భారత సమాఖ్య విశిష్ట లక్షణాలు | Unitary vs Federal Features of Indian Constitution

రెండవ అధ్యాయం (Chapter II)

భారత సమాఖ్య విశిష్ట లక్షణాలు | Salient Features of Indian Federal System

[ఏకకేంద్ర & సమాఖ్య ప్రభుత్వాల వర్గీకరణ – తాజా సమాఖ్య ధోరణులు]

కేంద్రీకరణ & అధికార పంపిణీ: ఒక దేశ పరిపాలనాధికారాలు కేంద్రం వద్దే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయా? లేక కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య రాజ్యాంగబద్ధంగా పంపిణీ చేయబడ్డాయా అనే అంశాన్ని బట్టి ప్రభుత్వాలను ఏకకేంద్ర (Unitary) మరియు సమాఖ్య (Federal) ప్రభుత్వాలుగా వర్గీకరిస్తారు. భారతదేశం ఈ రెండింటి సమ్మిళితమైన ఒక ప్రత్యేక విశిష్ట సమాఖ్యగా విలసిల్లుతోంది.

ప్రభుత్వాల వర్గీకరణ & నిర్వచనాలు | Classification & Definitions

1. ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వం (Unitary Government):

"ఒక దేశ పరిపాలనకు సంబంధించిన సమస్త శాసనాధికారాలను ఒకే ఒక కేంద్రీయ శాసనవ్యవస్థ మాత్రమే సంపూర్ణంగా వినియోగిస్తుంటే ఆ ప్రభుత్వాన్ని ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వంగా చెప్పవచ్చు." — ఎ.వి. డైసీ (A.V. Dicey)

• ఉదాహరణ దేశాలు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, చైనా, జపాన్, ఇజ్రాయిల్, ఇటలీ, శ్రీలంక, న్యూజిలాండ్ మొదలైనవి.

2. సమాఖ్య ప్రభుత్వం (Federal Government):

"దేశ పరిపాలనాధికారాలు లిఖిత రాజ్యాంగం ద్వారా కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య స్పష్టంగా పంపిణీ చేయబడి, ఆయా ప్రభుత్వాలు తమ తమ అధికార పరిధిలో స్వతంత్రంగా వ్యవహరించడాన్నే సమాఖ్య ప్రభుత్వం అంటారు." — ఎ.వి. డైసీ

"రాష్ట్రాల హక్కులను మరియు జాతీయ సమైక్యతను పరస్పరం సమన్వయపరిచే విలక్షణ రాజకీయ సాధనమే సమాఖ్య వ్యవస్థ." — ఎ.వి. డైసీ

• ఉదాహరణ దేశాలు: అమెరికా (USA), రష్యా, స్విట్జర్లాండ్, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, నైజీరియా, అర్జెంటీనా, భారతదేశం మొదలైనవి.

ఏకకేంద్ర vs సమాఖ్య వ్యవస్థల పోలిక | Comparison: Unitary vs Federal Systems

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ఏకకేంద్ర మరియు సమాఖ్య వ్యవస్థల వ్యత్యాసాలను చూడవచ్చు:

లక్షణం (Feature)	సమాఖ్య ప్రభుత్వం (Federal)	ఏకకేంద్ర ప్రభుత్వం (Unitary)
ప్రభుత్వ స్థాయిలు	ద్విస్థాయి ప్రభుత్వాలు (కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు).	ఏకైక ప్రభుత్వం (కేంద్రం మాత్రమే; ప్రాంతీయ విభాగాలు కేంద్ర ఆదేశాలకు లోబడి ఉంటాయి).
అధికార విభజన	రాజ్యాంగబద్ధంగా అధికార విభజన ఉంటుంది (7వ షెడ్యూల్).	అధికార విభజన ఉండదు; కేంద్రమే అధికారాలను దత్తత ఇస్తుంది.
రాజ్యాంగ స్వభావం	తప్పనిసరిగా లిఖిత రాజ్యాంగం (Written Constitution) ఉండాలి.	లిఖిత లేదా అలిఖిత (ఉదా: బ్రిటన్ అలిఖితం, ఫ్రాన్స్ లిఖితం).
రాజ్యాంగ ఔన్నత్యం	రాజ్యాంగమే అత్యున్నతమైనది (Supremacy of Constitution).	పార్లమెంటే అత్యున్నతమైనది కావచ్చు (ఉదా: బ్రిటన్ పార్లమెంట్).
రాజ్యాంగ దృఢత్వం	దృఢమైన రాజ్యాంగం (Rigid Constitution – కేంద్రం ఏకపక్షంగా మార్చలేదు).	అదృఢ రాజ్యాంగం (Flexible – సాధారణ మెజారిటీతో మార్చవచ్చు).
న్యాయవ్యవస్థ	స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ (వివాదాల పరిష్కారానికి అత్యున్నత కోర్టు).	న్యాయవ్యవస్థకు ప్రత్యేక సమాఖ్య సమీక్షాధికారం ఉండకపోవచ్చు.
శాసనసభ	ద్విసభా విధానం తప్పనిసరి (ఎగువ సభ రాష్ట్రాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది).	ఏకసభ లేదా ద్విసభ ఉండవచ్చు.

భారత సమాఖ్య ప్రత్యేక స్వభావం | Nature of Indian Federalism

• సమాఖ్య అనే పదం రాజ్యాంగంలో లేదు: భారత రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా 'ఫెడరేషన్' (Federation / సమాఖ్య) అనే పదాన్ని నేరుగా ఉపయోగించలేదు.
• 1వ అధికరణ (Article 1): భారతదేశాన్ని "రాష్ట్రాల యూనియన్" (Union of States) గా నిర్వచించింది. దీని ఉద్దేశం:
  1. భారత సమాఖ్య అనేది అమెరికా సమాఖ్య వలె రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందం ఫలితంగా ఏర్పడింది కాదు.
  2. భారత యూనియన్ నుండి విడిపోయే అధికారం (Right to Secede) ఏ రాష్ట్రానికీ లేదు.
• కెనడా సమాఖ్య పోలిక: భారతదేశం అమెరికా మోడల్ కంటే బలమైన కేంద్రం కలిగిన కెనడా సమాఖ్య నమూనాను అనుసరించింది. అందుకే ఇది "అవినాశి కేంద్రం - వినాశి రాష్ట్రాలు" (Indestructible Union with Destructible States) గా పిలువబడుతుంది.
• పరిస్థితులను బట్టి రూపం మారే సమాఖ్య: సాధారణ సమయాల్లో సమాఖ్యగా పనిచేస్తూనే, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352) సమయాల్లో రాజ్యాంగ సవరణ లేకుండానే సంపూర్ణ ఏకకేంద్ర రాజ్యంగా (Unitary State) మారిపోవడం భారత రాజ్యాంగ విలక్షణ లక్షణం.

భారత సమాఖ్యపై ప్రముఖుల అభిప్రాయాలు | Scholars' Views

• కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare): "భారతదేశం ఒక అర్ధ-సమాఖ్య (Quasi-Federal) రాజ్యం. ఇది సమాఖ్య లక్షణాలు కలిగిన ఏకకేంద్ర రాజ్యమే తప్ప, ఏకకేంద్ర లక్షణాలు కలిగిన సమాఖ్య కాదు."
• గ్రాన్‌విలే ఆస్టిన్ (Granville Austin): "భారత సమాఖ్యను సహకార సమాఖ్య (Co-operative Federalism)" అని పేర్కొన్నారు.
• డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్: "భారత రాజ్యాంగం కాలానుగుణంగా, పరిస్థితులను బట్టి ఏకకేంద్ర రాజ్యంగాను, సమాఖ్య రాజ్యంగాను పనిచేసేలా రూపొందించబడింది."
• సర్ ఐవర్ జెన్నింగ్స్: "బలమైన కేంద్రీకృత పోకడలు కలిగిన సమాఖ్య (Federation with a strong centralising tendency)."
• మోరిస్ జోన్స్ (Morris Jones): "బేరసారాల సమాఖ్య (Bargaining Federalism)."

ఆధునిక పరిణామాలు – తాజా సమాఖ్య ధోరణులు | Modern Federal Updates

ఎస్.ఆర్. బొమ్మై Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994): సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిస్తూ — సమాఖ్య వ్యవస్థ (Federalism) అనేది భారత రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో (Basic Structure) అంతర్భాగం అని స్పష్టం చేసింది. 356వ అధికరణ దుర్వినియోగానికి అడ్డుకట్ట వేస్తూ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఉనికిని రక్షించింది.

జీఎస్టీ కౌన్సిల్ & సహకార సమాఖ్య (101వ సవరణ, 2016): వస్తు సేవల పన్ను (GST) ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా ఆర్టికల్ 279A కింద ఏర్పాటైన జీఎస్టీ కౌన్సిల్ భారతదేశంలో నయా సహకార సమాఖ్యకు (Cooperative and Fiscal Federalism) ప్రత్యక్ష నిదర్శనంగా మారింది. ఇందులో కేంద్ర, రాష్ట్రాలు కలిసి ఆర్థిక నిర్ణయాలు తీసుకుంటాయి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• ఆర్టికల్ 1 విశేషం: "India, that is Bharat, shall be a Union of States" (రాష్ట్రాల యూనియన్).
• అర్ధ-సమాఖ్య (Quasi-Federal) అని వర్ణించింది: ప్రొఫెసర్ కె.సి. వేర్ (K.C. Wheare).
• సహకార సమాఖ్య (Cooperative Federalism) అన్నది: గ్రాన్‌విలే ఆస్టిన్ (Granville Austin).
• సమాఖ్య మౌలిక స్వరూపమని తీర్పు ఇచ్చిన కేసు: ఎస్.ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994).
• భారత సమాఖ్య మూలం: 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (Government of India Act, 1935) మరియు కెనడా రాజ్యాంగ నమూనా.