Citizenship Articles 5 to 11 - పౌరసత్వం

భారత రాజ్యాంగం – 2వ భాగం: పౌరసత్వం (నిబంధనలు 5 నుండి 11)

పౌరసత్వ భావన – ప్రాథమిక అంశాలు

• పౌరసత్వ భావన మొదటగా గ్రీకు నగర రాజ్యాలలో అవతరించినది.
• ప్రముఖ రాజనీతి తత్వవేత్త 'అరిస్టాటిల్' "పౌరుల సమాజమే రాజ్యం" అని వర్ణించారు.
• ఆధునిక దేశ రాజ్యాల అవతరణ తర్వాత పౌరసత్వ భావనకు ప్రాధాన్యం గణనీయంగా పెరిగింది.
• పౌరసత్వం అనేది ఒక వ్యక్తి యొక్క చట్టబద్ధతను లేదా చట్టబద్ధ స్థాయిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
• పౌరులు దేశంలో సంపూర్ణమైన స్థాయిని కలిగి ఉండటమేగాక ఆ దేశం ప్రసాదించే అన్నిరకాల ప్రాథమిక హక్కులను పొందుతారు.
• విదేశీయులకు (Aliens) మనదేశంలో రాజకీయ హక్కులు వర్తించవు.
• మన దేశం పౌరసత్వ భావనను బ్రిటన్ (యూకే) నుండి గ్రహించినది.
• భారతదేశంలో ఏక పౌరసత్వం (Single Citizenship) మాత్రమే అమల్లో ఉన్నది.
• పౌరసత్వం అనే అంశం రాజ్యాంగంలోని కేంద్ర జాబితా (Union List) లో కలదు.
• భారత రాజ్యాంగంలోని 2వ భాగం – పౌరసత్వం గురించి తెలుపుతుంది.
• భారతదేశంలో పౌరసత్వంపై సమగ్ర చట్టాల్ని రూపొందించే విశేషాధికారం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.

పౌరసత్వ నిబంధనలు (ఆర్టికల్స్ 5 నుండి 11)

అధికరణ (Article)	వివరణ / ముఖ్య నిబంధనలు
5వ అధికరణ	భారత రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చేనాటికి మనదేశంలో నివసించే వారంతా భారతీయ పౌరులే. • రాజ్యాంగం అమలునాటికి ముందు 5 సం.ల నుండి మనదేశంలో సాధారణ నివాసం ఉండాలి. • భారత సంతతికి చెందినవారికి విదేశాల్లో సంతానం కలిగినప్పటికీ భారత పౌరులుగానే గుర్తిస్తారు. (గమనిక: విదేశీ రాయబారులు, దౌత్యవేత్తలు, ప్రైవేటు పనులపై భారతదేశాన్ని సందర్శించే వారికి ఈ నిబంధన వర్తించదు).
6వ అధికరణ	దేశ విభజన అనంతరం పాకిస్తాన్ నుండి భారతదేశానికి వలసవచ్చిన వారికి సంబంధించినది. జూలై 19, 1948 నాటికి సంబంధిత అధికారుల ముందు తమ పేర్లు నమోదు చేసుకుంటే వారికి భారత పౌరసత్వం లభిస్తుంది. [ఈ పద్ధతిన పౌరసత్వాన్ని పొందేవారు 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టాన్ని అనుసరించి పౌరులుగా నమోదై ఉండవలెను].
7వ అధికరణ	దేశ విభజన కాలంలో మార్చి 1, 1947 తర్వాత పాకిస్తాన్‌కు వలసవెళ్లి, అనంతరం భారత్‌కు పునరావాసం కొరకు తిరిగి వచ్చి జూలై 19, 1948 నాటికి నిర్దేశిత పద్ధతిలో నమోదు చేసుకున్న వారికి భారత పౌరసత్వం కల్పించడం.
8వ అధికరణ	భారత సంతతికి చెందినవారికి (తల్లిదండ్రులు లేదా తాతముత్తాతలు అవిభక్త భారతదేశంలో జన్మించినవారైతే), విదేశాల్లో సంతానం కలిగినపుడు వారి పేర్లను భారత రాయబార కార్యాలయాలలో (Consulate/Embassy) నమోదు చేయించినట్లయితే వారికి భారత పౌరసత్వం లభిస్తుంది.
9వ అధికరణ	స్వచ్ఛందంగా ఇతర దేశాల పౌరసత్వం పొందినవారు: భారత పౌరులెవరైనా విదేశీ పౌరసత్వాన్ని పొందినట్లయితే సహజంగానే మనదేశ పౌరసత్వాన్ని కోల్పోతారు (భారతదేశంలో ద్వంద్వ పౌరసత్వానికి గుర్తింపు లేదు).
10వ అధికరణ	పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపు: పార్లమెంటు రూపొందించే చట్టాల నిబంధనలకు లోబడి ప్రతి పౌరుడూ తన పౌరసత్వాన్ని నిరంతరాయంగా కొనసాగిస్తాడు.
11వ అధికరణ	పౌరసత్వాన్ని క్రమబద్ధీకరించే చట్టాలు చేసే పరమాధికారం భారత పార్లమెంటుకు కలదు. పౌరసత్వ ఆర్జన, రద్దు మరియు ఇతర అనుబంధ అంశాలపై సమగ్ర చట్టాలు చేసే సంపూర్ణ అధికారం పార్లమెంటుదే.

భారతదేశంలో పౌరసత్వాన్ని పొందే పద్ధతులు

భారత రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వాన్ని ఆర్జించే మరియు కోల్పోయే శాశ్వత పద్ధతుల గురించి సమగ్రంగా పేర్కొనలేదు. ఈ బాధ్యతను ఆర్టికల్ 11 ద్వారా పార్లమెంటుకు అప్పగించారు. దీని ఆధారంగా పార్లమెంటు భారత పౌరసత్వ చట్టం – 1955ను ఆమోదించింది. ఈ చట్టానికి 1986, 1992, 2003, 2005, 2015 మరియు 2019లలో కీలక సవరణలు చేశారు.

1955 పౌరసత్వ చట్టం ప్రకారం పౌరసత్వాన్ని 5 పద్ధతుల ద్వారా పొందవచ్చు:

1. జన్మతః పౌరసత్వం (Jus Soli - జస్సోలి):

• జన్మించిన స్థలం ఆధారంగా పౌరసత్వాన్ని పొందడాన్ని "జస్సోలి" అంటారు.
• జనవరి 26, 1950 తర్వాత మనదేశంలో జన్మించిన వారందరికీ నిబంధనల ప్రకారం దేశ పౌరసత్వం లభిస్తుంది.
• విదేశీ రాయబారుల పిల్లలకు, మన భూభాగంలో శత్రు దేశస్థులకు జన్మించిన వారికి ఇది వర్తించదు.

2. రక్త సంబంధం ద్వారా (Jus Sanguinis - జస్సాంగ్వినాస్):

• రక్త సంబంధం లేదా వంశపారంపర్యం ద్వారా పౌరసత్వం పొందే విధానం.
• భారతదేశం వెలుపల జన్మించినప్పటికీ, జన్మించే సమయానికి తల్లిదండ్రులలో ఒకరు భారత పౌరులై ఉంటే ఈ పద్ధతి ద్వారా పౌరసత్వం పొందవచ్చు (1992 సవరణ ద్వారా తల్లి పౌరసత్వాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు).

3. నమోదు ద్వారా (By Registration):

• భారతీయులను వివాహమాడిన విదేశీయులు లేదా భారత సంతతి వ్యక్తులు ఈ పద్ధతి ద్వారా దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు.
• ప్రస్తుత నిబంధనల ప్రకారం దరఖాస్తు చేయడానికి ముందు కనీసం 5 నుండి 7 సంవత్సరాల పాటు భారతదేశంలో నివాసం ఉండాలి. దరఖాస్తు చేసిన 12 నెలల నివాస పరిశీలన అనంతరమే పౌరసత్వం మంజూరు చేయబడుతుంది.
• ఉదాహరణ: శ్రీమతి సోనియా గాంధీ.

4. సహజీకృత పౌరసత్వం (By Naturalisation):

• విదేశీయులు తమ మాతృదేశ పౌరసత్వాన్ని వదులుకొని, భారత పౌరసత్వం కోసం దరఖాస్తు చేసుకునే పద్ధతి.
• 1986 సవరణ ప్రకారం కనీసం 10 నుండి 12 సంవత్సరాలు భారతదేశంలో నివాసం ఉండాలి మరియు భారత రాజ్యాంగంలోని 8వ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న గుర్తింపు పొందిన భాషలలో ఏదైనా ఒక భాషపై పరిజ్ఞానం కలిగి ఉండాలి.
• ఉదాహరణ: మదర్ థెరిస్సా.

5. భూభాగాల విలీనం ద్వారా (By Incorporation of Territory):

• ఏదైనా నూతన ప్రాంతం లేదా భూభాగం భారత యూనియన్‌లో భాగమైనప్పుడు, ఆ ప్రాంత ప్రజలను భారత పౌరులుగా ప్రభుత్వం గుర్తిస్తుంది.
• ఉదాహరణ: 1975లో సిక్కిం భారత్‌లో విలీనమైనప్పుడు అక్కడి ప్రజలకు పౌరసత్వం కల్పించబడింది (అలాగే పాండిచ్చేరి, గోవా విలీనం సందర్భంలోనూ).

పౌరసత్వాన్ని కోల్పోయే పద్ధతులు

పద్ధతి	వివరణ
1. పరిత్యాగము  (Renunciation)	ఏ భారత పౌరుడైనా స్వచ్ఛందంగా ప్రకటన ద్వారా తన భారత పౌరసత్వాన్ని వదులుకోవడం.
2. అంతమగుట  (Termination)	ఒక భారత పౌరుడు స్వచ్ఛందంగా వేరే దేశ పౌరసత్వాన్ని పొందినప్పుడు, చట్టప్రకారం అతని భారత పౌరసత్వం ఆటోమేటిక్‌గా రద్దవుతుంది.
3. రద్దు చేయుట  (Deprivation)	మోసపూరితంగా పౌరసత్వం పొందినా, భారత రాజ్యాంగానికి ద్రోహం తలపెట్టినా, యుద్ధ సమయంలో శత్రుదేశాలకు సహకరించినా లేదా దేశద్రోహానికి పాల్పడినా కేంద్ర ప్రభుత్వం పౌరసత్వాన్ని బలవంతంగా రద్దు చేస్తుంది.

భారతదేశంలో ప్రవాస భారతీయుల అంశం (OCI & PIO)

• 1990ల ఆర్థిక సంస్కరణల నేపథ్యంలో వలసవచ్చిన ప్రవాస భారతీయులను ప్రోత్సహించేందుకు ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ సూచనల మేరకు సంస్కరణలు చేపట్టారు.
• 2003 చట్ట సవరణ ద్వారా ఎంపిక చేసిన 16 దేశాల్లోని ప్రవాస భారతీయులకు OCI సదుపాయం కల్పించారు.
• దరఖాస్తుదారుల తల్లిదండ్రులు, తాతముత్తాతలు ఎప్పుడూ పాకిస్తాన్ లేదా బంగ్లాదేశ్ పౌరులై ఉండరాదు.

ఫీచర్	OCI (Overseas Citizen of India)	PIO (Person of Indian Origin)
ఫీజు & ప్రక్రియ	సుమారు $275 డాలర్లు చెల్లించి కార్డు పొందుతారు.	పెద్దలకు ₹15,000; పిల్లలకు ₹7,500.
నివాస కాలపరిమితి	జీవితకాల వీసా (ఎలాంటి కాలపరిమితి లేదు).	నిర్దిష్ట కాలం (గతంలో 15 సంవత్సరాల వరకు).
పోలీస్ రిపోర్టింగ్	పోలీస్ రిపోర్టింగ్ మరియు పునరుద్ధరణ అవసరం లేదు.	180 రోజులు దాటితే లోకల్ రిజిస్ట్రేషన్ తప్పనిసరి.
ప్రస్తుత స్థితి	అమలులో ఉంది.	2015 సవరణ ద్వారా PIO కార్డ్ పథకాన్ని OCI లో విలీనం చేశారు.

• హక్కుల పరిమితి: OCI కార్డుదారులకు ఆర్థిక, విద్యా, వ్యాపార అంశాలలో సమాన హక్కులు ఉంటాయి కానీ వ్యవసాయ భూములు కొనడానికి మరియు ఓటు హక్కు, ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పొందడం వంటి రాజకీయ హక్కులు ఉండవు.
• ప్రవాస భారతీయ దివస్: మహాత్మా గాంధీ దక్షిణాఫ్రికా నుండి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన రోజైన జనవరి 9 ని పురస్కరించుకుని 2003 నుండి ఏటా (ప్రస్తుతం ప్రతి రెండేళ్లకొకసారి) "ప్రవాస భారతీయ దివస్" గా నిర్వహిస్తున్నారు.

పరీక్షల దృష్ట్యా అతి ముఖ్యమైన పాయింట్లు (Exam Pointers)

• కేంద్ర జాబితా: పౌరసత్వం అనేది 7వ షెడ్యూల్‌లోని యూనియన్ లిస్ట్ (ఎంట్రీ 17) పరిధిలోకి వస్తుంది. రాష్ట్రాలకు పౌరసత్వం కల్పించే అధికారం లేదు.
• పౌరులకు మాత్రమే వర్తించే ప్రాథమిక హక్కులు: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 15, 16, 19, 29, 30 కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే లభిస్తాయి, విదేశీయులకు లభించవు.
• ఆర్టికల్ 5 నుండి 11 అమలు తేదీ: రాజ్యాంగం పూర్తిస్థాయిలో జనవరి 26, 1950న అమల్లోకి వచ్చినప్పటికీ, పౌరసత్వానికి సంబంధించిన అధికరణలు నవంబర్ 26, 1949 నాటి నుంచే అమలులోకి వచ్చాయి.
• ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ (2000): భారత సంతతి విదేశీయులకు (Diaspora) ద్వంద్వ పౌరసత్వం/కార్డుల జారీకి మరియు 'ప్రవాస భారతీయ దివస్' నిర్వహణకు సిఫార్సు చేసిన కమిటీ.
• విలీనం: 2015 జనవరి 9 నుండి PIO పథకం రద్దయి, OCI పథకంలో అధికారికంగా విలీనం చేయబడింది.

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔