భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V)
భారత ఉపరాష్ట్రపతులు – సమగ్ర చరిత్ర, ఎన్నికలు & రికార్డులు
[డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ నుండి ప్రస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి వరకు – Up-to-Date Compendium]
భారత ఉపరాష్ట్రపతి వ్యవస్థ: దేశ అధికారిక క్రమశ్రేణిలో (Order of Precedence) రాష్ట్రపతి తర్వాత రెండవ అత్యున్నత స్థానం ఉపరాష్ట్రపతిది. రాజ్యసభ ఎక్స్-అఫిషియో ఛైర్మన్‌గా సభా గౌరవాన్ని కాపాడటంతో పాటు, దేశ అత్యవసర వేళల్లో రాష్ట్రపతి పదవికి కొనసాగింపును కల్పించే రక్షక కవచంగా ఈ పదవి భాసిల్లుతోంది.
భారత ఉపరాష్ట్రపతుల జీవన రేఖలు & చారిత్రక మైలురాళ్లు (1 నుండి 15)
1. డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ [1952 – 1962]:
- భారతదేశ మొట్టమొదటి ఉపరాష్ట్రపతి; వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (10 సంవత్సరాలు) ఏకగ్రీవంగా (1952 & 1957) ఎన్నికైన ఏకైక వ్యక్తి.
- ప్రముఖ తత్వవేత్త, రాయబారి. అనంతరం భారత 2వ రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.
2. డాక్టర్ జాకిర్ హుస్సేన్ [1962 – 1967]:
- భారతదేశపు మొదటి ముస్లిం ఉపరాష్ట్రపతి. అలీఘర్ ముస్లిం యూనివర్సిటీ ఉపకులపతిగా, బీహార్ గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.
- ఎన్.సి. ఛటర్జీపై విజయం సాధించారు. అనంతరం భారత 3వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు.
3. వి.వి. గిరి (వరాహగిరి వేంకట గిరి) [1967 – 1969]:
- అతి తక్కువ కాలం (సుమారు 2 సంవత్సరాలు) ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన వ్యక్తి.
- రాష్ట్రపతి డాక్టర్ జాకిర్ హుస్సేన్ మరణంతో తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు చేపట్టి, ఆ తర్వాత రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి రాజీనామా చేసిన మొదటి వ్యక్తి.
4. గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్ (G.S. Pathak) [1969 – 1974]:
- అలహాబాద్ హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా, కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రిగా, కర్ణాటక గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.
- ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసి రాష్ట్రపతి కాలేకపోయిన మొట్టమొదటి వ్యక్తి.
5. బి.డి. జెట్టి (బాసప్ప దానప్ప జెట్టి) [1974 – 1979]:
- కర్ణాటక మాజీ ముఖ్యమంత్రి, ఒడిశా గవర్నర్.
- ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ మరణానంతరం 1977 ఫిబ్రవరి నుండి జూలై వరకు తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా కీలక సేవలందించారు.
6. జస్టిస్ మహమ్మద్ హిదయతుల్లా [1979 – 1984]:
- రాజకీయ నేపథ్యం లేకుండా అన్ని పార్టీల ఏకాభిప్రాయంతో ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన రెండవ ఉపరాష్ట్రపతి.
- భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI), తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి, మరియు ఉపరాష్ట్రపతి — ఈ మూడు అత్యున్నత పదవులను నిర్వహించిన ఏకైక విశిష్ట భారతీయుడు.
7. ఆర్. వెంకటరామన్ [1984 – 1987]:
- ప్రముఖ న్యాయవాది, కేంద్ర ఆర్థిక మరియు రక్షణ శాఖల మంత్రిగా విశేష అనుభవం కలిగినవారు.
- అనంతరం భారత 8వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు. గ్రంథం: "My Presidential Years".
8. డాక్టర్ శంకర్ దయాళ్ శర్మ [1987 – 1992]:
- ఎలాంటి పోటీ లేకుండా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన మూడవ ఉపరాష్ట్రపతి.
- ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా పనిచేసి → ఉపరాష్ట్రపతి → భారత 9వ రాష్ట్రపతిగా ఎదిగిన రాజనీతిజ్ఞుడు.
9. కె.ఆర్. నారాయణన్ [1992 – 1997]:
- భారతదేశపు తొలి దళిత ఉపరాష్ట్రపతి. ప్రసిద్ధ విదేశీ దౌత్యవేత్త.
- అనంతరం అత్యధిక మెజారిటీతో భారత 10వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు.
10. కృష్ణకాంత్ (Krishan Kant) [1997 – 2002]:
- ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తమిళనాడు గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.
- భారతదేశ చరిత్రలో పదవిలో ఉండగానే మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి (2002 జూలై 27న పదవీకాలం ముగియడానికి కొద్ది రోజుల ముందు గుండెపోటుతో మరణించారు).
11. భైరాన్‌సింగ్ షెకావత్ [2002 – 2007]:
- రాజస్థాన్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి (3 సార్లు సీఎం). కాంగ్రెస్ సీనియర్ నేత సుశీల్ కుమార్ షిండేపై గెలిచారు.
- ఉపరాష్ట్రపతి పదవిలో కొనసాగుతూనే రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేసి (2007 లో ప్రతిభా పాటిల్‌పై) ఓడిపోయిన ఏకైక వ్యక్తి. ఫలితాల అనంతరం ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి రాజీనామా చేశారు.
12. మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ [2007 – 2017]:
- డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ తర్వాత వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (10 సంవత్సరాలు) ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన రెండవ వ్యక్తి.
- 2007 ఎన్నికల్లో ఎన్డీఏ అభ్యర్థి డాక్టర్ నజ్మా హెప్తుల్లాపై గెలుపొందారు (యూఎన్‌పీఏ - UNPA అభ్యర్థిగా రషీద్ మసూద్ పోటీ చేశారు). 2012 లో జస్వంత్ సింగ్‌పై గెలిచి రెండోసారి ఎన్నికయ్యారు.
- జాతీయ అల్పసంఖ్యాక వర్గాల కమిషన్ (NCM) ఛైర్మన్‌గా, అలీఘర్ ముస్లిం యూనివర్సిటీ వైస్ ఛాన్సలర్‌గా, ఐక్యరాజ్యసమితిలో భారత శాశ్వత ప్రతినిధిగా పనిచేశారు.
13. ముప్పవరపు వెంకయ్య నాయుడు [2017 – 2022]:
- ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన ప్రముఖ పార్లమెంటేరియన్, కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి మరియు సమాచార శాఖల మాజీ మంత్రి.
- 2017 ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ప్రతిపక్షాల ఉమ్మడి అభ్యర్థి గోపాలకృష్ణ గాంధీపై 516 ఓట్ల భారీ మెజారిటీతో (67.9% ఓట్లు) ఘన విజయం సాధించారు.
- రాజ్యసభలో భారతీయ ప్రాంతీయ భాషల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించారు; సభా నిబంధనలను కఠినంగా అమలు చేస్తూ ప్రసిద్ధి చెందారు. గ్రంథాలు: "Listening, Learning and Leading", "Connecting, Communicating, Changing".
14. జగదీప్ ధన్‌ఖడ్ [2022 – 2025]:
- రాజస్థాన్‌కు చెందిన సీనియర్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయవాది, మాజీ కేంద్ర పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల సహాయ మంత్రి.
- ఉపరాష్ట్రపతి కాకముందు పశ్చిమ బెంగాల్ గవర్నర్‌గా (2019-2022) పనిచేసి వార్తల్లో నిలిచారు.
- 2022 ఆగస్టు 6న జరిగిన ఎన్నికల్లో విపక్షాల అభ్యర్థి మార్గరెట్ అల్వాపై 528 ఓట్ల ఆధిక్యంతో (74.37% ఓట్లతో - గత 3 దశాబ్దాలలో అత్యధిక రికార్డు మెజారిటీ) గెలుపొందారు. 2022 ఆగస్టు 11న 14వ ఉపరాష్ట్రపతిగా ప్రమాణం చేశారు.
15. సి.పి. రాధాకృష్ణన్ (Chandrapuram Ponnusamy Radhakrishnan) [2025 – ప్రస్తుతం]:
- భారతదేశానికి 15వ ప్రస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి. తమిళనాడు రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రముఖ నాయకుడు.
- కోయంబత్తూరు నుండి రెండుసార్లు లోక్‌సభ సభ్యుడిగా (1998, 1999) మరియు కాయిర్ బోర్డు (Coir Board) ఛైర్మన్‌గా విశేష సేవలందించారు.
- ఉపరాష్ట్రపతిగా ఎన్నిక కావడానికి ముందు ఝార్ఖండ్, మహారాష్ట్ర గవర్నర్‌గా, మరియు తెలంగాణ గవర్నర్‌గా, పుదుచ్చేరి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా అదనపు బాధ్యతలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించారు.
- 2025 సెప్టెంబర్ లో జరిగిన ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఎన్డీఏ అభ్యర్థిగా బరిలోకి దిగి ఘన విజయం సాధించి 15వ ఉపరాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
భారత ఉపరాష్ట్రపతులు (1952 – 2026) – సమగ్ర మాస్టర్ పట్టిక | Master Comparison Table
↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి 15 మంది ఉపరాష్ట్రపతుల వివరాలను సరిపోల్చవచ్చు:
| క్ర.సం | ఉపరాష్ట్రపతి పేరు | పదవీకాలం | స్వరాష్ట్రం | కీలక చారిత్రక రికార్డు |
|---|---|---|---|---|
| 1 | డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ | 1952 – 1962 | తమిళనాడు | తొలి ఉపరాష్ట్రపతి, 2 సార్లు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నిక. |
| 2 | డా. జాకిర్ హుస్సేన్ | 1962 – 1967 | తెలంగాణ (హైదరాబాద్) | తొలి ముస్లిం ఉపరాష్ట్రపతి. |
| 3 | వి.వి. గిరి | 1967 – 1969 | ఒడిశా (బెర్హంపూర్) | అతి తక్కువ కాలం, రాజీనామా చేసి రాష్ట్రపతి అయ్యారు. |
| 4 | గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్ | 1969 – 1974 | ఉత్తర ప్రదేశ్ | రాష్ట్రపతి కాలేకపోయిన తొలి ఉపరాష్ట్రపతి. |
| 5 | బి.డి. జెట్టి | 1974 – 1979 | కర్ణాటక | తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా సేవలందించారు. |
| 6 | జస్టిస్ ఎం. హిదయతుల్లా | 1979 – 1984 | మహారాష్ట్ర | ఏకగ్రీవ ఎన్నిక; CJI, తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన ఏకైక వ్యక్తి. |
| 7 | ఆర్. వెంకటరామన్ | 1984 – 1987 | తమిళనాడు | అనంతరం భారత 8వ రాష్ట్రపతి అయ్యారు. |
| 8 | డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ | 1987 – 1992 | మధ్యప్రదేశ్ | ఏకగ్రీవ ఎన్నిక, AP గవర్నర్ → VP → President. |
| 9 | కె.ఆర్. నారాయణన్ | 1992 – 1997 | కేరళ | తొలి దళిత ఉపరాష్ట్రపతి, రాయబారిగా పనిచేశారు. |
| 10 | కృష్ణకాంత్ | 1997 – 2002 | పంజాబ్ | పదవిలో ఉండగానే మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి. |
| 11 | భైరాన్‌సింగ్ షెకావత్ | 2002 – 2007 | రాజస్థాన్ | పదవిలో ఉంటూ రాష్ట్రపతికి పోటీ చేసి ఓడిపోయిన ఏకైక వ్యక్తి. |
| 12 | మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ | 2007 – 2017 | పశ్చిమ బెంగాల్ | రాధాకృష్ణన్ తర్వాత 2 పర్యాయాలు (10 ఏళ్లు) చేసిన 2వ వ్యక్తి. |
| 13 | ఎం. వెంకయ్య నాయుడు | 2017 – 2022 | ఆంధ్రప్రదేశ్ (నెల్లూరు) | మాజీ కేంద్ర మంత్రి, తెలుగు నేల నుండి ఎన్నికైన నాయకుడు. |
| 14 | జగదీప్ ధన్‌ఖడ్ | 2022 – 2025 | రాజస్థాన్ | పశ్చిమ బెంగాల్ మాజీ గవర్నర్, భారీ మెజారిటీతో విజయం. |
| 15 | సి.పి. రాధాకృష్ణన్ | 2025 – ప్రస్తుతం | తమిళనాడు | ఝార్ఖండ్, మహారాష్ట్ర మాజీ గవర్నర్, భారత 15వ ప్రస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి. |
ఉపరాష్ట్రపతి పదవిపై ప్రముఖుల వ్యాఖ్యలు | Critical Quotes
"భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి స్వతంత్ర అధికారాలు ఏవీ లేవు; ఆయన కేవలం రాష్ట్రపతి లేని సమయంలో ఆ స్థానాన్ని భర్తీ చేయడానికి ఉద్దేశించిన వ్యక్తి మాత్రమే. అందువల్ల ఈ పదవిని అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 'హెడ్స్ యువరాజు' (His Superfluous Highness) తో పోల్చవచ్చు." — డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్
"ఉపరాష్ట్రపతి పదవి రాజ్యాంగపరంగా పరిమితమైనదే అయినప్పటికీ, ఆ పదవిని అధిష్టించిన వ్యక్తులు తమ అపారమైన మేధాసంపత్తి, పాండిత్యం మరియు వ్యక్తిగత నైతిక విలువల ద్వారా దేశ ప్రథమ పౌరుడైన రాష్ట్రపతి, ప్రధానులు తమను అన్ని కీలక విషయాలలో నిరంతరం సంప్రదించేలా అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లారు." — నార్మన్ డి. పామర్ (Norman D. Palmer)
📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)
- రెండు పర్యాయాలు (10 సంవత్సరాలు) పనిచేసిన ఉపరాష్ట్రపతులు (ఇద్దరు): డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1952-62), మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ (2007-17).
- అతి తక్కువ కాలం పనిచేసిన ఉపరాష్ట్రపతి: వి.వి. గిరి (2 సంవత్సరాల 2 నెలలు).
- తొలి దళిత ఉపరాష్ట్రపతి: కె.ఆర్. నారాయణన్.
- పదవిలో ఉండగా మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి: కృష్ణకాంత్ (2002).
- పదవిలో ఉండి రాష్ట్రపతిగా పోటీ చేసి ఓడిపోయిన ఏకైక వ్యక్తి: భైరాన్‌సింగ్ షెకావత్ (2007).
- ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైనవారు (ముగ్గురు): డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ (1952, 1957), జస్టిస్ ఎం. హిదయతుల్లా (1979), డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ (1987).
- 'హెడ్స్ యువరాజు' (His Superfluous Highness) అన్నది: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్.
- భారత 15వ ప్రస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి: సి.పి. రాధాకృష్ణన్.
No comments:
Post a Comment