Fundamental Rights Article 12 to 35 - ప్రాథమిక హక్కులు (ఆర్టికల్స్ 12 నుండి 35)

భారత రాజ్యాంగం – 3వ భాగం: ప్రాథమిక హక్కులు (నిబంధనలు 12 నుండి 35)

ప్రాథమిక హక్కులు – చారిత్రక నేపథ్యం & ప్రాముఖ్యత

• భారత రాజ్యాంగంలో ప్రాథమిక హక్కులను అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 'Bill of Rights' ప్రేరణతో పొందుపరిచారు.
• హక్కు నిర్వచనం: హక్కు అనగా అవకాశం, అధికారం మరియు చట్టబద్ధంగా కలిగియుండుట.
• "ఒక వ్యక్తిలో అంతర్గతంగా నిక్షిప్తమైన శక్తియుక్తులను ఆధారం చేసుకొని ఉన్నతస్థాయిలో జీవించుటకు కల్పించబడిన సామాజిక అవకాశాలే హక్కులు" — హెచ్.జె. లాస్కీ.
• "సమాజంచేత కోరబడి, రాజ్యం చేత గుర్తించబడిన అంశాలే హక్కులు" — గార్నర్.
• ప్రపంచంలో మొట్టమొదటిసారిగా హక్కులను లిఖితరూపంలో ప్రజలకు కల్పించిన చారిత్రక పత్రం 'మ్యాగ్నాకార్టా' (Magna Carta). బ్రిటన్ రాజు మొదటి జాన్ 1215 లో దీనిని జారీ చేశాడు. అందుకే భారత రాజ్యాంగంలోని 3వ భాగాన్ని "భారతదేశ మ్యాగ్నాకార్టా" అని పిలుస్తారు.
• 1689 బ్రిటన్ హక్కుల బిల్లు (Bill of Rights) పౌర, రాజకీయ హక్కులను గుర్తించింది.
• 1776 అమెరికా స్వాతంత్య్ర ప్రకటనలో థామస్ జెఫర్‌సన్ పేర్కొన్న స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాల సిద్ధాంతం ప్రాథమిక హక్కుల పునాదిగా మారింది.
• 1789 ఫ్రెంచి విప్లవ నినాదాలైన స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం ప్రపంచ రాజ్యాంగాలలో హక్కుల రూపకల్పనకు మార్గదర్శకమయ్యాయి.
• 1917 రష్యా విప్లవం సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయ సాధనకు ప్రేరణనిచ్చింది.
• 1948 డిసెంబర్ 10న ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) ఆమోదించిన సార్వత్రిక మానవ హక్కుల ప్రకటన (UDHR) హక్కుల చరిత్రలో మరో మైలురాయి.
• భారతదేశంలో పరిణామక్రమం:
  • 1904: కాంగ్రెస్ సమావేశంలో హక్కులపై తొలిసారి తీర్మానం.
  • 1925: అనీబిసెంట్ తన 'కామన్వెల్త్ ఆఫ్ ఇండియా బిల్లు'లో హక్కుల డిమాండ్ చేశారు.
  • 1928: నెహ్రూ నివేదికలో ప్రాథమిక హక్కులను చట్టబద్ధంగా చేర్చాలని ప్రతిపాదించారు.
  • 1945: తేజ్ బహదూర్ సప్రూ కమిటీ ప్రాథమిక హక్కులను రాజ్యాంగానికి మూలస్తంభంగా చేయాలని సిఫార్సు చేసింది.
• 1950 లో రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చినప్పుడు మొత్తం 7 ప్రాథమిక హక్కులు ఉండేవి.
• 1978 లో జనతా ప్రభుత్వ హయాంలో 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆస్తి హక్కు (ఆర్టికల్ 31 మరియు 19(1)(f)) ను ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుండి తొలగించి, 300-A అధికరణ కింద చట్టబద్ధ/రాజ్యాంగబద్ధ హక్కుగా చేర్చారు.
• ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న ప్రాథమిక హక్కుల సంఖ్య: 6.

ప్రాథమిక హక్కుల వర్గీకరణ పట్టిక

క్రమ సంఖ్య	ప్రాథమిక హక్కు	అధికరణలు (Articles)	ముఖ్య ఉద్దేశం
1	సమానత్వపు హక్కు	14 నుండి 18	చట్టం ముందు సమానత్వం, వివక్ష నిర్మూలన, అస్పృశ్యత & బిరుదుల రద్దు.
2	స్వాతంత్య్రపు హక్కు	19 నుండి 22	వాక్ స్వాతంత్ర్యం, జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21), అరెస్టుల నుండి రక్షణ.
3	పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు	23 మరియు 24	వెట్టిచాకిరీ, మనుషుల అక్రమ రవాణా, బాలకార్మిక వ్యవస్థ నిషేధం.
4	మత స్వాతంత్య్రపు హక్కు	25 నుండి 28	అంతరాత్మ ప్రబోధానుసారం నచ్చిన మతాన్ని ఆచరించే స్వేచ్ఛ, లౌకికత.
5	విద్యా, సాంస్కృతిక హక్కు	29 మరియు 30	మైనార్టీ వర్గాల లిపి, భాష, సంస్కృతుల సంరక్షణ మరియు విద్యాసంస్థల స్థాపన.
6	రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు	32	హక్కుల పరిరక్షణకు సుప్రీంకోర్టు ద్వారా 5 రకాల రిట్ల జారీ.

సాధారణ నిబంధనలు (ఆర్టికల్స్ 12 & 13)

12వ అధికరణ – 'రాజ్యం' (State) నిర్వచనం:

• ప్రాథమిక హక్కులు ఎవరికి వ్యతిరేకంగా అమలవుతాయో తెలిపేందుకు 'రాజ్యం' పరిధిని ఈ అధికరణ నిర్వచిస్తుంది.
• రాజ్యం పరిధిలోకి వచ్చేవి: కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలు (మున్సిపాలిటీలు, పంచాయతీలు) మరియు చట్టబద్ధ అధికార సంస్థలు.
• అజయ్ హాసియా Vs ఖలీద్ ముజీద్ కేస్: జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి రాజ్యాన్ని గుర్తించడానికి నిబంధనలు రూపొందించారు. ప్రభుత్వ నిధులు, ప్రభుత్వ నియంత్రణ, గుత్తాధిపత్య హోదా ఉన్న సంస్థలు రాజ్యం కిందికే వస్తాయి (ఉదా: LIC, ONGC, యూనివర్సిటీలు, విద్యుత్ బోర్డులు, DTC).
• రాజ్యం పరిధిలోకి రానివి: ప్రైవేటు వ్యక్తులు, సొంత నిధులతో నడిచే స్వచ్ఛంద సంస్థలు, సొసైటీలు. ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు వ్యతిరేకంగా రిట్లను ప్రధానంగా రాజ్యంపైనే జారీచేయవచ్చు.

13వ అధికరణ – ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలు చెల్లవు (న్యాయసమీక్ష):

• 13(1): రాజ్యాంగం అమలులోకి రావడానికి ముందున్న చట్టాలు ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగిస్తే ఆ మేరకు చెల్లవు (Doctrine of Eclipse).
• 13(2): రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత పార్లమెంటు గానీ రాష్ట్ర శాసనసభలుగానీ ప్రాథమిక హక్కులను హరించే చట్టాలు చేస్తే అవి చెల్లవు (Doctrine of Severability).
• ఈ అధికరణ న్యాయవ్యవస్థకు రాజ్యాంగబద్ధమైన న్యాయసమీక్షాధికారాన్ని (Judicial Review) కల్పిస్తుంది.

ముఖ్యమైన కేసులు – న్యాయ సమీక్షా పరిణామం:

• శంకరీ ప్రసాద్ కేస్ (1951) & సజ్జన్ సింగ్ కేస్ (1965): ఆర్టికల్ 368 కింద చేసే రాజ్యాంగ సవరణలు ఆర్టికల్ 13 పరిధిలోకి రావు; పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించవచ్చని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది.
• గోలక్‌నాథ్ కేస్ (1967): ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు తగ్గించలేదని, రాజ్యాంగ సవరణలు కూడా ఆర్టికల్ 13 పరిధిలోకి వస్తాయని తీర్పునిచ్చింది.
• కేశవానంద భారతి కేస్ (1973): పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగాన్ని సవరించవచ్చు, కానీ రాజ్యాంగ 'మౌలిక స్వరూపాన్ని' (Basic Structure) మార్చడానికి వీల్లేదు అని స్పష్టం చేసింది.
• మిథు Vs స్టేట్ ఆఫ్ పంజాబ్ (1983): IPC లోని సెక్షన్ 303 (జీవిత ఖైదీ చేసే హత్యకు తప్పనిసరి మరణశిక్ష) ఆర్టికల్ 14, 21 లకు విరుద్ధమని రద్దు చేసింది.

1. సమానత్వపు హక్కు (ఆర్టికల్స్ 14 – 18)

బ్రిటన్‌లోని సమన్యాయ పాలన (Rule of Law - ఎ.వి. డైసీ సిద్ధాంతం) ఆధారంగా సమానత్వ భావన రూపొందించబడింది.

• 14వ అధికరణ: చట్టం ముందు అందరూ సమానులే (Equality before Law - బ్రిటన్ భావన), చట్టం వలన సమాన రక్షణ (Equal Protection of Laws - అమెరికా భావన).
  మినహాయింపులు: ఆర్టికల్ 361 ప్రకారం రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లకు పదవీకాలంలో క్రిమినల్ చర్యల నుండి మినహాయింపు ఉంటుంది; విదేశీ దౌత్యవేత్తలకు మినహాయింపులు కలవు.
• 15వ అధికరణ: మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష చూపరాదు.
  • 15(3): మహిళలు, పిల్లలకు ప్రత్యేక సదుపాయాలు కల్పించవచ్చు.
  • 15(4): SC, ST మరియు సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులకు విద్యాసంస్థల్లో రిజర్వేషన్లు (1వ సవరణ, 1951).
  • 15(5): ఉన్నత, ప్రైవేటు విద్యాసంస్థల్లో OBC లకు రిజర్వేషన్లు (93వ సవరణ, 2005).
• 16వ అధికరణ: ప్రభుత్వ ఉద్యోగ నియామకాలలో సమాన అవకాశాలు.
  • 16(4): తగిన ప్రాతినిధ్యం లేని వెనుకబడిన తరగతులకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లు.
  • 16(4A): పదోన్నతుల్లో SC, ST లకు రిజర్వేషన్లు (77వ సవరణ, 1995).
• 17వ అధికరణ: అస్పృశ్యత (అంటరానితనం) నిషేధం. దీని అమలుకై 1955 లో అస్పృశ్యత నివారణ చట్టం చేశారు, దీనిని 1976 లో 'పౌరహక్కుల పరిరక్షణ చట్టం' గా మార్చారు.
• 18వ అధికరణ: బిరుదుల రద్దు (రాయ్ బహదూర్, దివాన్ బహదూర్ వంటివి రద్దు). విద్యా, సైనిక పురస్కారాలు (పరమవీర చక్ర, డాక్టరేట్లు) మినహాయింపు.
  బాలాజీ రాఘవన్ కేసు (1996): భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు జాతీయ పురస్కారాలే తప్ప ఆర్టికల్ 18 ప్రకారం బిరుదులు కావని, వీటిని పేర్ల ముందు టైటిల్స్‌గా వాడకూడదని తీర్పు చెప్పింది.

2. స్వాతంత్య్రపు హక్కు (ఆర్టికల్స్ 19 – 22)

19వ అధికరణ – ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలు:

ప్రస్తుతం ఆర్టికల్ 19(1) క్రింద 6 రకాల స్వాతంత్ర్యాలు కలవు:

• 19(1)(a): వాక్ మరియు భావప్రకటన స్వాతంత్ర్యం (పత్రికా స్వేచ్ఛ, జాతీయ జెండా ఎగురవేసే హక్కు ఇందులో అంతర్భాగం).
• 19(1)(b): నిరాయుధంగా, శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ (కానీ బంద్, సమ్మె చేసే హక్కు ప్రాథమిక హక్కు కాదు).
• 19(1)(c): సంఘాలు, సంస్థలు, సహకార సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకునే స్వేచ్ఛ.
• 19(1)(d): దేశవ్యాప్తంగా స్వేచ్ఛగా సంచరించే స్వాతంత్ర్యం.
• 19(1)(e): దేశంలో ఎక్కడైనా స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకునే స్వాతంత్ర్యం.
• 19(1)(f): ఆస్తిని సంపాదించే స్వేచ్ఛ (44వ సవరణ, 1978 ద్వారా రద్దయింది).
• 19(1)(g): నచ్చిన వృత్తి, వ్యాపారం, వాణిజ్యం చేసుకునే స్వాతంత్ర్యం.
• హేతుబద్ధమైన పరిమితులు: ఆర్టికల్ 19(2) ప్రకారం దేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, ప్రజా శాంతి, నైతికత, కోర్టు ధిక్కారం మొదలైన అంశాల ఆధారంగా ప్రభుత్వం ఆంక్షలు విధించవచ్చు.

20వ అధికరణ – నేరారోపణల విషయంలో రక్షణ:

• Ex-post facto Law: నేరం చేసే నాటికి అమల్లో ఉన్న చట్టం ప్రకారమే శిక్షించాలి తప్ప భవిష్యత్ చట్టాలతో శిక్షించరాదు.
• Double Jeopardy: ఒకే నేరానికి ఒక వ్యక్తిని ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు విచారించి శిక్షించరాదు.
• Self-Incrimination: నిందితుడు తనకు వ్యతిరేకంగా తానే సాక్ష్యం చెప్పుకోవాలని ఒత్తిడి చేయరాదు.

21వ అధికరణ – జీవించే హక్కు & వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ:

• "చట్టం నిర్ధారించిన పద్ధతి ప్రకారం తప్ప (Procedure Established by Law), ఏ వ్యక్తి యొక్క ప్రాణాన్ని గానీ వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను గానీ హరించరాదు."
• ఎ.కె. గోపాలన్ కేస్ (1950): చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన పద్ధతి ఉంటే సరిపోతుందని సంకుచిత నిర్వచనం ఇచ్చింది.
• మేనకా గాంధీ కేస్ (1978): చట్టం కేవలం లాంఛనప్రాయంగా ఉంటే చాలదు, అది 'న్యాయబద్ధంగా, సమంజసంగా' ఉండాలని (Due Process of Law) తీర్పునిచ్చింది. ఆర్టికల్ 14, 19, 21 లు విడదీయరాని 'సువర్ణ త్రయం' (Golden Triangle) అని ప్రకటించింది. స్వచ్ఛమైన గాలి, నీరు, గోప్యత (Privacy), జీవనోపాధి హక్కులు ఆర్టికల్ 21 లో భాగమే.
• ఆర్టికల్ 21-A: 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002) ద్వారా 6 నుండి 14 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య ప్రాథమిక హక్కుగా చేర్చబడింది (విద్యా హక్కు చట్టం - RTI Act, 2009).

22వ అధికరణ – అరెస్టు మరియు ముందస్తు నిర్బంధం (Preventive Detention) నుండి రక్షణ:

• సాధారణ అరెస్టుల్లో: కారణం తెలపాలి, నచ్చిన న్యాయవాదిని సంప్రదించే అవకాశం ఇవ్వాలి, 24 గంటల లోపు మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచాలి.
• ముందస్తు నిర్బంధ చట్టాలు: అనుమానం ఆధారంగా నేరం జరగకముందే చేసే అరెస్టులు (P.D. చట్టాలు: PDA, MISA, NASA, TADA, POTA, UAPA). వీరికి సాధారణ రక్షణలు వర్తించవు.

3. పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (ఆర్టికల్స్ 23, 24)

• 23వ అధికరణ: మనుషుల అక్రమ రవాణా (Human Trafficking), బెగార్ (వెట్టిచాకిరీ), బలవంతపు శ్రమ నిషేధం.
• 24వ అధికరణ: 14 సంవత్సరాల లోపు బాలబాలికలను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు మరియు ప్రమాదకర పనుల్లో నియమించడాన్ని నిషేధిస్తుంది.

4. మత స్వాతంత్య్రపు హక్కు (ఆర్టికల్స్ 25 – 28)

• 25వ అధికరణ: ప్రతి పౌరుడు తన అంతరాత్మ ప్రబోధానుసారం ఏ మతాన్నైనా స్వీకరించే, ఆచరించే, ప్రచారం చేసుకునే హక్కు (కానీ బలవంతపు మతమార్పిళ్లకు హక్కు లేదు - స్టానిస్‌లాస్ కేసు). సిక్కులు కృపాణం ధరించడం ఇందులో అంతర్భాగం.
• 26వ అధికరణ: మతపరమైన, ధర్మాదాయ సంస్థలను స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కు.
• 27వ అధికరణ: మత వ్యాప్తి లేదా నిర్వహణ కోసం ప్రజలపై ఎలాంటి ప్రత్యేక పన్నులు (Taxes) విధించరాదు (ఫీజులు వసూలు చేయవచ్చు).
• 28వ అధికరణ: ప్రభుత్వ నిధులతో పూర్తిగా నడిచే విద్యాసంస్థల్లో మతబోధన పూర్తిగా నిషిద్ధం.

5. విద్యా, సాంస్కృతిక హక్కు (ఆర్టికల్స్ 29, 30)

• 29వ అధికరణ: పౌరులు తమ విశిష్ట భాష, లిపి, సంస్కృతిని పరిరక్షించుకునే హక్కు. ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థల్లో ప్రవేశానికి వివక్ష నిషేధం.
• 30వ అధికరణ: మతపరమైన, భాషాపరమైన మైనార్టీలు తమకిష్టమైన విద్యాసంస్థలను స్థాపించి, నిర్వహించుకునే హక్కు.

6. రాజ్యాంగ పరిహారపు హక్కు (ఆర్టికల్ 32)

ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగినప్పుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు ఆర్టికల్ 32 కల్పిస్తుంది (హైకోర్టును ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం ఆశ్రయించవచ్చు). డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఈ అధికరణను "భారత రాజ్యాంగానికి హృదయం మరియు ఆత్మ" (Heart and Soul of the Constitution) అని అభివర్ణించారు.

రిట్ (Writ Name)	అర్థం (Literal Meaning)	ఎప్పుడు జారీ చేస్తారు? (Purpose)
హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus)	'శరీరాన్ని మా ముందు ప్రవేశపెట్టండి' (To have the body of)	అక్రమంగా నిర్బంధించిన వ్యక్తిని తక్షణమే న్యాయస్థానం ముందు ప్రవేశపెట్టడానికి జారీ చేస్తారు. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు ఇది రక్షణ కవచం.
మాండమస్ (Mandamus)	'మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాము' (We Command)	ప్రజాధికారులు తమ చట్టబద్ధమైన విధులను సక్రమంగా నిర్వర్తించనప్పుడు ఆ బాధ్యతను పూర్తి చేయాలని న్యాయస్థానం ఆదేశిస్తుంది.
ప్రొహిబిషన్ (Prohibition)	'నిషేధించడం / నిరోధించడం' (To Forbid)	దిగువ న్యాయస్థానాలు లేదా ట్రిబ్యునళ్లు తమ పరిధి దాటి వ్యవహరించకుండా ఉన్నత న్యాయస్థానం విచారణను నిలుపుదల చేస్తుంది.
సెర్షియోరరీ (Certiorari)	'పూర్తిగా తెలియజేయడం' (To be certified)	దిగువ కోర్టు ఇచ్చిన వివాదాస్పద తీర్పును రద్దు చేసి, ఆ కేసు దస్త్రాలను పైకోర్టు తన వద్దకు రప్పించుకుని సమీక్షించడం.
కో-వారెంటో (Quo-Warranto)	'ఏ అధికారంతో / ఏ అర్హతతో' (By what authority)	చట్టబద్ధమైన అర్హత లేకుండా ప్రభుత్వ పదవిని దురాక్రమించిన (Usurpation) వ్యక్తులపై విచారణకు జారీ చేస్తారు.

పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా కీలక ముఖ్యాంశాలు (Exam Pointers)

• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352) ప్రభావం: అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో ఆర్టికల్ 19 ఆటోమేటిక్‌గా రద్దవుతుంది. అయితే, 44వ సవరణ ప్రకారం ఆర్టికల్ 20 మరియు 21 లను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ రద్దు చేయడానికి వీల్లేదు.
• పౌరులకు మాత్రమే లభించే హక్కులు: కేవలం భారతీయ పౌరులకు మాత్రమే పరిమితమైన ప్రాథమిక హక్కులు — ఆర్టికల్స్ 15, 16, 19, 29, 30. మిగిలినవి విదేశీయులకు కూడా వర్తిస్తాయి.
• గోప్యత హక్కు (Right to Privacy): పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసు (2017) లో సుప్రీంకోర్టు గోప్యత హక్కును ఆర్టికల్ 21 కింద ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది.
• రిట్ పరిధి – SC vs HC: ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు మాత్రమే రిట్లను జారీ చేయగలదు. కానీ ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టులు ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర సాధారణ చట్టబద్ధ హక్కులకు కూడా రిట్లను జారీ చేయవచ్చు (హైకోర్టు రిట్ పరిధి సుప్రీంకోర్టు కంటే విస్తృతమైనది).
• సైనిక బలగాలు & ప్రాథమిక హక్కులు: ఆర్టికల్ 33 ప్రకారం సాయుధ దళాలు, నిఘా విభాగాల సిబ్బంది ప్రాథమిక హక్కులపై పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా పరిమితులు విధించవచ్చు.

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔