ఆదేశిక సూత్రాల అమలు | Implementation of Directive Principles of State Policy

భారత రాజ్యాంగం – నాల్గవ భాగము (Part IV)

ఆదేశిక సూత్రాల ఆచరణాత్మక అమలు | Implementation of Directive Principles

[వివిధ చట్టాలు, సంక్షేమ పథకాలు, రాజ్యాంగ సవరణలు & న్యాయస్థానాల తీర్పులు]

ఆదేశిక సూత్రాల ఆచరణ: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 37 ప్రకారం ఆదేశిక సూత్రాలకు న్యాయసంరక్షణ లేనప్పటికీ, భారతదేశాన్ని సంక్షేమ రాజ్యంగా (Welfare State) తీర్చిదిద్దేందుకు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రణాళికలు, చట్టాలు మరియు విప్లవాత్మక సామాజిక-ఆర్థిక సంస్కరణల ద్వారా వీటిని నిరంతరం అమలులోకి తెస్తున్నాయి.

సామాజిక & ఆర్థిక సంస్కరణలు | Socio-Economic Reforms (Articles 38, 39, 39A)

• ప్రణాళికాబద్ధ ఆర్థిక వ్యవస్థ: దేశ సంపద ప్రజలందరి సమిష్టి ప్రయోజనం కోసం వినియోగించేందుకు ప్రణాళికా సంఘం (ప్రస్తుత నీతి ఆయోగ్ - NITI Aayog) ద్వారా ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థికాభివృద్ధిని చేపట్టారు.
• సంపద కేంద్రీకరణ నిరోధం: సంపద కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా ఉండేందుకు 1969లో MRTP Act (Monopolies and Restrictive Trade Practices Act) ను తీసుకువచ్చారు (తర్వాత దీని స్థానంలో పోటీ చట్టం, 2002 / Competition Commission of India వచ్చింది).
• అసమానతల తగ్గింపు: ధనికులపై ప్రగతిశీల ఆదాయపు పన్నులు (Progressive Taxation) విధించడం ద్వారా ఆర్థిక అంతరాలను తగ్గించే ప్రయత్నాలు కొనసాగుతున్నాయి.
• భూసంస్కరణలు & జాతీయీకరణ: జమీందారీ వ్యవస్థ రద్దు, కౌలు సంస్కరణలు, భూపరిమితి చట్టాలతో పాటు, 1969లో 14 వాణిజ్య బ్యాంకుల జాతీయీకరణ మరియు 1971లో 26వ సవరణ ద్వారా రాజభరణాల రద్దు (Abolition of Privy Purses) వంటి చారిత్రక సంస్కరణలు అమలు చేశారు.
• ఉచిత న్యాయ సహాయం (Article 39A): పేదలకు ఉచిత న్యాయ సహాయం అందించేందుకు పార్లమెంటు 1987లో లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ చట్టం (Legal Services Authorities Act, 1987) ఆమోదించింది. దీని ద్వారా NALSA (National Legal Services Authority), రాష్ట్ర న్యాయసేవా సంస్థలు మరియు లోక్ అదాలత్ (Lok Adalat) వ్యవస్థ ఏర్పాటయ్యాయి.

ఉపాధి, కార్మిక & శిశు సంక్షేమం | Labour, Employment & Child Welfare

• సమాన వేతనం & కనీస వేతనాలు: ఆర్టికల్ 39(d) ప్రకారం 1976లో సమాన పనికి సమాన వేతన చట్టం (Equal Remuneration Act, 1976) మరియు ఆర్టికల్ 43 అమలుకై కనీస వేతనాల చట్టం (Minimum Wages Act, 1948) అమల్లోకి వచ్చాయి.
• ఉపాధి హామీ పథకం (Article 41): పనిహక్కు సాధనలో భాగంగా ప్రారంభించిన 'పనికి ఆహార పథకం' తరువాతి కాలంలో 2005 నాటి చట్టం ద్వారా 2006 నుండి NREGP గా అమలై, ప్రస్తుతం MGNREGS (మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం) గా ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రామీణ ఉపాధి భరోసా కార్యక్రమంగా కొనసాగుతోంది.
• జీవనభృతి పథకాలు: పశ్చిమ బెంగాల్, హర్యానా వంటి రాష్ట్రాలు నిరుద్యోగ భృతిని ప్రవేశపెట్టగా, దేశవ్యాప్తంగా వృద్ధులు, వితంతువులు, దివ్యాంగులకు సామాజిక భద్రతా పింఛన్లు అమలవుతున్నాయి.
• శిశు & మాతృ సంక్షేమం (Articles 39, 42): 1975 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభమైన ICDS (ఇంటిగ్రేటెడ్ చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ స్కీమ్) ద్వారా అంగన్‌వాడీల ద్వారా పౌష్టికాహారం, ముందస్తు విద్య అందిస్తున్నారు. మెటర్నిటీ బెనిఫిట్ యాక్ట్, 1961 (2017 సవరణ ద్వారా వేతనంతో కూడిన ప్రసూతి సెలవులను 12 నుండి 26 వారాలకు పెంచారు) అమలవుతోంది.
• కుటీర & చిన్నతరహా పరిశ్రమలు (Article 43): ఖాదీ & గ్రామీణ పరిశ్రమల కమిషన్ (KVIC), సిల్క్ బోర్డు, కాయిర్ బోర్డు, హ్యాండ్‌లూమ్ బోర్డు, నేషనల్ టెక్స్‌టైల్స్ కార్పొరేషన్ (NTC) ద్వారా గ్రామీణ పరిశ్రమల ప్రోత్సాహం జరుగుతోంది.

స్థానిక స్వపరిపాలన & విద్య | Local Governance & Education

• పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థ (Article 40): 1959 అక్టోబర్ 2న పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్ జిల్లాలో భారతదేశంలో మొట్టమొదటి 3 అంచెల పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థను ప్రారంభించారు (రెండవ రాష్ట్రం: ఆంధ్రప్రదేశ్).
• రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి: 1992లో 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా గ్రామీణ పంచాయతీలకు మరియు పట్టణ నగరపాలక సంస్థలకు రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి కల్పించి స్థానిక స్వపరిపాలనను బలోపేతం చేశారు.
• విద్యా విప్లవం (Article 45): 1987లో పాఠశాలల్లో కనీస మౌలిక వసతుల కోసం ఆపరేషన్ బ్లాక్ బోర్డ్ (Operation Black Board), 2001-02 లో సర్వశిక్షా అభియాన్ (SSA - సమగ్ర శిక్ష), మరియు 86వ సవరణ ద్వారా విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చి విద్యాహక్కు చట్టం (RTE Act, 2009) అమల్లోకి తెచ్చారు.

సామాజిక న్యాయం & ప్రజారోగ్యం | Social Justice & Public Health (Articles 46 & 47)

విద్యా, ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్లు (Article 46): చంపకం దొరైరాజన్ కేసు నేపథ్యంలో 1951లో చేసిన 1వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 15(4) చేర్చి విద్యాసంస్థల్లో ఎస్సీ, ఎస్టీ, వెనుకబడిన వర్గాలకు రిజర్వేషన్లు కల్పించారు. ఆర్టికల్ 16(4) ద్వారా ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషన్లు కల్పించబడ్డాయి.

మద్యపాన నిషేధం & ప్రజారోగ్యం (Article 47):
• భారతదేశంలో సంపూర్ణ మద్యపాన నిషేధం అమలు చేసిన మొదటి రాష్ట్రం గుజరాత్. ప్రస్తుతం గుజరాత్, బీహార్, నాగాలాండ్, మిజోరాంలలో సంపూర్ణ మద్యపాన నిషేధం ఉంది.
• ఉమ్మడి ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో 1954లో మొదటిసారి నిషేధం ప్రవేశపెట్టారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1994లో ఎన్.టి. రామారావు ప్రభుత్వం సంపూర్ణ నిషేధం విధించగా, 1996-97లో చంద్రబాబు నాయుడు ప్రభుత్వం తిరిగి పాక్షికంగా ఎత్తివేసింది.

వ్యవసాయం, గోవధ నిషేధం & పర్యావరణం | Articles 48 & 48A

• గోవధ నిషేధం (హనీఫ్ ఖురేశీ వర్సెస్ బీహార్ రాష్ట్రం - 1958): 1954 నాటి బీహార్ గోవధ నిషేధ చట్టాన్ని సవాల్ చేస్తూ ఖురేశీ దాఖలు చేసిన వ్యాజ్యంలో సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిస్తూ — పాడి పశువులు, వ్యవసాయానికి ఉపయోగపడే ఆవులు, దూడల వధను నిషేధించడం రాజ్యాంగబద్ధమేనని స్పష్టం చేసింది.
• పర్యావరణ చట్టాలు: వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం (1972), నీటి కాలుష్య నివారణ చట్టం (1974), అటవీ సంరక్షణ చట్టం (1980), పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం (1986), జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT Act, 2010) ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

కార్యనిర్వాహక శాఖ నుండి న్యాయవ్యవస్థ విభజన | Separation of Judiciary (Article 50)

న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతను కాపాడటానికి 1973లో క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CrPC - 1973) ద్వారా సంస్కరణలు చేశారు. అంతకుముందు జిల్లా కలెక్టర్లు/ఎగ్జిక్యూటివ్ మేజిస్ట్రేట్లకు ఉన్న నేర విచారణ న్యాయ అధికారాలను తొలగించి, వాటిని హైకోర్టు పరిధిలోని జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్లకు అప్పగించారు. (గమనిక: క్రిమినల్ చట్టాల సంస్కరణల్లో భాగంగా CrPC స్థానంలో భారతీయ నాగరిక్ సురక్ష సంహిత - BNSS, 2023 అమల్లోకి వచ్చింది).

44వ అధికరణ – ఉమ్మడి పౌర నియమావళి (Uniform Civil Code - UCC)

వివాహం, విడాకులు, దత్తత, వారసత్వ ఆస్తి వంటి వ్యక్తిగత విషయాలలో మతంతో సంబంధం లేకుండా దేశంలోని పౌరులందరికీ ఒకే చట్టం వర్తించాలనేదే ఉమ్మడి పౌర నియమావళి (UCC) లక్ష్యం.

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి యూసీసీకి సంబంధించిన చారిత్రక పరిణామాలు చూడవచ్చు:

కేసు / చట్టం	సంవత్సరం	ముఖ్యమైన తీర్పు / రాజ్యాంగ పరిణామం
గోవా పౌర నియమావళి (Portuguese Civil Code)	1867	స్వాతంత్ర్యం రాకముందు నుండే అన్ని మతాల పౌరులకు ఉమ్మడి పౌర స్మృతి కలిగిన తొలి రాష్ట్రం గోవా.
మహ్మద్ అహ్మద్ ఖాన్ Vs షాబానో బేగం	1985	CrPC సెక్షన్ 125 కింద విడాకులు పొందిన ముస్లిం మహిళలకు కూడా భర్త మనోవర్తి (Maintenance) చెల్లించాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
ముస్లిం మహిళల (విడాకుల రక్షణ) చట్టం	1986	రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం షాబానో కేసు తీర్పు ప్రభావాన్ని పరిమితం చేస్తూ 'ఇద్దత్' కాలానికి మాత్రమే భరణం వర్తించేలా చట్టం తెచ్చింది.
సరళా ముద్గల్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా	1995	మొదటి వివాహం రద్దు కాకుండా కేవలం రెండో పెళ్లి చేసుకోవడానికి ఇస్లాం మతంలోకి మారడం చెల్లదని స్పష్టం చేస్తూ, ఆర్టికల్ 44 ప్రకారం UCC తేవాలని సుప్రీంకోర్టు కేంద్రాన్ని కోరింది.
షాయరా బానో Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా	2017	తక్షణ త్రిపుల్ తలాక్ (Talaq-e-Biddat) రాజ్యాంగ విరుద్ధమని రద్దు చేసింది. దీని ఆధారంగా 2019లో పార్లమెంట్ ముస్లిం మహిళల వివాహ రక్షణ చట్టం తెచ్చింది.
ఉత్తరాఖండ్ UCC బిల్లు (తాజా అప్‌డేట్)	2024	స్వతంత్ర భారతదేశంలో ఉమ్మడి పౌర నియమావళి (UCC) చట్టాన్ని ఆమోదించిన మొట్టమొదటి రాష్ట్రంగా ఉత్తరాఖండ్ అవతరించింది.

విదేశాంగ విధానం & అంతర్జాతీయ శాంతి | Foreign Policy (Article 51)

ఆర్టికల్ 51 ప్రకారం భారతదేశం ప్రపంచ శాంతి, భద్రతలను ప్రోత్సహించడం, అంతర్జాతీయ చట్టాలను గౌరవించడం ప్రధాన లక్ష్యాలుగా పెట్టుకుంది.
• 1954లో భారత్-చైనా మధ్య కుదిరిన పంచశీల సూత్రాలు (Panchsheel Principles).
• ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో ఏ అగ్రరాజ్య కూటమిలోనూ చేరకుండా జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నేతృత్వంలో అవలంబించిన అలీన విధానం (Non-Aligned Movement - NAM) ఆర్టికల్ 51 ఆదర్శాలకు అద్దం పడతాయి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• తొలి పంచాయతీ రాజ్ రాష్ట్రం: రాజస్థాన్ (నాగౌర్ జిల్లా – 1959 అక్టోబర్ 2). రెండవ రాష్ట్రం ఆంధ్రప్రదేశ్ (షాద్‌నగర్ – 1959 అక్టోబర్ 11).
• యూసీసీ ప్రత్యేకతలు: స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం నుండి గోవాలో ఉంటే, స్వతంత్ర భారతదేశంలో చట్టం తెచ్చిన తొలి రాష్ట్రం ఉత్తరాఖండ్ (2024).
• మద్యపాన నిషేధం తొలి రాష్ట్రం: గుజరాత్ (ఆర్టికల్ 47 అమలు).
• ఆర్టికల్ 50 అమలు కోసం చట్టం: కోడ్ ఆఫ్ క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ (CrPC, 1973) ద్వారా కలెక్టర్ల నుండి క్రిమినల్ జ్యుడీషియల్ అధికారాలను వేరుచేశారు.
• ఉచిత న్యాయ సహాయం (39A): 1987 నాటి లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీస్ యాక్ట్ ద్వారా జాతీయ న్యాయ సేవా ప్రాధికార సంస్థ (NALSA) ఏర్పాటయింది.