సేవారంగం

తెలంగాణలో సేవారంగం

1. పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థలో సేవారంగం అత్యంత కీలకమైన, వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగం. రాష్ట్ర GSVAలో సేవారంగం వాటా 2011-12లో 52.8% నుండి 2023-24 నాటికి 62.4%కు పెరిగింది; 2025-26 నాటికి ఇది 68.6%కు చేరుకుంది. ఈ వృద్ధి రేటు దేశ సగటు కంటే చాలా ఎక్కువ — 2014-15 నుండి 2022-23 మధ్య సేవారంగం GVA వార్షిక వృద్ధి రేటు (CAGR) 12.81% కాగా, దేశ సగటు 10.45% మాత్రమే. నీతి ఆయోగ్ నివేదికల ప్రకారం, సేవారంగంలో GSVA 55% పైగా ఉన్న అగ్రశ్రేణి రాష్ట్రాల్లో తెలంగాణ ఒకటి — ఢిల్లీ, చండీగఢ్, కర్ణాటక, కేరళ, బీహార్, మహారాష్ట్రతో పాటు.

పరీక్షా దృష్టి: సేవారంగం GSVA వాటా, ఉపాధి గణాంకాలు, IT ఎగుమతులు, పర్యాటక విధానం, ఆరోగ్యశ్రీ, గిగ్ వర్కర్ల సమస్యలు – ఇవి పరీక్షలో తరచుగా అడిగే అంశాలు.

2. GSVA, ఉపాధిలో సేవారంగం వాటా

2.1 GSVA వాటా

• 2024-25: సేవారంగం GSVA రూ.9.8 లక్షల కోట్లు (మొత్తం GSVAలో 66.3%).
• 2025-26: సేవారంగం GSVA రూ.11,30,596 కోట్లు (GSVAలో 68.6%), 13.5% వృద్ధి — ఇది అన్ని రంగాల్లోనూ అత్యధికం.
• ఉప-రంగాల వారీగా: రియల్ ఎస్టేట్, వృత్తిపరమైన, పట్టణ సేవలు 34.1%; వాణిజ్యం, మరమ్మత్తు సేవలు 21.5%; విద్య, ఆరోగ్యం, సామాజిక సేవలు 12.9%.

2.2 ఉపాధిలో వాటా

• సేవారంగం 34.8% కార్మికశక్తికి (సుమారు 62 లక్షల మంది) ఉపాధి కల్పిస్తోంది — దేశ సగటు 29.7% కంటే ఎక్కువ.
• పట్టణ కార్మికుల్లో 66.6% సేవారంగంలో ఉపాధి; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఇది 18.9% మాత్రమే.
• పురుషుల్లో 41.5%, మహిళల్లో 23.9% సేవారంగ ఉపాధి.
• IT రంగం 42.7% ఉపాధి కల్పిస్తోంది (ఇది అతిపెద్ద ఉపాధి కల్పన రంగం).

3. ప్రధాన ఉప-రంగాలు

3.1 ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ (IT), ITES

3.1.1 ఎగుమతులు:

• 2024-25లో IT ఎగుమతులు రూ.3.13 లక్షల కోట్లు — 2023-24 కంటే 16.6% వృద్ధి.
• భారత IT ఎగుమతుల్లో తెలంగాణ వాటా 16%.
• హైదరాబాద్లో 1,500+ IT/ITES కంపెనీలు; 9.39 లక్షల మందికి ఉపాధి.
• భారత GCCల్లో సుమారు 20% హైదరాబాద్లోనే; అక్టోబర్ 2025 నాటికి 40 కొత్త GCCలు వచ్చాయి — దేశంలోనే అత్యధికం.

3.1.2 స్టార్టప్, AI రంగం:

• స్టార్టప్లు 2016లో 400 నుండి 2022 నాటికి సుమారు 2,000కు పెరిగాయి (ఐదు రెట్లు వృద్ధి).
• భారత GenAI స్టార్టప్లలో తెలంగాణ వాటా 7% — కర్ణాటక (39%), మహారాష్ట్ర (14%), ఢిల్లీ (9%) తర్వాత నాలుగో స్థానం.
• AI City, Future City, AIKAM వంటి కార్యక్రమాలతో AI పరిస్థితిని బలోపేతం చేస్తోంది.
• గూగుల్ Safety Engineering Centre హైదరాబాద్లో ఏర్పాటు.

3.1.3 GRID విధానం:

IT రంగాన్ని పశ్చిమ హైదరాబాద్కే పరిమితం చేయకుండా నగరం చుట్టూ విస్తరించే 'GRID' (Growth in Dispersion) విధానం అమలు.

3.2 పర్యాటక రంగం

3.2.1 పర్యాటక విధానం 2025–2030:

• తెలంగాణ తొలి సమగ్ర పర్యాటక విధానం 2025–2030 — ప్రజా-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP), సంస్థాగత సంస్కరణలు, గమ్యస్థాన స్థాయి ప్రణాళిక ఆధారంగా.
• రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 27 ప్రత్యేక పర్యాటక ప్రాంతాలు (STAs) ఏర్పాటు.

3.2.2 పెట్టుబడులు, ఉద్యోగాలు:

• 2025లో రూ.22,324 కోట్ల పెట్టుబడుల నిబద్ధతలు; 30 ప్రాజెక్టులు — సుమారు 50,000 ఉద్యోగాలు.
• ఇందులో 14 ప్రాజెక్టులు PPP మోడ్లో రూ.7,081 కోట్లు; 16 ప్రాజెక్టులు ప్రైవేట్ రంగంలో రూ.8,198 కోట్లు.
• మిస్ వరల్డ్ 2025 హైదరాబాద్లో నిర్వహణ — 110 పోటీదారులు రాష్ట్ర పర్యాటక, వారసత్వ ప్రదేశాలను సందర్శించారు.
• Film-in-Telangana పోర్టల్, Medical Value Tourism (MVT) ప్లాట్ఫారమ్ ప్రారంభం.
• 80+ మంది పర్యాటక పోలీసులు ప్రధాన గమ్యస్థానాల్లో నియామకం.

3.3 ఆరోగ్య రంగం

3.3.1 ఆరోగ్యశ్రీ:

• రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ బీమా పరిమితి రూ.5 లక్షల నుండి రూ.10 లక్షలకు పెంపు (కుటుంబానికి సంవత్సరానికి).
• 114 ప్రభుత్వ, 807 ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులు (మొత్తం 921) ఆరోగ్యశ్రీ సేవలు అందిస్తున్నాయి.
• 2025 సెప్టెంబర్లో ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులకు రూ.1,400 కోట్ల బకాయిలు పెండింగ్లో ఉండటంతో ఆరోగ్యశ్రీ సేవలు తాత్కాలికంగా నిలిపివేయబడ్డాయి.

3.3.2 ఇతర సూచికలు:

97% ప్రసవాలు ఆరోగ్య సంస్థల్లో జరుగుతున్నాయి — మాతా, నవజాత శిశు ఆరోగ్యం మెరుగుపడింది.

3.4 విద్యా రంగం

• తెలంగాణ ప్రభుత్వం విద్యా రంగాన్ని సమూలంగా ప్రక్షాళన చేసి, నిరుపేద విద్యార్థులకు కార్పొరేట్ స్థాయి విద్య అందించే లక్ష్యంతో అడుగులు వేస్తోంది.
• ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో అత్యాధునిక సాంకేతిక బోధన కోసం ఆరు సంస్థలతో కీలక ఒప్పందాలు.
• తెలంగాణ పబ్లిక్ స్కూల్స్ ప్రారంభించే ప్రణాళిక; 100 మండలాల్లో నాణ్యమైన విద్య.

3.5 ఆర్థిక సేవలు, బ్యాంకింగ్

• రాష్ట్రాన్ని 2034 నాటికి ట్రిలియన్ డాలర్లు, 2047 నాటికి 3 ట్రిలియన్ డాలర్ల ఆర్థిక వ్యవస్థగా తీర్చిదిద్దే లక్ష్యంలో బ్యాంకింగ్, ఆర్థిక రంగం కీలక భాగస్వాములు.
• హైదరాబాద్లో Vanguard, UBS, Wells Fargo, Bank of America, JPMorgan Chase, Goldman Sachs, Citigroup వంటి ప్రపంచ ఆర్థిక సంస్థల పెద్ద టెక్నాలజీ కేంద్రాలు కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నాయి.

3.6 రియల్ ఎస్టేట్

• రియల్ ఎస్టేట్ రంగం హైదరాబాద్ దాటి ద్వితీయ, తృతీయ శ్రేణి నగరాలకు విస్తరిస్తోంది — వరంగల్ 350 ప్రాజెక్టులతో అగ్రస్థానంలో ఉంది.
• 2025-26లో మార్కెట్ విలువల పెంపును ప్రభుత్వం నిలిపివేసినప్పటికీ, రంగం ఇంకా సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది.

3.7 వాణిజ్యం, రవాణా, ఇతర సేవలు

వాణిజ్యం, మరమ్మత్తు సేవలు 21.5% GSVA వాటాతో సేవారంగంలో రెండో అతిపెద్ద ఉప-రంగంగా నిలిచాయి. రవాణా, లాజిస్టిక్స్, హాస్పిటాలిటీ రంగాలు కూడా వేగంగా విస్తరిస్తున్నాయి.

4. ప్రభుత్వ విధానాలు, కార్యక్రమాలు

4.1 ICT విధానాలు

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మొదటి, రెండో ICT విధానాలు ప్రవేశపెట్టింది; ఎలక్ట్రానిక్స్ విధానం, IMAGE విధానం తీసుకొస్తోంది. IT శాఖకు 2025-26 బడ్జెట్లో రూ.875 కోట్లు కేటాయింపు.

4.2 పర్యాటక విధానం 2025–2030

27 STAs, PPP ప్రాజెక్టులు, హెలి-టూరిజం, మెడికల్ టూరిజం విస్తరణ, అంతర్జాతీయ బ్రాండింగ్ ప్రధాన లక్ష్యాలు.

4.3 ఆరోగ్యశ్రీ పునరుద్ధరణ

బీమా పరిమితి రూ.10 లక్షలకు పెంపు, ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ ఆసుపత్రుల నెట్వర్క్ విస్తరణ.

5. సవాళ్లు, సమస్యలు

5.1 ఉద్యోగ వృద్ధి మందగమనం

• IT ఉద్యోగాల సృష్టి 2022-23లో 1,27,594 నుండి 2023-24లో 40,285కు పడిపోయిందని ప్రతిపక్షం ఆరోపణ.
• సేవారంగంలో కొంత విస్తరణ జరిగినప్పటికీ, ఉపాధి అవకాశాలు విస్తృతంగా పెరగలేదు; విద్యావంతుల నిరుద్యోగుల్లో అసంతృప్తి.

5.2 గిగ్ వర్కర్ల సమస్యలు

• గిగ్ వర్కర్లు రోజుకు 12 గంటలు పని చేసినప్పటికీ నెలకు రూ.28,000 కంటే తక్కువ ఆదాయం.
• ID బ్లాకింగ్, బలహీనమైన ఫిర్యాదు వ్యవస్థ, ప్రాథమిక ప్రయోజనాలకు పరిమిత ప్రాప్యత ప్రధాన సమస్యలు.
• ఉబెర్, ఓలా వంటి ప్లాట్ఫారమ్లు SaaS మోడల్కు మారడం వల్ల కమిషన్ ఆధారిత వ్యవస్థ మారిపోతోంది.
• తెలంగాణ గిగ్ వర్కర్ల బిల్లు ఇంకా ఆమోదం పొందలేదు.

5.3 మౌలిక సదుపాయాల అంతరాలు

IT, సేవారంగ అభివృద్ధి హైదరాబాద్ కేంద్రితం; టైర్-2, టైర్-3 నగరాల్లో సేవా కేంద్రాలు అభివృద్ధి చెందాల్సి ఉంది.

5.4 ఆరోగ్యశ్రీ బకాయిలు

ప్రైవేట్ ఆసుపత్రులకు రూ.1,400 కోట్ల బకాయిలు పెండింగ్లో ఉండటం వల్ల సేవలు నిలిపివేయబడటం వంటి సమస్యలు.

6. ముందు మార్గం (Way Forward)

1. టైర్-2, టైర్-3 నగరాల్లో సేవా కేంద్రాలు అభివృద్ధి చేయడం.
2. గిగ్, MSME, స్వయం ఉపాధి కార్మికులకు సామాజిక భద్రత విస్తరణ.
3. మహిళలకు, గ్రామీణ యువతకు డిజిటల్ నైపుణ్యాలు అందించడం.
4. AI, ఫిన్టెక్, హెల్త్-టెక్ వంటి అత్యాధునిక రంగాల్లో పెట్టుబడులు పెంచడం.
5. గిగ్ వర్కర్ల బిల్లు త్వరితగతిన ఆమోదించి అమలు చేయడం.
6. ఆరోగ్యశ్రీ బకాయిలు వెంటనే చెల్లించి సేవలు పునరుద్ధరించడం.

7. ముగింపు

తెలంగాణ సేవారంగం GSVAలో 68.6%, ఉపాధిలో 34.8% వాటాతో రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలిచింది. IT ఎగుమతులు రూ.3.13 లక్షల కోట్లు, పర్యాటక రంగంలో రూ.22,000 కోట్ల పెట్టుబడులు, హైదరాబాద్లో 400+ GCCలు — ఇవి సేవారంగ బలానికి నిదర్శనం. అయితే, ఉద్యోగ వృద్ధి మందగమనం, గిగ్ వర్కర్ల సమస్యలు, ప్రాంతీయ అసమానతలు, ఆరోగ్యశ్రీ బకాయిలు ఇంకా సవాళ్లుగా ఉన్నాయి. టైర్-2/3 నగరాలకు సేవా విస్తరణ, డిజిటల్ నైపుణ్యాలు, సామాజిక భద్రత ద్వారానే సుస్థిర, సమగ్ర సేవారంగ వృద్ధి సాధ్యం.

📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)

Q1. 2025-26 తెలంగాణ బడ్జెట్ మరియు సోషియో ఎకనామిక్ ఔట్‌లుక్ ప్రకారం రాష్ట్ర స్థూల ఆధారిత విలువలో (GSVA) సేవారంగం ఎంత శాతం వాటాను నమోదు చేసింది?
(A) 52.8%
(B) 62.4%
(C) 66.3%
(D) 68.6%
సమాధానం: (D) 68.6% (రూ.11.30 లక్షల కోట్ల విలువతో అన్ని రంగాల కంటే వేగంగా 13.5% వృద్ధిని సాధించింది).

Q2. 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో తెలంగాణ రాష్ట్రం నమోదు చేసిన మొత్తం ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ (IT) ఎగుమతుల విలువ ఎంత?
(A) రూ.2.41 లక్షల కోట్లు
(B) రూ.3.13 లక్షల కోట్లు
(C) రూ.4.20 లక్షల కోట్లు
(D) రూ.1.80 లక్షల కోట్లు
సమాధానం: (B) రూ.3.13 లక్షల కోట్లు (భారతదేశ మొత్తం ఐటీ ఎగుమతుల్లో సుమారు 16% వాటా).

Q3. తెలంగాణ నూతన పర్యాటక విధానం (Tourism Policy 2025–2030) క్రింద రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఎన్ని ప్రత్యేక పర్యాటక ప్రాంతాలను (Special Tourism Areas - STAs) గుర్తించి అభివృద్ధి చేస్తున్నారు?
(A) 14 STAs
(B) 21 STAs
(C) 27 STAs
(D) 33 STAs
సమాధానం: (C) 27 ప్రత్యేక పర్యాటక ప్రాంతాలు (STAs).

Q4. తెలంగాణలో రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ పథకం క్రింద ఒక్కో కుటుంబానికి అందించే వార్షిక ఆరోగ్య బీమా పరిమితిని ప్రభుత్వం ఎంత మొత్తానికి పెంచింది?
(A) రూ.2 లక్షల నుండి రూ.5 లక్షలు
(B) రూ.5 లక్షల నుండి రూ.10 లక్షలు
(C) రూ.5 లక్షల నుండి రూ.15 లక్షలు
(D) రూ.10 లక్షల నుండి రూ.20 లక్షలు
సమాధానం: (B) రూ.5 లక్షల నుండి రూ.10 లక్షలకు పెంపు.

Q5. ఐటీ రంగాన్ని కేవలం పశ్చిమ హైదరాబాద్‌లోని మాదాపూర్, గచ్చిబౌలి ప్రాంతాలకే పరిమితం చేయకుండా నగరం నలువైపులా సమతుల్యంగా విస్తరించడానికి ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న వ్యూహం ఏది?
(A) T-PRIDE పాలసీ
(B) గ్రిడ్ (GRID - Growth in Dispersion) విధానం
(C) స్మార్ట్ సిటీ మిషన్
(D) మెగా క్లస్టర్ పాలసీ
సమాధానం: (B) గ్రిడ్ (GRID - Growth in Dispersion) విధానం.