దక్కన్ చరిత్ర

బాదామి చాళుక్యులు

రెండు శతాబ్దాల పశ్చిమ దక్కన్ పాలన – కళ, వాస్తుశిల్పం, సాహిత్యం, పరిపాలన

⏳ క్రీ.శ. 543 – 755 🏛 రాజధాని: వాతాపి (బాదామి) 📍 కర్ణాటక 🗣 సంస్కృతం · కన్నడ · ప్రాకృతం

📜 పరిచయం

బాదామి చాళుక్యులు పశ్చిమ దక్కన్‌లో సుమారు రెండు శతాబ్దాల పాటు పాలించారు. వారి రాజధాని వాతాపి – అంటే నేటి కర్ణాటకలోని బాదామి. కొన్ని వృత్తాంతాల ప్రకారం వీరు కదంబుల సామంతులుగా ప్రారంభమై, కదంబ వంశం బలహీనపడిన తర్వాత స్వతంత్ర పాలకులయ్యారు.

రణరఘ, జయసింహ I తర్వాత పులకేశిన్ I సామ్రాజ్యానికి గట్టి పునాది వేశాడు. పల్లవులతో వీరికి వంద సంవత్సరాలకు పైగా రాజకీయ పోరాటం కొనసాగింది.

పాలనా కాలంక్రీ.శ. 543–755

రాజధానివాతాపి (బాదామి)

ప్రధాన ప్రత్యర్థులుపల్లవులు

వాస్తుశైలివేసర శైలి

ప్రధాన కేంద్రాలుఐహోళె · బాదామి · పట్టడకల్

అంతంరాష్ట్రకూటుల ఆక్రమణ (~750)

👑 ముఖ్య పాలకులు

క్రీ.శ. 540 – 566

పులకేశిన్ I

వాతాపి నగరాన్ని స్థాపించి, బాదామి చాళుక్యుల మొదటి సార్వభౌమ పాలకుడిగా నిలిచాడు.
బిరుదులు: వల్లభేశ్వర, సత్యాశ్రయ, రణ-విక్రమ, రాజసింహ మొదలైనవి.
అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించి వైదిక మతాన్ని ప్రోత్సహించాడు.
బాదామి శిలాశాసనం, అమ్మినాభవి శిలాఫలక శాసనం ఆయన గురించి తెలుపుతాయి.

క్రీ.శ. 566 – 597

కీర్తివర్మన్ I

ఐహోళె శాసనం ప్రకారం నలులు, కొంకణ మౌర్యులు, కదంబులపై విజయం సాధించాడు; వారికి “వినాశన రాత్రి” అని పేర్కొనబడింది.
కొంకణ విజయం ద్వారా గోవా ఓడరేవు లేదా రేవతీద్వీపం రాజ్యంలో కలిసింది.
గోడాచి రాగి ఫలక శాసనం ఆయన గురించి తెలుపుతుంది.

క్రీ.శ. 608 – 642

పులకేశిన్ II

బాదామి చాళుక్యుల ప్రాభవాన్ని అత్యున్నత స్థాయికి చేర్చాడు.
బిరుదులు: సత్యాశ్రయ, భట్టారక, పరమేశ్వర, మహారాజాధిరాజ.
విష్ణుకుండినులను (పల్లవుల మిత్రులు) లొంగదీసుకోవడం పల్లవులతో వైరానికి దారితీసింది.
పుల్లలూరు యుద్ధం (క్రీ.శ. 618–19): పల్లవ రాజు మహేంద్రవర్మన్ Iను ఓడించాడు.
ఐహోళె శాసనం ప్రకారం క్రీ.శ. 630లో హర్షవర్ధనుడిని ఓడించి “దక్షిణాపథేశ్వర” బిరుదు పొందాడు.
హుయెన్ త్సాంగ్ ఆయన రాజ్యాన్ని “మో-హో-లా-చా” అని పేర్కొన్నాడు.
వాతాపి యుద్ధం (క్రీ.శ. 642): పల్లవ రాజు నరసింహవర్మన్ I చేతిలో ఓడిపోయి మరణించాడు.
అజంతా గుహ 1 చిత్రంలో ఆయన ఆస్థానానికి వచ్చిన సస్సానియన్ రాయబారులు వర్ణించబడ్డారు. సస్సానియన్ సామ్రాజ్యంతో మంచి సంబంధాలు ఉండేవి.
లోహ్నర్, పింపల్నర్ రాగి ఫలక శాసనాలు ఆయన వైష్ణవుడని తెలుపుతాయి; శైవం, బౌద్ధం వంటి ఇతర మతాలపై సహనం చూపాడు.

క్రీ.శ. 644 – 681

విక్రమాదిత్య I

పులకేశిన్ II మరణం తర్వాత శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించాడు.
పల్లవులను రాజధాని వాతాపి నుండి తరిమికొట్టాడు.

⚔️ కీలక యుద్ధాలు – ఒక చూపు

యుద్ధం / సంవత్సరం	ప్రత్యర్థి	ఫలితం
పుల్లలూరు యుద్ధం (618–19)	మహేంద్రవర్మన్ I (పల్లవుడు)	పులకేశిన్ II విజయం; పల్లవ రాజు మరణం
హర్షవర్ధనుడిపై యుద్ధం (~630)	హర్షవర్ధనుడు	పులకేశిన్ II విజయం; “దక్షిణాపథేశ్వర” బిరుదు
వాతాపి యుద్ధం (642)	నరసింహవర్మన్ I (పల్లవుడు)	పులకేశిన్ II ఓటమి, మరణం; వాతాపి పల్లవుల ఆధీనంలోకి

గమనించండి: పల్లవులు సుమారు పదమూడు సంవత్సరాలు బాదామిని ఆక్రమించి ఉండటం చాళుక్య శక్తిని తీవ్రంగా బలహీనపరిచింది.

🏛 కళ, వాస్తుశిల్పం

బాదామి చాళుక్యుల కాలంలో దేవాలయ నిర్మాణం ఉచ్ఛస్థితికి చేరింది. వీరి శైలిని వేసర శైలి అంటారు; ఇది నాగర, ద్రావిడ శైలుల మిశ్రమం. ప్రధాన కేంద్రాలు: ఐహోళె, బాదామి, పట్టడకల్.

🕳 బాదామి గుహాలయాలు

హిందూ, జైన గుహాలయాల సముదాయం. గుహలు 1–4 ఇసుకరాతిలో తవ్వబడ్డాయి. గుహ 1లో తాండవ నృత్యం చేస్తున్న శివుడు (నటరాజు) ఉన్నాడు.

Badami Cave Temple, Karnataka — an Early Chalukyan rock-cut monument with elaborate stone sculptures.

🛕 భూతనాథ దేవాలయాల సమూహం

అగస్త్య సరస్సు వెంబడి ఉంది. కొంతకాలం జైనుల ప్రభావంలో ఉండి, తరువాత లింగాయతుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. గర్భగుడిలో శివలింగం, ముందు నంది ప్రతిష్టించబడ్డాయి.

🛕 మల్లికార్జున దేవాలయం

సరస్సుకు ఈశాన్యంగా ఉంది; ఇది తరువాతి కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలానికి చెందినది. పశ్చిమ చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి ప్రత్యేకమైన అంచెల పిరమిడ్ నిర్మాణం, ద్రావిడ రకం శిఖరం కలిగి ఉంది.

🏞 పట్టడకల్

7–8వ శతాబ్దాలలో నిర్మించిన పది దేవాలయాలు; ఎక్కువగా శివునికి అంకితం. పాపనాథ దేవాలయం (క్రీ.శ. 680), విరూపాక్ష దేవాలయం ప్రసిద్ధం. ఉత్తర భారత రేఖ-నాగర-ప్రసాద, దక్షిణ భారత ద్రావిడ-విమాన శైలుల సమ్మేళనం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

🗿 విరూపాక్ష దేవాలయం

పట్టడకల్ స్మారకాలలో అతిపెద్దది. రాణి లోకమహాదేవి క్రీ.శ. 740లో నిర్మించింది. పూర్తిగా దక్షిణాది శైలి; ఎత్తైన చతురస్రాకార అంతస్తుల గోపురం ఉంది. ఆలయ గోడలపై రామాయణ ఘట్టాలు చిత్రించబడ్డాయి. దీనిని “శ్రీ లోకేశ్వర మహాశిలా ప్రసాదం” అని కూడా పిలుస్తారు.

Virupaksha Temple at Pattadakal, Karnataka — built around 740 CE during the reign of Vikramaditya II of the Chalukya dynasty

⛰ ఐహోళె

భారతీయ దేవాలయ వాస్తుశిల్పానికి పుట్టినిల్లుగా పరిగణిస్తారు. ప్రధానంగా పులకేశిన్ I నుండి పులకేశిన్ II పాలన వరకు వర్ధిల్లింది. రావణఫడి గుహలో నటరాజు, పార్వతి, సప్తమాతృకలు, గణేశుడు, కార్తికేయుడు శిల్పాలు ఉన్నాయి. లాడ్ ఖాన్ ఆలయం పంచాయతన శైలిలో నిర్మించబడింది.

🎨 చిత్రలేఖనం

బాదామిలోని విష్ణు గుహాలయంలో చిత్రాలు కనిపిస్తాయి. చాళుక్యులు వాకాటక శైలిని అనుసరించారు. చాలా చిత్రాలు విష్ణువు అవతారాలకు సంబంధించినవి. మంగళేశ రాజు (క్రీ.శ. 597–609) నిర్మించిన రాజభవనంలోని చిత్రం రాజకుటుంబ సభ్యులు నృత్య విందును వీక్షిస్తున్న దృశ్యాన్ని చూపుతుంది.

యునెస్కో ప్రకారం పట్టడకల్ – “ఉత్తర మరియు దక్షిణ భారత వాస్తు రూపాల సామరస్యపూర్వక సమ్మేళనం”.

📚 సాహిత్యం

భాషలు: సంస్కృతం, కన్నడ, ప్రాకృతం.
ఐహోళె శాసనాలు రవికీర్తి రచించాడు; మేగుటి జైన దేవాలయంలోని సంస్కృత శాసనం కూడా ముఖ్యం.
బాదామి శాసనం కన్నడను స్థానిక ప్రాకృతంగా, సంస్కృతాన్ని సాంస్కృతిక భాషగా పేర్కొంటుంది.
పులకేశిన్ II ఆస్థానంలో సంస్కృత వ్యాకరణ గ్రంథం “సప్తవతారం” రచించబడింది.
ఈ కాలంలో “త్రిపది” కవిత్వ ప్రక్రియ ఉండేది; బాదామిలోని కప్పే అరభట్ట శాసనంలోని ఒక పద్యం త్రిపది రూపంలో ఉంది.
పులకేశిన్ II కోడలు, కవయిత్రి విజ్జిక “కౌముది మహోత్సవ్” రచించింది.

⚖️ పరిపాలన

దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర పాలనా పద్ధతులకు భిన్నంగా, బాదామి చాళుక్యులు గ్రామ పరిపాలనపై పితృస్వామ్య నియంత్రణ చెలాయించారు.
రాజు పరిపాలనకు అధిపతి, అత్యున్నత న్యాయాధికారి. ప్రజల సంక్షేమం కోసం పనిచేశారు.
రాజుకు సలహా ఇచ్చేందుకు మంత్రిమండలి ఉండేది. ప్రధానమంత్రిని మహామాత్య అని పిలిచేవారు.
రాజ్యాన్ని “విశ్య”, “విషయాధపతి” అనే జిల్లాలుగా విభజించారు.
పల్లవులు, చోళులకు భిన్నంగా చాళుక్యుల పాలనలో గ్రామ స్వయంప్రతిపత్తి లేదు.
చాళుక్యులు గొప్ప సముద్ర శక్తి కలిగి ఉండేవారు; పులకేశిన్ II వద్ద 100 నౌకలు, చిన్న శాశ్వత సైన్యం ఉండేది.

🕉 సమాజం, మతం

ఈ కాలం హిందూ సంస్కృతి, ఆధ్యాత్మికత పునరుజ్జీవన యుగంగా నిలిచింది.
వేద కర్మకాండలకు, సంప్రదాయాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడింది.
వైష్ణవం, శైవం, శాక్త సంప్రదాయాలు, జైనమతం రాజుల ఉదార ప్రోత్సాహం పొందాయి.
హుయెన్ త్సాంగ్ ప్రకారం పశ్చిమ దక్కన్‌లో బౌద్ధమతం క్షీణించింది, కానీ జైనమతం పురోగతిలో ఉంది. రవికీర్తి జైనుడు.
సమాజంలో స్త్రీలను గౌరవించేవారు.

🪙 ఆర్థిక వ్యవస్థ

భూమి ఎక్కువగా రాతిమయంగా, సారహీనంగా ఉండటంతో భూ ఆదాయం పరిమితంగా ఉండేది.
వ్యాపారం, వాణిజ్యం సాధారణంగా క్షీణిస్తున్న కాలంలో ఆదాయాలు తక్కువగా ఉండేవి.
ఆర్థిక పరిస్థితి బలహీనంగా ఉండటంతో చాళుక్యులు పొరుగు ప్రాంతాలపై దండయాత్రలు చేసి దోచుకునేవారు. చాళుక్య–పల్లవ ఘర్షణను ఈ నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

📉 పతనం

పులకేశిన్ II మరణం తర్వాత అంతర్గత కలహాల కారణంగా బాదామి చాళుక్యులు క్షీణదశకు చేరారు.
పల్లవులతో నిరంతర ఘర్షణలు, పదమూడు సంవత్సరాల పాటు పల్లవులు బాదామిని ఆక్రమించుకోవడం వారిని బలహీనపరిచాయి.
తరువాత రాష్ట్రకూటులతో నిరంతర యుద్ధాలు జరిగాయి.
సుమారు క్రీ.శ. 750లో రాష్ట్రకూట సామంతుడు దంతిదుర్గ, చివరి చాళుక్య రాజు కీర్తివర్మన్ IIను ఓడించడంతో బాదామిలో చాళుక్య పాలన ముగిసింది.

✨ ముగింపు

బాదామి చాళుక్యులు పశ్చిమ దక్కన్‌ను రెండు శతాబ్దాల పాటు పాలించి, దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయ, సాంస్కృతిక ఏకీకరణలో కీలక పాత్ర పోషించారు. వారి కాలంలో దేవాలయ వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళ, చిత్రలేఖనం, సాహిత్యం, పరిపాలనా వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందాయి.

గుర్తుంచుకోండి: ఐహోళె, బాదామి, పట్టడకల్ వంటి కేంద్రాలు నేటికీ వారి కళాత్మక వారసత్వానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తున్నాయి.

❓ తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

చాళుక్య రాజవంశానికి సమకాలీనులు ఎవరు?

ఉత్తర భారతదేశంలో హర్షవర్ధనుడు, దక్షిణ భారతదేశంలో పల్లవులు (మహేంద్రవర్మన్ I, నరసింహవర్మన్ I) ప్రధాన సమకాలీనులు. పశ్చిమాన సస్సానియన్ సామ్రాజ్యంతోనూ సంబంధాలు ఉండేవి.

దక్కన్‌లో బాదామి చాళుక్యుల తరువాత ఎవరు అధికారంలోకి వచ్చారు?

సుమారు క్రీ.శ. 750లో దంతిదుర్గ నేతృత్వంలో రాష్ట్రకూటులు అధికారంలోకి వచ్చారు. తరువాతి కాలంలో పశ్చిమ చాళుక్యులు (కళ్యాణి చాళుక్యులు) తిరిగి అధికారానికి వచ్చారు.

వేసర శైలి అంటే ఏమిటి?

నాగర (ఉత్తర భారత) మరియు ద్రావిడ (దక్షిణ భారత) వాస్తుశైలుల మిశ్రమ రూపమే “వేసర శైలి”. ఇది ఐహోళె, బాదామి, పట్టడకల్‌లలో ఉద్భవించి వర్ధిల్లింది.

#బాదామి చాళుక్యులు #దక్కన్ చరిత్ర #పులకేశిన్ II #పట్టడకల్ #ఐహోళె #వేసర శైలి

బాదామి చాళుక్యులు / Badami Chalukya Dynasty Lecture Notes