ఉపరాష్ట్రపతి | The Vice President of India (Part V, Articles 63 to 70)

భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V)

భారత ఉపరాష్ట్రపతి | Vice President of India

[63 నుండి 70 వరకు గల అధికరణాలు – ఎన్నిక విధానం, అర్హతలు, అధికారాలు & తొలగింపు]

పదవి ప్రాముఖ్యత: దేశంలో రాష్ట్రపతి తర్వాత రెండవ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవి ఉపరాష్ట్రపతి (Second Highest Constitutional Office). భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఈ పదవి భావనను అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు. రాజ్యాంగ పరిషత్‌లో ఈ పదవి ఏర్పాటును ప్రతిపాదించిన ప్రముఖ సభ్యులు హెచ్.వి. కామత్ (H.V. Kamath).

ఉపరాష్ట్రపతికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ అధికరణలు | Key Articles

• 63వ అధికరణ: భారతదేశానికి ఒక ఉపరాష్ట్రపతి ఉంటారు ("There shall be a Vice-President of India").
• 64వ అధికరణ: ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు పదవీరీత్యా ఛైర్మన్ (Ex-Officio Chairman of the Council of States) గా వ్యవహరిస్తారు. లాభదాయక పదవులను నిర్వహించరాదు.
• 65వ అధికరణ: రాష్ట్రపతి మరణం, రాజీనామా, తొలగింపు లేదా అనారోగ్యం వల్ల ఆ పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా (Acting President) వ్యవహరిస్తారు.
• 66వ అధికరణ: ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం మరియు అర్హతలు.
• 67వ అధికరణ: పదవీకాలం (5 సంవత్సరాలు) మరియు తొలగింపు ప్రక్రియ.
• 68వ అధికరణ: పదవీకాలం ముగిసేలోపు నూతన ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక నిర్వహణ; ఆకస్మిక ఖాళీ ఏర్పడినప్పుడు వీలైనంత త్వరగా (As soon as possible) ఎన్నిక నిర్వహించడం.
• 69వ అధికరణ: రాష్ట్రపతి సమక్షంలో ఉపరాష్ట్రపతి ప్రమాణస్వీకారం.
• 70వ అధికరణ: ఇతర అనుకోని సందర్భాలలో రాష్ట్రపతి విధులను ఉపరాష్ట్రపతి నిర్వహించేందుకు పార్లమెంటు చట్టబద్ధమైన ఏర్పాట్లు చేయవచ్చు.

ఎన్నిక విధానం & ఎలక్టోరల్ కాలేజీ | Electoral College (Article 66)

ఉపరాష్ట్రపతిని పార్లమెంటు ఉభయ సభల సభ్యులతో కూడిన ఎలక్టోరల్ కాలేజీ నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో, ఏక బదిలీ ఓటు విధానం (Single Transferable Vote) ద్వారా రహస్య బ్యాలెట్ పద్ధతిన ఎన్నుకుంటుంది. కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం (ECI) ఈ ఎన్నికను నిర్వహిస్తుంది.

ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణ – 11వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (1961):
మూల రాజ్యాంగంలో ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక కోసం పార్లమెంటు ఉభయ సభల 'సంయుక్త సమావేశం' (Joint Sitting) లో బహిరంగ ఓటింగ్ జరగాలనే నిబంధన ఉండేది. 1961 లో తెచ్చిన 11వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా సంయుక్త సమావేశ నిబంధనను తొలగించి, ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ ద్వారా ప్రత్యేకంగా రహస్య బ్యాలెట్ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.

ఎలక్టోరల్ కాలేజీ కూర్పు (Composition):

• లోక్‌సభకు ఎన్నికైన సభ్యులు (543 మంది).
• రాజ్యసభకు ఎన్నికైన సభ్యులు (233 మంది).
• రాజ్యసభకు నామినేట్ చేయబడిన 12 మంది విశిష్ట సభ్యులు.

రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు & ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికకు గల 2 కీలక వ్యత్యాసాలు:
1. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో పార్లమెంటుకు నామినేట్ అయిన సభ్యులకు ఓటు హక్కు ఉంటుంది (రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో నామినేటెడ్ సభ్యులకు ఓటు హక్కు ఉండదు).
2. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో రాష్ట్రాల శాసనసభల ఎమ్మెల్యేలకు (MLAs) ఎలాంటి ఓటు హక్కు ఉండదు (రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో రాష్ట్రాల ఎమ్మెల్యేలకు ఓటు హక్కు ఉంటుంది).

అర్హతలు & నామినేషన్ నిబంధనలు | Qualifications (Article 66)

• భారత పౌరుడై ఉండాలి.
• కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు నిండి ఉండాలి.
• రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యేందుకు అవసరమైన అన్ని అర్హతలను కలిగి ఉండాలి (రాష్ట్రపతికి లోక్‌సభ అర్హత ఉండాలి).
• కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలలో లేదా స్థానిక సంస్థలలో ఎలాంటి లాభదాయక పదవులలో (Office of Profit) ఉండకూడదు.
• 1997 ఎన్నికల చట్ట సవరణ నిబంధనలు:
  • అభ్యర్థి నామినేషన్‌ను ఎలక్టోరల్ కాలేజీకి చెందిన కనీసం 20 మంది సభ్యులు ప్రతిపాదించాలి (Proposers), మరో 20 మంది బలపరచాలి (Seconders).
  • రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) వద్ద ₹15,000/- సెక్యూరిటీ డిపాజిట్ చెల్లించాలి. పోలైన చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లలో కనీసం 1/6 వంతు రాకపోతే డిపాజిట్ జప్తు అవుతుంది.

పదవీకాలం, ఖాళీలు & వివాదాలు (Articles 67, 68 & 71)

• పదవీకాలం (Article 67): పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టిన నాటి నుండి 5 సంవత్సరాలు. తన రాజీనామా పత్రాన్ని రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి.
• పదవీ కొనసాగింపు (Article 68): నూతన ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికై పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించేంతవరకు పాత ఉపరాష్ట్రపతే పదవిలో కొనసాగుతారు (రాష్ట్రపతి మాదిరిగా ఇక్కడ ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి తాత్కాలిక ఉపరాష్ట్రపతి అనే వ్యవస్థ ఉండదు).
• ఎన్నిక కాలపరిమితి: రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయితే 6 నెలల లోపు ఎన్నిక జరపాలని రాజ్యాంగంలో ఉంది; కానీ ఉపరాష్ట్రపతి పదవి ఆకస్మికంగా ఖాళీ అయితే "వీలైనంత త్వరగా" (As soon as possible) ఎన్నిక జరపాలని మాత్రమే ఆర్టికల్ 68(2) పేర్కొంది (నిర్దిష్ట కాలపరిమితి లేదు).
• ఎన్నికల వివాదాలు (Article 71): ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికపై ఎలాంటి వివాదం తలెత్తినా విచారించి పరిష్కరించే సర్వోన్నత అధికారం కేవలం భారత సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే కలదు.
  • ఎలక్టోరల్ కాలేజీలో ఏవైనా స్థానాలు ఖాళీగా ఉన్నంత మాత్రాన ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక చెల్లదని కోర్టుల్లో సవాల్ చేయరాదని 11వ రాజ్యాంగ సవరణ (ఆర్టికల్ 71(4)) మరియు సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు స్పష్టం చేశాయి.

జీతభత్యాలు – తాజా సవరణ | Salary and Emoluments (Article 97)

భారత రాజ్యాంగంలో 'ఉపరాష్ట్రపతి' హోదాకు ప్రత్యేకంగా ఎలాంటి వేతనం నిర్దేశించబడలేదు. ఆర్టికల్ 97 ప్రకారం ఆయన రాజ్యసభ ఎక్స్-అఫిషియో ఛైర్మన్‌గా మాత్రమే వేతనాన్ని పొందుతారు.

• ప్రస్తుత వేతనం (2018 బడ్జెట్ సవరణ ప్రకారం): ఉపరాష్ట్రపతి నెలసరి వేతనం నెలకు ₹4,00,000/- (నాలుగు లక్షల రూపాయలు). (గతంలో ₹1,25,000 ఉండేది).
• ఈ వేతనం కేంద్ర సంచిత నిధి (Consolidated Fund of India) నుండి చెల్లించబడుతుంది; పార్లమెంట్ ఓటింగ్‌కు లోబడి ఉండదు.
• తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేసే సమయంలో ఉపరాష్ట్రపతికి రాజ్యసభ ఛైర్మన్ వేతనం అందదు; రాష్ట్రపతికి లభించే వేతనం (నెలకు ₹5,00,000/-) మరియు అధికార నివాసం పొందుతారు.

ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు ప్రక్రియ | Removal Procedure (Article 67b)

ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించడానికి రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి నిర్దిష్ట కారణాలు (Grounds for Removal) పేర్కొనబడలేదు (రాష్ట్రపతికి 'రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన' అనే పదం ఉంటుంది). దీనికి లాంఛనప్రాయ మహాభియోగ తీర్మానం అవసరం లేదు.

తొలగింపు దశలు:

1. ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించే తీర్మానాన్ని తొలుత కేవలం రాజ్యసభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి (లోక్‌సభలో మొదట ప్రవేశపెట్టడానికి వీల్లేదు).
2. తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడానికి కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు లిఖితపూర్వక నోటీసు ఇవ్వాలి.
3. రాజ్యసభ ఈ తీర్మానాన్ని 'సమర్థవంతమైన మెజారిటీ' (Effective Majority) తో ఆమోదించాలి. (అనగా రాజ్యసభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య నుండి ఖాళీలను మినహాయించగా మిగిలిన తక్షణ సభ్యులలో 50% కంటే ఎక్కువ మంది ఆమోదించాలి).
4. రాజ్యసభ ఆమోదించిన తర్వాత లోక్‌సభకు పంపుతారు. లోక్‌సభ ఈ తీర్మానాన్ని కేవలం సాధారణ మెజారిటీతో (Simple Majority) ఆమోదిస్తే సరిపోతుంది.
5. సభా నియమావళి: తొలగింపు తీర్మానం పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు అధ్యక్షత వహించరాదు; కానీ సభకు హాజరై మాట్లాడవచ్చు. ఆ సమయంలో ఆయనకు ఓటు హక్కు ఉండదు (కాస్టింగ్ ఓటు కూడా వేయలేరు).

అధికారాలు & విధులు | Powers and Functions (Articles 64 & 65)

1. రాజ్యసభ ఎక్స్-అఫిషియో ఛైర్మన్‌గా (Article 64):

• లోక్‌సభలో స్పీకర్‌కు ఎలాంటి అధికారాలు ఉంటాయో, రాజ్యసభలో ఉపరాష్ట్రపతికి అలాంటి కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఉంటాయి.
• రాజ్యసభ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడం, సభా నియమాలను అమలు చేయడం, చర్చలకు అనుమతించడం, శాంతిభద్రతలను కాపాడటం వీరి బాధ్యత.
• కాస్టింగ్ ఓట్ (Casting Vote - Article 100(1)): ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు కాబట్టి సాధారణ సమయంలో ఓటు వేయలేరు. అయితే ఏదైనా బిల్లుపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు అనుకూల, ప్రతికూల ఓట్లు సమానమైనప్పుడు (Tie), సభాపతి హోదాలో నిర్ణయాత్మకమైన 'కాస్టింగ్ ఓటు' వేసే అధికారం కలదు.

2. తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా (Acting President - Article 65):

• రాష్ట్రపతి మరణం, రాజీనామా లేదా తొలగింపు వలన ఖాళీ ఏర్పడితే నూతన రాష్ట్రపతి ఎన్నికయ్యే వరకు గరిష్టంగా 6 నెలల పాటు తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు.
• తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేసే సమయంలో రాజ్యసభ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించరాదు (ఆ సమయంలో రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు).
• రాష్ట్రపతి తీవ్ర అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పుడు కూడా విధులు నిర్వహిస్తారు (ఉదా: 1960, 1961 లో రాజేంద్రప్రసాద్ అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పుడు సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు నిర్వహించారు).
• ఢిల్లీ యూనివర్సిటీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ (JNU), పాండిచ్చేరి యూనివర్సిటీ వంటి ప్రముఖ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయాలకు ఛాన్సలర్‌గా వ్యవహరిస్తారు. భారతరత్న, పద్మ అవార్డుల ఎంపిక కమిటీలలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.

భారత ఉపరాష్ట్రపతుల సమగ్ర జాబితా (1952 నుండి నేటి వరకు) | List of Vice Presidents

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ఉపరాష్ట్రపతుల పూర్తి వివరాలను ఒకేచోట చూడవచ్చు:

క్ర.సం	ఉపరాష్ట్రపతి పేరు	పదవీకాలం	స్వరాష్ట్రం	ప్రాముఖ్యత & విశేషాంశాలు
1	డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్	1952 – 1962	తమిళనాడు	తొలి ఉపరాష్ట్రపతి, 2 సార్లు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఏకైక వ్యక్తి. అనంతరం రాష్ట్రపతి అయ్యారు.
2	డా. జాకిర్ హుస్సేన్	1962 – 1967	ఆంధ్రప్రదేశ్ (హైదరాబాద్)	తొలి ముస్లిం ఉపరాష్ట్రపతి. అనంతరం రాష్ట్రపతి అయ్యారు.
3	వి.వి. గిరి	1967 – 1969	ఒడిశా (తెలుగు మూలాలు)	రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయడానికి రాజీనామా చేసిన మొదటి ఉపరాష్ట్రపతి.
4	గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్ (G.S. Pathak)	1969 – 1974	ఉత్తర ప్రదేశ్	రాష్ట్రపతి కాలేకపోయిన మొట్టమొదటి ఉపరాష్ట్రపతి.
5	బి.డి. జెట్టి (B.D. Jatti)	1974 – 1979	కర్ణాటక	ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ మరణంతో తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు.
6	జస్టిస్ మహమ్మద్ హిదయతుల్లా	1979 – 1984	మహారాష్ట్ర / మధ్యప్రదేశ్	ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. భారత CJI, తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి & ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన ఏకైక విశిష్ట వ్యక్తి.
7	ఆర్. వెంకటరామన్	1984 – 1987	తమిళనాడు	అనంతరం భారత 8వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు.
8	డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ	1987 – 1992	మధ్యప్రదేశ్	ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. అనంతరం భారత 9వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు.
9	కె.ఆర్. నారాయణన్	1992 – 1997	కేరళ	తొలి దళిత ఉపరాష్ట్రపతి. అనంతరం 10వ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు.
10	కృష్ణకాంత్ (Krishan Kant)	1997 – 2002	పంజాబ్	ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా చేశారు. పదవిలో ఉండగా మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి (2002 జూలై 27).
11	భైరాన్‌సింగ్ షెకావత్	2002 – 2007	రాజస్థాన్	రాజస్థాన్ మాజీ సీఎం. 2007 రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ప్రతిభా పాటిల్‌పై పోటీ చేసి ఓటమి పాలై రాజీనామా చేశారు.
12	మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ	2007 – 2017	పశ్చిమ బెంగాల్ / ఢిల్లీ	రాధాకృష్ణన్ తర్వాత వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (10 సంవత్సరాలు) పనిచేసిన రెండవ ఉపరాష్ట్రపతి.
13	ముప్పవరపు వెంకయ్య నాయుడు	2017 – 2022	ఆంధ్రప్రదేశ్ (నెల్లూరు)	కేంద్ర మాజీ మంత్రి, తెలుగు నేల నుండి ఉపరాష్ట్రపతి అయిన ప్రముఖ నాయకుడు.
14	జగదీప్ ధన్‌ఖడ్	2022 – 2025	రాజస్థాన్	పశ్చిమ బెంగాల్ మాజీ గవర్నర్, సీనియర్ న్యాయవాది. మార్గరెట్ అల్వాపై ఘన విజయం సాధించారు.
15	సి.పి. రాధాకృష్ణన్ (C.P. Radhakrishnan)	2025 – ప్రస్తుతం	తమిళనాడు	ఝార్ఖండ్, మహారాష్ట్ర మాజీ గవర్నర్; భారత 15వ ప్రస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• ఉపరాష్ట్రపతి ప్రస్తుత వేతనం: ₹4,00,000/- (రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా).
• కనీస వయస్సు & అర్హత: 35 సంవత్సరాలు; తప్పనిసరిగా రాజ్యసభ సభ్యునిగా అర్హత కలిగి ఉండాలి.
• 11వ రాజ్యాంగ సవరణ (1961): ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని తొలగించి, ఎలక్టోరల్ కాలేజీ రహస్య ఓటింగ్ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.
• తొలగింపు తీర్మానం: తొలుత కేవలం రాజ్యసభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి (14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు; రాజ్యసభలో ఎఫెక్టివ్ మెజారిటీ, లోక్‌సభలో సాధారణ మెజారిటీ).
• నిర్ణయాత్మక ఓటు (Casting Vote): ఆర్టికల్ 100(1) ప్రకారం ఓట్లు సమానమైనప్పుడు రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా కాస్టింగ్ ఓటు వేస్తారు.
• పదవిలో ఉండగా మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి: కృష్ణకాంత్ (2002).
• రెండుసార్లు ఉపరాష్ట్రపతిగా పనిచేసినవారు: డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1952-62), మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ (2007-17).
• ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఉపరాష్ట్రపతులు: డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ (1952, 1957), జస్టిస్ ఎం. హిదయతుల్లా (1979), డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ (1987).