నిర్దేశిక నియమాలు [36–51 అధికరణాలు] | Directive Principles of State Policy

భారత రాజ్యాంగం – నాల్గవ భాగము (Part IV)

నిర్దేశిక నియమాలు / ఆదేశిక సూత్రాలు | Directive Principles of State Policy (DPSP)

[36 నుండి 51 వరకు గల అధికరణాలు / Articles 36 to 51]

ఆదేశిక సూత్రాల ముఖ్య ఉద్దేశం: ఆధునిక రాజ్యాలు కేవలం శాంతిభద్రతలను కాపాడే పోలీస్ రాజ్యాలు కావు; అవి ప్రజల సర్వతోముఖాభివృద్ధికి తోడ్పడే సంక్షేమ రాజ్యాలు (Welfare States). రాజ్యాంగ ప్రవేశికలోని సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయ సాధన భావనకు ఆచరణాత్మక రూపమే ఈ ఆదేశిక సూత్రాలు.

ఆవిర్భావం & చారిత్రక నేపథ్యం | Origin and Historical Background

• స్వీకరించిన దేశం: మన రాజ్యాంగంలో ఆదేశిక సూత్రాలను ఐర్లాండ్ (Ireland) రాజ్యాంగం (1937) నుండి గ్రహించారు.
• మూల మూలం: ఐర్లాండ్ వీటిని స్పెయిన్ (Spain) రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించింది. ప్రపంచంలో ఆదేశిక సూత్రాలను రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచిన మొదటి దేశం స్పెయిన్.
• 1935 చట్టం పోలిక: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఈ నియమాలను భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 లో పేర్కొన్న "ఇన్‌స్ట్రుమెంట్ ఆఫ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్స్" (Instrument of Instructions) తో పోల్చారు.
• బి.ఎన్. రావు ముసాయిదా: రాజ్యాంగ సలహాదారు బి.ఎన్. రావు పౌరుల హక్కులను రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు: (1) న్యాయరక్షణ ఉన్న హక్కులు (ప్రాథమిక హక్కులు), (2) న్యాయసంరక్షణ లేని హక్కులు (ఆదేశిక సూత్రాలు).

ప్రముఖుల నిర్వచనాలు & వ్యాఖ్యలు | Famous Quotes on DPSP

"మన దేశంలో రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యంతో పాటు ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని (Economic Democracy) స్థాపించుటకు ఉద్దేశించిన సూత్రాలే ఆదేశిక సూత్రాలు." — డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్

"శ్రేయోరాజ్య స్థాపనలో నిమగ్నమైన కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఆదేశిక సూత్రాలు నిరంతరం కరదీపికలుగా పనిచేస్తాయి." — ఎం.సి. సేతల్వాద్ (భారత తొలి అటార్నీ జనరల్)

"రాజ్యాంగ లక్ష్యాలు, ఆశయాల మేనిఫెస్టో (A Manifesto of Aims and Aspirations)." — కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare)

"దేశంలో సామాజిక మార్పుకు, సాంఘిక విప్లవానికి (Social Revolution) ఆదేశిక సూత్రాలు దోహదం చేస్తాయి. ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాలు రెండూ రాజ్యాంగ అంతరాత్మ వంటివి (Conscience of the Constitution)." — గ్రాన్‌విలే ఆస్టిన్ (Granville Austin)

"బ్యాంకు తన అనుకూలతను బట్టి నగదుగా మార్చుకునే చెక్కు వంటిది (A cheque payable at the convenience of the bank)." — కె.టి. షా (K.T. Shah)

ప్రాథమిక నిర్వచనం & స్వభావం | Articles 36 & 37

36వ అధికరణ (Article 36 – Definition of State): పార్ట్-III లోని 12వ అధికరణ పేర్కొన్న 'రాజ్యం' (State) నిర్వచనమే పార్ట్-IV లోని ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు కూడా వర్తిస్తుంది. అనగా కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు మరియు ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలన్నీ ఇందులో భాగమే.

37వ అధికరణ (Article 37 – Nature of DPSP):
• ఆదేశిక సూత్రాలకు న్యాయసంరక్షణ లేదు (Non-Justiciable / Non-Enforceable by Courts).
• వీటి అమలు కోసం పౌరులు కోర్టులను ఆశ్రయించరాదు, కోర్టులు కూడా ప్రభుత్వాలకు ఆదేశాలు/రిట్లను జారీ చేయలేవు.
• అయినప్పటికీ, దేశ పాలనలో ఇవి మౌలికమైనవి (Fundamental in the Governance of the Country) మరియు శాసనాలు చేసేటప్పుడు వీటిని వర్తింపజేయడం ప్రభుత్వాల ప్రాథమిక బాధ్యత.

ఆదేశిక సూత్రాల వర్గీకరణ | Classification of DPSPs

రాజ్యాంగంలో స్పష్టమైన వర్గీకరణ లేనప్పటికీ, వాటి స్వభావం ఆధారంగా ప్రొ. ఎం.పి. శర్మ మరియు రాజ్యాంగ పండితులు వీటిని 3 రకాలుగా వర్గీకరించారు:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి అధికరణాల పూర్తి వర్గీకరణ చూడవచ్చు:

వర్గీకరణ (Classification)	అధికరణాలు (Articles)	ప్రధాన లక్ష్యం & ఆశయాలు
1. సామ్యవాద నియమాలు (Socialistic Principles)	38, 39, 39A, 41, 42, 43, 43A, 47	సామాజిక, ఆర్థిక అసమానతలను తొలగించడం; ప్రజలందరికీ సమాన జీవనోపాధి, సంపద కేంద్రీకరణ నిరోధం, స్త్రీ-శిశు సంక్షేమం, కార్మికుల సంక్షేమం సాధించడం. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ సామ్యవాద ఆలోచనల ప్రభావం.
2. గాంధేయ నియమాలు (Gandhian Principles)	40, 43, 43B, 46, 47, 48	మహాత్మా గాంధీ బోధించిన గ్రామస్వరాజ్యం, కుటీర పరిశ్రమలు, మద్యపాన నిషేధం, సహకార సంఘాలు, బలహీన వర్గాల అభ్యున్నతి, గోవధ నిషేధం. (శ్రీమన్నారాయణ్ అగర్వాల్ 'గాంధీ ప్లాన్' ఆధారితం).
3. ఉదార-మేధాపరమైన నియమాలు (Liberal-Intellectual Principles)	44, 45, 48, 48A, 49, 50, 51	ఆధునిక దృక్పథం, ఉమ్మడి పౌర నియమావళి (UCC), పర్యావరణ పరిరక్షణ, చారిత్రక కట్టడాల పరిరక్షణ, న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, అంతర్జాతీయ శాంతి మరియు స్నేహ సంబంధాల పరిరక్షణ.

అధికరణల సమగ్ర విశ్లేషణ | Detailed Analysis of Articles (38 to 51)

సామ్యవాద సూత్రాలు (Socialistic Principles):

• 38వ అధికరణ: ప్రజలందరికీ సాంఘిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయాన్ని చేకూర్చే సామాజిక వ్యవస్థను ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయాలి. ఆదాయం, హోదా, అవకాశాలలో అసమానతలను తగ్గించాలి.
• 39వ అధికరణ:
  • (a) స్త్రీ పురుషులందరికీ సమాన జీవనోపాధి హక్కు.
  • (b) దేశ భౌతిక వనరుల పంపిణీ సమష్టి ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడేలా ఉండాలి.
  • (c) సంపద మరియు ఉత్పత్తి సాధనాలు కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా చూడాలి.
  • (d) స్త్రీ, పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం (Equal pay for equal work).
  • (e) కార్మికులు, మహిళలు, బాలల ఆరోగ్యంపై దోపిడీ జరగకుండా కాపాడాలి.
  • (f) బాలలు స్వేచ్ఛాయుత వాతావరణంలో గౌరవప్రదంగా పెరిగే అవకాశాలు కల్పించాలి.
• 39A అధికరణ (42వ సవరణ): సమాన న్యాయాన్ని ప్రోత్సహించడం మరియు పేదలకు ఉచిత న్యాయ సహాయాన్ని (Free Legal Aid) అందించడం (దీని ఆధారంగానే 1987లో NALSA చట్టం వచ్చింది).
• 41వ అధికరణ: ఆర్థిక స్తోమతను బట్టి నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, అంగవైకల్యం ఉన్నవారికి పనిహక్కు, విద్యాహక్కు, ప్రభుత్వ సహాయాన్ని (జీవనభృతిని) అందించడం.
• 42వ అధికరణ: పని ప్రదేశాల్లో న్యాయమైన, మానవీయమైన పరిస్థితులను కల్పించడం మరియు మాతృత్వ ప్రయోజన సహాయాన్ని (Maternity Relief) అందించడం.
• 43వ అధికరణ: కార్మికులకు కనీస జీవన వేతనం (Living Wage), గౌరవప్రదమైన జీవన ప్రమాణాలు, తీరిక వేళల సద్వినియోగం కల్పించడం.
• 43A అధికరణ (42వ సవరణ): పరిశ్రమల నిర్వహణ మరియు యాజమాన్యంలో కార్మికులకు భాగస్వామ్యాన్ని కల్పించడం.

గాంధేయ సూత్రాలు (Gandhian Principles):

• 40వ అధికరణ: గ్రామ పంచాయతీలను స్వయంపాలనా యూనిట్లుగా ఏర్పాటు చేయడం (దీని ఆధారంగానే 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 వచ్చింది).
• 43వ అధికరణ (కొంతభాగం): గ్రామీణ ప్రాంతాలలో వ్యక్తిగత లేదా సహకార ప్రాతిపదికన కుటీర పరిశ్రమలను ప్రోత్సహించడం.
• 43B అధికరణ (97వ సవరణ, 2011): స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, స్వయంప్రతిపత్తి, ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణతో కూడిన సహకార సంఘాలను (Co-operative Societies) ప్రోత్సహించడం.
• 46వ అధికరణ: ఎస్సీ (SC), ఎస్టీ (ST) మరియు ఇతర బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థికాభివృద్ధికి కృషిచేయడం మరియు వారిని సామాజిక అన్యాయాల నుండి రక్షించడం.
• 47వ అధికరణ: ప్రజల పోషకాహార స్థాయిని, జీవన ప్రమాణాలను, ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం; ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మత్తుపానీయాలు, మాదకద్రవ్యాల నిషేధం.
• 48వ అధికరణ: ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో వ్యవసాయం, పశుపోషణను అభివృద్ధి పరచడం; ఆవులు, దూడలు, ఇతర పాడి పశువుల వధను నిషేధించడం.

ఉదార-మేధాపరమైన సూత్రాలు (Liberal-Intellectual Principles):

• 44వ అధికరణ: భారతదేశ భూభాగమంతటా పౌరులందరికీ వర్తించేలా ఉమ్మడి పౌర నియమావళిని (Uniform Civil Code - UCC) ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రభుత్వం కృషి చేయాలి.
• 45వ అధికరణ (86వ సవరణ ద్వారా సవరించబడినది): 6 సంవత్సరాల లోపు బాలబాలికలందరికీ పూర్వ ప్రాథమిక సంరక్షణ మరియు విద్యను అందించడం (Early Childhood Care and Education - ECCE).
• 48A అధికరణ (42వ సవరణ): అడవులు, వన్యప్రాణులతో సహా సహజ పర్యావరణాన్ని రక్షించడం మరియు అభివృద్ధి చేయడం.
• 49వ అధికరణ: చారిత్రక ప్రాధాన్యత గల జాతీయ స్మారక చిహ్నాలను, ప్రాచీన కట్టడాలను, శిల్ప సంపదను రక్షించడం.
• 50వ అధికరణ: రాజ్య సర్వీసులలో కార్యనిర్వాహక శాఖ నుండి న్యాయవ్యవస్థను వేరు చేయడం (Separation of Judiciary from the Executive).
• 51వ అధికరణ: అంతర్జాతీయ శాంతి మరియు భద్రతను పెంపొందించడం; దేశాల మధ్య న్యాయమైన మరియు గౌరవప్రదమైన సంబంధాలను కొనసాగించడం; అంతర్జాతీయ చట్టాలను గౌరవించడం మరియు వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా పరిష్కరించుకోవడం.

పార్ట్-IV లో కాకుండా రాజ్యాంగంలోని ఇతర భాగాలలో ఉన్న ఆదేశిక సూత్రాలు

• ఆర్టికల్ 335 (Part XVI): ప్రభుత్వ ఉద్యోగ నియామకాలలో ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాల క్లెయిమ్‌లను పరిశీలించేటప్పుడు పరిపాలనా సామర్థ్యం (Efficiency of Administration) దెబ్బతినకుండా చూడాలి.
• ఆర్టికల్ 339 (Part XVI): షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన, ఎస్టీల సంక్షేమం కోసం కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు జారీ చేయవచ్చు (రాష్ట్రాలు వీటిని పాటించాలి).
• ఆర్టికల్ 350A (Part XVII): భాషా అల్పసంఖ్యాక వర్గాల పిల్లలకు ప్రాథమిక విద్యా దశలో మాతృభాషలోనే బోధన సౌకర్యాలు కల్పించాలి.
• ఆర్టికల్ 351 (Part XVII): హిందీ భాషను భారతదేశ సమైక్య సంస్కృతికి అనుసంధాన మాధ్యమంగా అభివృద్ధి పరచడం కేంద్ర ప్రభుత్వ కర్తవ్యం.

ఆదేశిక సూత్రాలు – రాజ్యాంగ సవరణల అప్‌డేట్స్ | Constitutional Amendments

రాజ్యాంగ సవరణ	చేర్చిన అధికరణ	ముఖ్య మార్పులు & అంశాలు
42వ సవరణ, 1976 (ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం)	39(f), 39A, 43A, 48A	4 కొత్త అధికరణాలు చేర్చబడ్డాయి: (1) బాలల ఆరోగ్యకర వికాసం, (2) ఉచిత న్యాయ సహాయం, (3) పరిశ్రమల యాజమాన్యంలో కార్మికులకు భాగస్వామ్యం, (4) అడవులు & పర్యావరణ పరిరక్షణ.
44వ సవరణ, 1978 (జనతా ప్రభుత్వం)	38(2)	వ్యక్తుల మధ్యనే కాకుండా వివిధ ప్రాంతాలలో నివసించే ప్రజల సమూహాల మధ్య ఆదాయం, హోదా, అవకాశాల అసమానతలను రూపుమాపాలని ఆదేశించారు.
86వ సవరణ, 2002 (వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం)	45వ అధికరణ (సవరణ)	6-14 సం.ల విద్యను ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చగా, ఆర్టికల్ 45 ను 6 సంవత్సరాల లోపు బాలబాలికల సంరక్షణ మరియు విద్యగా మార్చారు.
97వ సవరణ, 2011 (యూపీఏ ప్రభుత్వం)	43B	సహకార సంఘాల (Co-operative Societies) ఏర్పాటు, స్వతంత్ర పనితీరు మరియు ప్రజాస్వామ్య నియంత్రణను ప్రోత్సహించడం చేర్చబడింది.

ప్రాథమిక హక్కులు vs ఆదేశిక సూత్రాలు – ముఖ్యమైన సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు | Landmark Cases

• చంపకం దొరైరాజన్ కేసు (1951): ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య వివాదం వచ్చినప్పుడు ప్రాథమిక హక్కులకే ఆధిక్యత ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులకు లోబడి (Subsidiary) ఉండాలని తెలిపింది.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే అధికారం పార్లమెంటుకు లేదని తీర్పునిచ్చింది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): 25వ సవరణ ద్వారా చేర్చిన ఆర్టికల్ 31C ని సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది. ఆర్టికల్ 39(b), (c) లలోని ఆదేశిక సూత్రాల అమలు కోసం చేసే చట్టాలను ఆర్టికల్ 14, 19 ఉల్లంఘన పేరుతో కొట్టివేయరాదని స్పష్టం చేసింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): భారత రాజ్యాంగం అనేది ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత (Balance between Fundamental Rights and DPSPs) అనే పునాదిపై నిర్మితమైందని సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది. ఈ రెండూ ఒకే రథానికి గల రెండు చక్రాల వంటివి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• కోర్టులో సవాల్ చేయగలరా?: ఆదేశిక సూత్రాలు Non-Justiciable (ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం వీటికి న్యాయసంరక్షణ లేదు).
• ఆర్టికల్ 44 వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?: ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం 2024 లో యూనిఫాం సివిల్ కోడ్ (UCC) ను అమలు చేస్తూ బిల్లును ఆమోదించింది. స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం నుండి గోవాలో పోర్చుగీస్ సివిల్ కోడ్ రూపంలో UCC అమల్లో ఉంది.
• ఆర్టికల్ 39A అమలు: 1987 లో లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం (Legal Services Authorities Act, 1987) ద్వారా జాతీయ న్యాయ సేవల ప్రాధికార సంస్థ (NALSA) మరియు లోక్ అదాలత్ వ్యవస్థలు ఏర్పాటయ్యాయి.
• ఆర్టికల్ 40 అమలు: 1992 లో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి కల్పించబడింది.
• ఆదేశిక సూత్రాలు & ప్రాథమిక హక్కుల కలయిక: గ్రాన్‌విలే ఆస్టిన్ ఈ రెండింటిని కలిపి "రాజ్యాంగ అంతరాత్మ" (Conscience of the Constitution) అని అభివర్ణించారు.