Telangana State Budget – Expenditure & Guarantees | TGPSC Group 2 & SI Notes

తెలంగాణ రాష్ట్ర బడ్జెట్

ఆదాయ, వ్యయాలు – ప్రాధాన్యతలు

[TGPSC గ్రూప్-1, గ్రూప్-2 & పోలీస్ SI ప్రత్యేకం – బడ్జెట్ నిర్మాణం, లోటు రకాలు & ఆరు గ్యారెంటీలు]

1. పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్ర బడ్జెట్ అనేది ప్రభుత్వ ఆదాయం, వ్యయం యొక్క వార్షిక ఆర్థిక ప్రణాళిక. ఇది రాష్ట్ర ఆర్థిక విధానానికి, అభివృద్ధి ప్రాధాన్యతలకు దర్పణం. 2014లో రాష్ట్ర ఆవిర్భావం తర్వాత, బడ్జెట్ పరిమాణం రూ.1.14 లక్షల కోట్ల నుండి 2026-27 నాటికి రూ.3.24 లక్షల కోట్లకు సుమారు మూడు రెట్లు పెరిగింది. రాష్ట్రం తెలంగాణ రైజింగ్ విజన్ 2047 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా బడ్జెట్ ప్రాధాన్యతలను నిర్దేశిస్తోంది — సంక్షేమం, అభివృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాలకు పెద్దపీట వేస్తూ.

పరీక్షా దృష్టి: బడ్జెట్ నిర్మాణం (ఆర్టికల్ 202), రెవెన్యూ/మూలధన ఆదాయ-వ్యయాలు, లోటు రకాలు, 2025-26 మరియు 2026-27 బడ్జెట్ ముఖ్యాంశాలు, శాఖల వారీ కేటాయింపులు, సవాళ్లు – ఇవి పరీక్షలో తరచుగా అడిగే అంశాలు.

2. బడ్జెట్ రాజ్యాంగ నిబంధనలు

2.1 ఆర్టికల్ 202

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 202 ప్రకారం, ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి సంబంధించిన వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (Annual Financial Statement)ను రాష్ట్ర గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచాలి. దీన్నే సాధారణంగా బడ్జెట్ అని పిలుస్తారు. బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టే ముందు, ఆర్థిక మంత్రి బడ్జెట్ కాపీలను గవర్నర్‌కు అందజేయాలి.

2.2 బడ్జెట్ ప్రక్రియ

తెలంగాణలో బడ్జెట్ ప్రక్రియ:

కేబినెట్ ఆమోదం – మంత్రివర్గ సమావేశంలో బడ్జెట్‌కు ఆమోదం.
గవర్నర్‌కు సమర్పణ – బడ్జెట్ కాపీలను గవర్నర్‌కు అందజేయడం.
శాసనసభలో ప్రవేశపెట్టడం – ఆర్థిక మంత్రి శాసనసభలో బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టడం.
శాసనమండలిలో సమర్పణ – మంత్రి ఉత్తమ్ కుమార్ రెడ్డి శాసనమండలిలో బడ్జెట్‌ను సమర్పించడం.

3. బడ్జెట్ నిర్మాణం

3.1 ఆదాయ వర్గీకరణ

రెవెన్యూ ఆదాయం (Revenue Receipts): పన్నులు (GST, స్టాంప్ డ్యూటీ, రిజిస్ట్రేషన్ ఫీజు, వాహన పన్ను), కేంద్ర పన్నుల్లో వాటా, రుణేతర మూలధన రసీదులు.
మూలధన ఆదాయం (Capital Receipts): రుణాలు (అంతర్గత, బాహ్య), ప్రభుత్వ రుణాల రికవరీ, నిల్వలు.

3.2 వ్యయ వర్గీకరణ

రెవెన్యూ వ్యయం (Revenue Expenditure): జీతాలు, పెన్షన్లు, వడ్డీ చెల్లింపులు, సబ్సిడీలు, నిర్వహణ వ్యయాలు.
మూలధన వ్యయం (Capital Expenditure): మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం, ప్రాజెక్టులకు పెట్టుబడులు, ఆస్తుల సృష్టి.

3.3 లోటు రకాలు

రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit): రెవెన్యూ వ్యయం > రెవెన్యూ ఆదాయం.
ఆర్థిక లోటు (Fiscal Deficit): మొత్తం వ్యయం > మొత్తం ఆదాయం (రుణాలు మినహా).
ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit): ఆర్థిక లోటు - వడ్డీ చెల్లింపులు.

4. 2025-26 బడ్జెట్ ముఖ్యాంశాలు

4.1 మొత్తం బడ్జెట్

మొత్తం బడ్జెట్: రూ.3,04,965 కోట్లు (2025-26).
రెవెన్యూ వ్యయం: రూ.2,26,982 కోట్లు.
మూలధన వ్యయం: రూ.36,504 కోట్లు.

4.2 ప్రధాన శాఖల కేటాయింపులు

పంచాయతీ రాజ్ శాఖ: రూ.31,605 కోట్లు
వ్యవసాయ శాఖ: రూ.24,439 కోట్లు
విద్యా శాఖ: రూ.23,108 కోట్లు
మహిళా, శిశు సంక్షేమ శాఖ: రూ.2,862 కోట్లు
పశు సంవర్ధక శాఖ: రూ.1,674 కోట్లు
పౌరసరఫరాల శాఖ: రూ.5,734 కోట్లు

4.3 GSDP, తలసరి ఆదాయం

2025-26 GSDP: రూ.17,82,198 కోట్లు (10.7% వృద్ధి రేటు).
తలసరి ఆదాయం: రూ.4,18,931 (10.2% వృద్ధి రేటు).

5. 2026-27 బడ్జెట్ ముఖ్యాంశాలు

5.1 మొత్తం బడ్జెట్

మొత్తం బడ్జెట్: రూ.3,24,234 కోట్లు (2025-26 కంటే రూ.20,000 కోట్ల పెరుగుదల).
రెవెన్యూ వ్యయం: రూ.2,34,406 కోట్లు.
మూలధన వ్యయం: రూ.47,267 కోట్లు.
మూలధన ఆదాయం: రూ.82,870 కోట్లు.

5.2 శాఖల వారీగా కేటాయింపులు (2026-27)

పంచాయతీ రాజ్ శాఖ: రూ.33,688 కోట్లు
విద్యా శాఖ: రూ.26,674 కోట్లు
వ్యవసాయ శాఖ: రూ.23,179 కోట్లు
నీటిపారుదల శాఖ: రూ.22,615 కోట్లు
ఇంధన రంగం: రూ.21,285 కోట్లు
మున్సిపల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్: రూ.17,907 కోట్లు
వైద్య, ఆరోగ్య శాఖ: రూ.13,679 కోట్లు
బీసీ సంక్షేమం: రూ.12,511 కోట్లు
ఎస్సీ సంక్షేమం: రూ.11,784 కోట్లు
ఎస్టీ సంక్షేమం: రూ.7,937 కోట్లు
గృహ నిర్మాణ శాఖ: రూ.7,430 కోట్లు
రాజీవ్ యువ వికాసం: రూ.6,000 కోట్లు
మైనారిటీ సంక్షేమం: రూ.3,769 కోట్లు
పరిశ్రమల శాఖ: రూ.3,490 కోట్లు
మహిళా సంక్షేమం: రూ.3,134 కోట్లు
ఐటీ శాఖ: రూ.874 కోట్లు
చేనేత రంగం: రూ.278 కోట్లు

5.3 ఆరు గ్యారెంటీలకు కేటాయింపులు

2026-27 బడ్జెట్‌లో ఆరు గ్యారెంటీలకు మొత్తం రూ.50,713 కోట్లు కేటాయించారు:

పథకం	కేటాయింపు
రైతు భరోసా	రూ.18,000 కోట్లు
చేయూత	రూ.14,861 కోట్లు
ఇందిరమ్మ ఇండ్లు	రూ.5,500 కోట్లు
మహాలక్ష్మి	రూ.4,305 కోట్లు
సన్న వడ్ల బోనస్	రూ.3,500 కోట్లు
గృహ జ్యోతి (200 యూనిట్ల ఉచిత విద్యుత్)	రూ.2,080 కోట్లు
రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ	రూ.1,143 కోట్లు
మహాలక్ష్మి LPG సబ్సిడీ	రూ.723 కోట్లు
ఇందిరమ్మ ఆత్మీయ భరోసా	రూ.600 కోట్లు

6. బడ్జెట్ లోటు, ఆర్థిక స్థితి

6.1 రెవెన్యూ లోటు

CAG నివేదిక ప్రకారం, 2024-25లో తెలంగాణ రూ.9,420 కోట్ల రెవెన్యూ లోటు ఎదుర్కొంది. రెవెన్యూ వ్యయం రూ.1,77,224 కోట్లు కాగా, రెవెన్యూ ఆదాయం రూ.1,67,804 కోట్లు మాత్రమే. ఇది ప్రభుత్వం అంచనా వేసిన రెవెన్యూ మిగులు విరుద్ధం. 2023-24లో రూ.779 కోట్ల రెవెన్యూ మిగులు నమోదైంది.

6.2 లోటుకు కారణాలు

జీతాల వ్యయం పెరుగుదల: 2023-24లో రూ.27,883 కోట్ల నుండి 2024-25లో రూ.30,189 కోట్లకు పెరిగింది.
ఉచిత విద్యుత్ పథకం: 200 యూనిట్ల వరకు ఉచిత విద్యుత్ వల్ల సబ్సిడీల భారం పెరగడం.
సాధారణ సేవల వ్యయం పెరుగుదల.

6.3 ఆర్థిక లోటు

2024-25 ఆర్థిక లోటు: రూ.49,255.41 కోట్లు (అంచనా).
GSDPలో ఆర్థిక లోటు శాతం 2.5–3% పరిధిలో ఉంచాలని లక్ష్యం.

7. ఆదాయ వనరులు

7.1 పన్ను ఆదాయం

GST – రాష్ట్ర ప్రధాన పన్ను ఆదాయ వనరు.
స్టాంప్ డ్యూటీ, రిజిస్ట్రేషన్ ఫీజు – ఆస్తి లావాదేవీల నుండి.
వాహన పన్ను – రవాణా రంగం నుండి.
ఆబ్కారీ – మద్యం అమ్మకాల నుండి.

7.2 రుణేతర మూలధన రసీదులు

మైనింగ్ రాయల్టీ, అటవీ ఉత్పత్తులు, ఇతర రుణేతర ఆదాయం.

7.3 కేంద్ర పన్నుల్లో వాటా

కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రానికి చెందే వాటా (ఫైనాన్స్ కమిషన్ సిఫార్సుల ప్రకారం).

8. బడ్జెట్ ప్రాధాన్యతలు, విధాన లక్ష్యాలు

8.1 సంక్షేమం

ఆరు గ్యారెంటీలకు రూ.50,713 కోట్లు – రైతు భరోసా, చేయూత, ఇందిరమ్మ ఇండ్లు, మహాలక్ష్మి, గృహ జ్యోతి, ఆరోగ్యశ్రీ.
1.15 కోట్ల కుటుంబాలకు రూ.5 లక్షల జీవిత బీమా (ఇందిరమ్మ కుటుంబ జీవిత బీమా పథకం, జూన్ 2 నుండి ప్రారంభం).
ఏటీసీల్లో చదివే విద్యార్థులకు నెలకు రూ.2,000 ఉపకారవేతనం.

8.2 అభివృద్ధి

మౌలిక సదుపాయాలకు ప్రాధాన్యత – మెట్రో రైల్ విస్తరణ, రోడ్ల నిర్మాణం, RRR, రేడియల్ రోడ్లు.
హైదరాబాద్ ప్రాజెక్టులు – మూసీ సుందరీకరణ, ఫ్యూచర్ సిటీ.

8.3 రైతు సంక్షేమం

రైతు భరోసా: రూ.18,000 కోట్లు (2026-27).
సన్న వడ్ల బోనస్: రూ.3,500 కోట్లు.

9. సవాళ్లు, విమర్శలు

9.1 ఆర్థిక ఒత్తిడి

రెవెన్యూ లోటు, పెరుగుతున్న జీతాలు, పెన్షన్ల భారం, సబ్సిడీల భారం – రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఒత్తిడి.
రుణ భారం – ప్రభుత్వం అప్పుల ఊబిలోకి నెట్టేలా బడ్జెట్ ఉందని విమర్శలు.

9.2 నిరుద్యోగం

బడ్జెట్‌లో నిరుద్యోగుల ప్రస్తావన లేదని విమర్చలు.

9.3 నిధుల మళ్లింపు

CAG నిధుల మళ్లింపుపై తీవ్ర అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసింది; బడ్జెట్ లెక్కల్లో లోపాలు ఉన్నట్లు గుర్తించింది.

9.4 ప్రతిపక్ష విమర్శలు

BRS నేతలు ఈ బడ్జెట్‌ను "బోగస్ బడ్జెట్", "మోసం, దగా, ప్రజా వంచన బడ్జెట్" అని పేర్కొన్నారు.
హరీష్ రావు: "అంకెల గారడీతో కూడిన బోగస్ బడ్జెట్", ఆరు గ్యారెంటీలకు సరైన కేటాయింపులు లేవని విమర్శ.
కవిత: బడ్జెట్ ప్రజాసంక్షేమానికి వ్యతిరేకం, రాష్ట్రాన్ని అప్పుల ఊబిలోకి నెట్టేలా ఉందని ఆరోపణ.

10. ముగింపు

తెలంగాణ రాష్ట్ర బడ్జెట్ సంక్షేమం, అభివృద్ధి అనే రెండు స్తంభాలపై నిలిచింది. 2026-27 బడ్జెట్ రూ.3.24 లక్షల కోట్లుతో ఆరు గ్యారెంటీలకు రూ.50,713 కోట్లు, మౌలిక సదుపాయాలకు భారీ కేటాయింపులు చేసింది. అయితే, రెవెన్యూ లోటు, రుణ భారం, నిరుద్యోగ సమస్య, నిధుల మళ్లింపుపై CAG అభ్యంతరాలు తీవ్ర సవాళ్లుగా ఉన్నాయి. రాష్ట్ర ఆర్థిక సుస్థిరతకు పన్ను వసూళ్ల మెరుగుదల, వ్యయ క్రమశిక్షణ, మూలధన వ్యయం పెంపు అత్యవసరం.

📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)

Q1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరానికి వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనను (బడ్జెట్‌ను) రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు?
(A) ఆర్టికల్ 112
(B) ఆర్టికల్ 202
(C) ఆర్టికల్ 204
(D) ఆర్టికల్ 206
సమాధానం: (B) ఆర్టికల్ 202 (కేంద్ర బడ్జెట్‌కు ఆర్టికల్ 112 వర్తిస్తుంది).

Q2. బడ్జెట్ పరిభాషలో 'ఆర్థిక లోటు' (Fiscal Deficit) నుండి 'వడ్డీ చెల్లింపులు' (Interest Payments) తీసివేయగా వచ్చే నికర విలువను ఏమంటారు?
(A) రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit)
(B) ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit)
(C) బడ్జెట్ లోటు (Budget Deficit)
(D) మూలధన లోటు
సమాధానం: (B) ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit = Fiscal Deficit - Interest Payments).

Q3. 2026-27 తెలంగాణ బడ్జెట్‌లో ఆరు గ్యారెంటీలకు గాను మొత్తం ఎంత మొత్తాన్ని కేటాయించారు?
(A) రూ.31,605 కోట్లు
(B) రూ.47,267 కోట్లు
(C) రూ.50,713 కోట్లు
(D) రూ.62,500 కోట్లు
సమాధానం: (C) రూ.50,713 కోట్లు (రైతు భరోసా, చేయూత, ఇందిరమ్మ ఇండ్లు మొదలైన వాటికి).

Q4. 2026-27 తెలంగాణ బడ్జెట్‌లో ఏ శాఖకు అత్యధికంగా రూ.33,688 కోట్లు కేటాయించారు?
(A) విద్యా శాఖ
(B) వ్యవసాయ శాఖ
(C) పంచాయతీ రాజ్ శాఖ
(D) నీటిపారుదల శాఖ
సమాధానం: (C) పంచాయతీ రాజ్ శాఖ.

Q5. బడ్జెట్ ప్రతిపాదనల ప్రకారం రెవెన్యూ ఆదాయం కంటే రెవెన్యూ వ్యయం ఎక్కువైనప్పుడు ఏర్పడే అంతరాన్ని ఏమంటారు?
(A) రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit)
(B) ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit)
(C) ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit)
(D) రుణ లోటు
సమాధానం: (A) రెవెన్యూ లోటు.

తెలంగాణ రాష్ట్ర బడ్జెట్ 2026-27