిపాలిటీల' (Glorified Municipalities) స్థాయికి పడిపోయింది." — కె. సంతానం (రాజ్యాంగ విశ్లేషకులు)

తాజా ఆర్థిక వివాదం: కేంద్రం పన్నులపై అధికంగా సెస్ (Cess) మరియు సర్‌ఛార్జీలను (Surcharge) విధించి, ఆ మొత్తాన్ని ఆర్టికల్ 271 ప్రకారం రాష్ట్రాలకు పంచకుండా కేంద్రమే ఉంచుకుంటోందని రాష్ట్రాలు ఆరోపిస్తున్నాయి. అలాగే రాష్ట్రాల రుణ పరిమితిపై (Net Borrowing Ceiling) కేంద్రం కఠిన నిబంధనలు విధించడం వివాదాలకు కారణమవుతోంది.

3. గవర్నర్ వ్యవస్థ – పక్షపాత రాజకీయ పాత్ర (Controversy over Governor's Role):

కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలలో అత్యంత తీవ్రమైన అంశం గవర్నర్ పదవి. గవర్నర్ రాష్ట్ర రాజ్యాంగాధినేతగా కాకుండా కేంద్రంలో అధికారంలో ఉన్న పార్టీ యొక్క 'రాజకీయ ఏజెంట్'గా వ్యవహరిస్తున్నారని రాష్ట్రాలు ఆరోపిస్తున్నాయి.

• గవర్నర్లను కేంద్రమే నియమించి, కేంద్రమే ఏకపక్షంగా తొలగించగలగడం (రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఎలాంటి సంప్రదింపు అధికారం లేకపోవడం).
• హంగ్ అసెంబ్లీ ఏర్పడినప్పుడు ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు ఆహ్వానించడంలో, బలపరీక్ష సమయాల్లో కేంద్ర అధికార పార్టీకి అనుకూలంగా వివక్ష చూపడం.
• బిల్లుల నిలిపివేత వివాదం (Article 200 Pocket Veto): రాష్ట్ర శాసనసభలు ఆమోదించిన ప్రజా ప్రయోజన బిల్లులపై గవర్నర్లు సంతకం చేయకుండా లేదా రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు పంపకుండా ఏళ్ల తరబడి పెండింగ్‌లో ఉంచడం.

4. 356వ అధికరణ దుర్వినియోగం (Misuse of President's Rule):

డాక్టర్ అంబేద్కర్ ఈ అధికరణను "మృతపత్రం" (Dead Letter) గా మిగిలిపోవాలని ఆశించినప్పటికీ, స్వతంత్ర భారతంలో కేంద్ర ప్రభుత్వాలు ప్రతిపక్ష పార్టీల ప్రభుత్వాలను కూల్చడానికి దీనిని అస్త్రంగా మార్చుకున్నాయి.

• 2002 లో ఏర్పాటైన ఎం.ఎన్. వెంకటాచలయ్య కమిషన్ (NCRWC) తన నివేదికలో ఆర్టికల్ 356 ను దేశంలో 100 సార్లకు పైగా దుర్వినియోగం చేశారని తీవ్రంగా ఆక్షేపించింది.
• 1994 నాటి ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు తర్వాత సుప్రీంకోర్టు విధించిన ఆంక్షలతో ఈ అధికరణ దుర్వినియోగం గణనీయంగా తగ్గింది.

5. రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండ్లు & ఆర్టికల్ 370:

రాష్ట్రాలు తమ అంతర్గత వ్యవహారాలలో కేంద్ర జోక్యం లేకుండా స్వయంప్రతిపత్తిని (State Autonomy) కోరుతున్నాయి.

• 1977లో పశ్చిమ బెంగాల్ వామపక్ష ప్రభుత్వం సమాఖ్య పునర్నిర్మాణం కోసం ఒక మెమోరాండం సమర్పించింది.
• 2000 సంవత్సరంలో జమ్మూ & కాశ్మీర్ శాసనసభ ఆ రాష్ట్రానికి 1953 పూర్వపు సంపూర్ణ స్వయంప్రతిపత్తిని పునరుద్ధరించాలని తీర్మానించింది.
• ఆర్టికల్ 370 రద్దు (2019): 2019 ఆగస్టులో కేంద్ర ప్రభుత్వం జమ్మూ & కాశ్మీర్‌కు గల ఆర్టికల్ 370 ప్రత్యేక హోదాను రద్దు చేసి, రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా (J&K, లడఖ్) విభజించింది. దీనిని 2023 డిసెంబర్‌లో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగబద్ధమేనని సమర్థించింది.

తాజా సమాఖ్య వివాదాలు & సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు | Modern Federal Conflicts

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి కేంద్ర-రాష్ట్ర తాజా వివాదాల పరిణామాలను చూడవచ్చు:

వివాదాస్పద అంశం	వివాదం యొక్క నేపథ్యం	సుప్రీంకోర్టు తీర్పు / రాజ్యాంగ స్థితి
గవర్నర్లు బిల్లులను నిలిపివేయుట (Article 200)	పంజాబ్, తెలంగాణ, కేరళ, తమిళనాడు శాసనసభలు ఆమోదించిన బిల్లులపై గవర్నర్లు నిర్ణయం తీసుకోకుండా అపరిమిత కాలం తొక్కిపెట్టడం.	పంజాబ్ వర్సెస్ గవర్నర్ కేసు (2023): "రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ప్రజలచే ఎన్నుకోబడిన సభ, గవర్నర్ నామినేటెడ్ అధిపతి మాత్రమే. ఆర్టికల్ 200 లోని 'సాధ్యమైనంత త్వరగా' (As soon as possible) అనే పదాన్ని గమనించి బిల్లులపై సత్వర నిర్ణయం తీసుకోవాలి" అని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థలు (CBI & ED వినియోగం)	రాష్ట్రాల అనుమతి లేకుండా సీబీఐ, ఈడీలు ప్రతిపక్ష నేతలపై దాడులు చేయడం వల్ల సమాఖ్య సూత్రాలు ఉల్లంఘించబడుతున్నాయని ఆరోపణలు.	పలు విపక్ష రాష్ట్రాలు సీబీఐకి ఇచ్చే 'సాధారణ సమ్మతి' (General Consent) ని ఉపసంహరించుకున్నాయి. అయినప్పటికీ మనీ లాండరింగ్ (PMLA) చట్టం ప్రకారం ఈడీకి దేశవ్యాప్త పరిధి ఉంటుందని కోర్టులు స్పష్టం చేశాయి.
ఆల్ ఇండియా సర్వీసెస్ (IAS / IPS వివాదం)	రాష్ట్ర క్యాడర్‌లోని ఐఏఎస్ అధికారులను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సమ్మతి లేకుండా కేంద్ర డిప్యుటేషన్‌కు పిలిపించేలా డూప్ట్ (DoPT) నిబంధనల సవరణ ప్రతిపాదనలు.	రాష్ట్రాలు దీనిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నాయి; ఇది రాష్ట్ర పరిపాలనా యంత్రాంగంపై కేంద్రం పెత్తనం చేయడమేనని వాదిస్తున్నాయి.
ఆర్టికల్ 370 రద్దు & J&K విభజన	ఒక రాష్ట్ర శాసనసభ అనుమతి లేకుండా ఆ రాష్ట్రాన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా మార్చడం సమాఖ్య సూత్రాలకు విరుద్ధమని పిటిషన్లు.	2023 డిసెంబర్ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: ఆర్టికల్ 370 రద్దును సమర్థించింది. అయితే జమ్మూ కాశ్మీర్‌కు వీలైనంత త్వరగా తిరిగి పూర్తి రాష్ట్ర హోదాను పునరుద్ధరించాలని కేంద్రానికి సూచించింది.

ప్రాంతీయ పార్టీల పాత్ర & సమాఖ్య ప్రభావం | Role of Regional Parties

భారతదేశ వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ ఆవిర్భవించిన ప్రాంతీయ పార్టీలు (Regional Parties) కేంద్ర రాజకీయాలను ప్రభావితం చేయడంలో ద్వంద్వ పాత్రను పోషిస్తున్నాయి:

• సానుకూల అంశం: సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల యుగంలో (1989-2014) కేంద్రం ఏకపక్ష నిర్ణయాలు తీసుకోకుండా అడ్డుకట్ట వేసి, రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలను కాపాడటంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.
• ప్రతికూల అంశం: కొన్ని సందర్భాల్లో సంకుచిత ప్రాంతీయ ప్రయోజనాల కోసం జాతీయ సమగ్రతను, అంతర్జాతీయ విదేశాంగ విధానాలను సైతం ఇబ్బందుల్లోకి నెట్టేలా ఒత్తిడి రాజకీయాలకు (Arm-twisting politics) పాల్పడుతున్నాయని విమర్శలు ఉన్నాయి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• మలుపు తిప్పిన సాధారణ ఎన్నికలు: 1967 నాటి 4వ సార్వత్రిక ఎన్నికలు (8 రాష్ట్రాల్లో కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వాలు ఏర్పడి కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలు బహిర్గతమయ్యాయి).
• మునిసిపాలిటీల హోదా కోట్: "రాష్ట్రాలు ఉదాత్తమైన మునిసిపాలిటీల స్థితికి పడిపోయాయి" అని విమర్శించిన రాజనీతిజ్ఞుడు → కె. సంతానం.
• ఆర్టికల్ 356 ను "మృతపత్రం" (Dead Letter) అన్నది: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్.
• ఆర్టికల్ 200 వివాదం (బిల్లులపై గవర్నర్ నిర్ణయం): పంజాబ్ వర్సెస్ గవర్నర్ కేసు (2023) లో సుప్రీంకోర్టు గవర్నర్లు బిల్లులను నిరవధికంగా ఆపరాదని స్పష్టం చేసింది.
• ఆర్టికల్ 370 రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు: డిసెంబర్ 2023 (ఆర్టికల్ 370 రద్దు రాజ్యాంగబద్ధమేనని తీర్పునిచ్చింది).
• NCRWC రిపోర్ట్ (2002): దేశంలో ఆర్టికల్ 356 ను 100 సార్లకు పైగా దుర్వినియోగం చేశారని పేర్కొంది (జస్టిస్ ఎం.ఎన్. వెంకటాచలయ్య కమిషన్).