భారత రాష్ట్రపతి అధికారాలు | The Powers and Functions of the President of India

భారత రాజ్యాంగం – కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం

భారత రాష్ట్రపతి అధికారాలు & విధులు | Powers of the President

[కార్యనిర్వాహక, శాసన, వీటో, ఆర్థిక, న్యాయ (ఆర్టికల్ 72) & ఆర్డినెన్స్ అధికారాల సమగ్ర విశ్లేషణ]

అధికారాల వర్గీకరణ: భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి దేశాధినేత మరియు రాజ్యాంగాధినేత. రాష్ట్రపతి అధికారాలను రెండు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించవచ్చు:
I. సాధారణ అధికారాలు (Ordinary Powers): కార్యనిర్వాహక, శాసన, ఆర్థిక, న్యాయ, దౌత్య, సైనిక అధికారాలు.
II. అత్యవసర అధికారాలు (Emergency Powers): 352, 356 మరియు 360 అధికరణల కింద నిర్వహించే అసాధారణ అధికారాలు.

1. కార్యనిర్వాహక అధికారాలు | Executive Powers

• 53వ అధికరణ: కేంద్ర ప్రభుత్వ సమస్త కార్యనిర్వాహక అధికారాలు రాష్ట్రపతికి చెందుతాయి. దేశ పరిపాలన మొత్తం రాష్ట్రపతి పేరుమీదనే నడుస్తుంది.
• 74(1) అధికరణ: రాష్ట్రపతి తన కార్యనిర్వాహక విధులను నిర్వర్తించడంలో సహాయం మరియు సలహాలు అందించడానికి ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన కేంద్ర మంత్రిమండలి ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సలహా మేరకే పనిచేయాలి (42వ సవరణ ద్వారా సలహా తప్పనిసరి చేయగా, 44వ సవరణ ద్వారా ఒకసారి పునఃపరిశీలనకు పంపే వెసులుబాటు కల్పించారు).
• 75(1) అధికరణ: లోక్‌సభలో మెజారిటీ సాధించిన నాయకుడిని ప్రధానమంత్రిగా, ప్రధాని సలహా మేరకు ఇతర కేంద్ర మంత్రులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంతవరకే (Pleasure of the President) పదవిలో కొనసాగుతారు.
• 76వ అధికరణ: దేశ అత్యున్నత న్యాయ సలహాదారు అయిన భారత అటార్నీ జనరల్ (Attorney General of India) ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• 124 & 217 అధికరణలు: సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన మరియు ఇతర న్యాయమూర్తులను, అలాగే అన్ని రాష్ట్రాల హైకోర్టుల ప్రధాన మరియు ఇతర న్యాయమూర్తులను కొలీజియం సిఫారసుల ఆధారంగా రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• 155 & 239 అధికరణలు: రాష్ట్రాలలో రాజ్యాంగ అధిపతులైన గవర్నర్లను, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు / అడ్మినిస్ట్రేటర్లను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• 148వ అధికరణ: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆర్థిక నిఘా నేత్రమైన కాగ్ (CAG - Comptroller & Auditor General) ను నియమిస్తారు.
• 280వ అధికరణ: కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల ఆదాయాన్ని పంపిణీ చేయడానికి ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు కేంద్ర ఆర్థిక సంఘాన్ని (Finance Commission) నియమిస్తారు.
• 315 & 316 అధికరణలు: UPSC మరియు ఉమ్మడి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (JSPSC) చైర్మన్, సభ్యులను నియమిస్తారు.
• 324వ అధికరణ: భారత ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) మరియు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను నియమిస్తారు. (తాజా చట్టం: CEC & EC చట్టం, 2023 ప్రకారం ప్రధాని, లోక్‌సభలో విపక్ష నేత, కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రితో కూడిన సెలక్షన్ కమిటీ సిఫారసుతో రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు).
• రాజ్యాంగబద్ధ కమిషన్ల నియామకం:
  • ఆర్టికల్ 338 – జాతీయ షెడ్యూల్డ్ కులాల కమిషన్ (NCSC).
  • ఆర్టికల్ 338A – జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (NCST).
  • ఆర్టికల్ 338B (102వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2018): జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌కు (NCBC) రాజ్యాంగ హోదా కల్పిస్తూ దీని ఛైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
  • ఆర్టికల్ 340 – బీసీల స్థితిగతుల అధ్యయన కమిషన్ (ఉదా: కాకా కాలేల్కర్, మండల్ కమిషన్లు).
• 263వ అధికరణ: కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాల పరిష్కారానికై శాశ్వత అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్ (Inter-State Council) ను ఏర్పాటు చేస్తారు.

2. శాసనాధికారాలు | Legislative Powers

• 79వ అధికరణ: భారత రాష్ట్రపతి పార్లమెంటులో ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కానప్పటికీ, పార్లమెంటులో అంతర్భాగం (రాష్ట్రపతి + రాజ్యసభ + లోక్‌సభ = పార్లమెంట్).
• 85వ అధికరణ: పార్లమెంటు సమావేశాలను ఏర్పాటు చేయడం (Summon), నిరవధిక వాయిదా తర్వాత ముగించడం (Prorogue), మరియు మంత్రిమండలి సలహాపై లోక్‌సభను రద్దు చేసే (Dissolution) అధికారం కలదు. రెండు సమావేశాల మధ్య గరిష్ట వ్యవధి 6 నెలలకు మించరాదు.
• 86 & 87 అధికరణలు: ప్రతి సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశం ప్రారంభంలోను, ప్రతి సంవత్సరం తొలి సమావేశం (బడ్జెట్ సమావేశం) ప్రారంభంలోను ఉభయ సభలనుద్దేశించి రాష్ట్రపతి ప్రత్యేక ప్రసంగం చేస్తారు.
• 80వ అధికరణ: కళలు, సాహిత్యం, శాస్త్ర విజ్ఞానం, సామాజిక సేవ రంగాలలో విశేష ప్రతిభ కనబరిచిన 12 మంది ప్రముఖులను రాజ్యసభకు నామినేట్ చేస్తారు.
• ముఖ్యమైన అప్‌డేట్ [ఆర్టికల్ 331]: గతంలో లోక్‌సభకు ఇద్దరు ఆంగ్లో-ఇండియన్లను నామినేట్ చేసే అధికారం ఉండేది. అయితే 104వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2019) ద్వారా ఈ ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ నిబంధన రద్దు చేయబడింది.
• ప్రొటెం స్పీకర్ నియామకం: నూతన లోక్‌సభ ఏర్పడినప్పుడు కొత్త సభ్యులతో ప్రమాణస్వీకారం చేయించడానికి సీనియర్ ఎంపీని తాత్కాలిక సభాపతిగా (Pro-tem Speaker) నియమిస్తారు.
• 108వ అధికరణ: సాధారణ బిల్లుల విషయంలో ఉభయ సభల మధ్య ప్రతిష్టంభన ఏర్పడితే ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని (Joint Sitting) రాష్ట్రపతి ఆహ్వానిస్తారు (దీనికి అధ్యక్షత లోక్‌సభ స్పీకర్ వహిస్తారు).
• 103వ అధికరణ: ఎంపీల అనర్హత అంశంపై (పార్టీ ఫిరాయింపులు మినహా) కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం అభిప్రాయం తీసుకొని రాష్ట్రపతి నిర్ణయం ప్రకటిస్తారు.
• 111వ అధికరణ: పార్లమెంటు ఆమోదించిన ఏ బిల్లు అయినా రాష్ట్రపతి ఆమోదం (Assent) పొందిన తర్వాతనే చట్టంగా మారుతుంది.

ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసే విశేషాధికారం | Ordinance Making Power (Article 123)

పార్లమెంటు ఉభయసభలు లేదా ఏదైనా ఒక సభ సమావేశంలో లేనప్పుడు, దేశంలో తక్షణమే చట్టం చేయాల్సిన అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్పడితే కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహాపై రాష్ట్రపతి 123వ అధికరణ కింద ఆర్డినెన్స్‌లను (Ordinances) జారీ చేస్తారు.

• ఆర్డినెన్స్‌కు పార్లమెంటు చేసిన సాధారణ చట్టానికి ఉండే సర్వసమానమైన అధికార బలము, చట్టబద్ధత ఉంటాయి.
• పార్లమెంట్ తిరిగి సమావేశమైన నాటి నుండి గరిష్టంగా 6 వారాల లోపు (6 Weeks) ఉభయ సభలు ఆమోదించాలి. లేనిచో ఆర్డినెన్స్ రద్దవుతుంది. ఒక ఆర్డినెన్స్ గరిష్ట జీవితకాలం 6 నెలల 6 వారాలు.
• డి.సి. వాధ్వా Vs బీహార్ ప్రభుత్వం (1987) & కృష్ణకుమార్ కేసు (2017): ఆర్డినెన్స్‌లను శాసనసభలో ప్రవేశపెట్టకుండా పదే పదే రీ-ప్రోమల్గేట్ (మళ్లీ మళ్లీ జారీ) చేయడం రాజ్యాంగ ద్రోహమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆర్డినెన్స్ అధికారం న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటుంది.

3. వీటో అధికారాలు | Veto Powers of the President (Article 111)

'వీటో' అనగా లాటిన్ భాషలో 'నిరోధించుట' లేదా 'తిరస్కరించుట' (I Forbid) అని అర్థం. భారత రాష్ట్రపతికి 3 రకాల వీటో అధికారాలు ఉన్నాయి:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి 3 రకాల వీటోల వ్యత్యాసాలను చూడవచ్చు:

వీటో రకం	స్వభావం & అర్థం	ఉదాహరణ / వినియోగం
1. సంపూర్ణ వీటో (Absolute Veto)	పార్లమెంట్ ఆమోదించిన బిల్లుకు ఆమోదం తెలపకుండా శాశ్వతంగా తిరస్కరించడం (దీంతో బిల్లు ముగుస్తుంది). సాధారణంగా ప్రైవేట్ సభ్యుల బిల్లులకు లేదా ప్రభుత్వం మారిన సందర్భాల్లో వాడతారు.	1954 లో బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్ (PEPSU Appropriation Bill), 1991 లో ఆర్. వెంకటరామన్ (ఎంపీల జీతభత్యాల సవరణ బిల్లు).
2. తాత్కాలిక నిలుపుదల వీటో (Suspensive Veto)	బిల్లును ఆమోదించకుండా సలహాలు, మార్పులకై పార్లమెంటుకు పునఃపరిశీలనకు పంపడం. అయితే పార్లమెంట్ మళ్లీ సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా సాధారణ మెజారిటీతో పంపితే రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి.	2006 లో డాక్టర్ ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం 'ఆఫీస్ ఆఫ్ ప్రాఫిట్ బిల్లు' (Office of Profit Amendment Bill) విషయంలో వినియోగించారు.
3. పాకెట్ వీటో (Pocket Veto)	బిల్లును ఆమోదించకుండా, తిరస్కరించకుండా, పునఃపరిశీలనకు పంపకుండా నిరవధికంగా తన వద్దే పెండింగ్‌లో ఉంచుకోవడం. రాజ్యాంగంలో నిర్ణీత కాలపరిమితి లేకపోవడం వల్ల భారత రాష్ట్రపతి జేబు అమెరికా అధ్యక్షుడి జేబు కంటే పెద్దది (Zail Singh).	1986 లో రాష్ట్రపతి జ్ఞానీ జైల్ సింగ్ ఇండియన్ పోస్టల్ అమెండ్‌మెంట్ బిల్లు పై పాకెట్ వీటోను ప్రయోగించారు.

గమనిక: క్వాలిఫైడ్ వీటో (Qualified Veto): ఇది భారత రాష్ట్రపతికి లేదు; అమెరికా అధ్యక్షుడికి ఉంటుంది (అమెరికా కాంగ్రెస్ 2/3 ప్రత్యేక మెజారిటీతో రాష్ట్రపతి వీటోను అధిగమించవచ్చు).
రాష్ట్రపతి వీటో చేయలేని బిల్లులు:
1. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు (24వ రాజ్యాంగ సవరణ 1971 ప్రకారం తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి).
2. ద్రవ్య బిల్లులు / ఆర్థిక బిల్లులు (ముందస్తు అనుమతితోనే ప్రవేశపెడతారు కాబట్టి తిరస్కరించలేరు).

4. ఆర్థిక అధికారాలు | Financial Powers

• 110వ అధికరణ (ద్రవ్య బిల్లులు): మనీ బిల్లులను లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టే ముందు రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి.
• 112వ అధికరణ (కేంద్ర బడ్జెట్): ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరంలో 'వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక'ను (Annual Financial Statement) పార్లమెంటు ముందుంచే బాధ్యత రాష్ట్రపతిదే.
• గ్రాంట్ల డిమాండ్లు: రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా పార్లమెంటులో ఎలాంటి నిధుల డిమాండ్‌ను ప్రతిపాదించరాదు.
• 267వ అధికరణ: కేంద్ర ఆగంతక నిధి (Contingency Fund of India) రాష్ట్రపతి ఆధీనంలో ఉంటుంది; అత్యవసర విపత్తు ఖర్చులకై రాష్ట్రపతి దీని నుండి అడ్వాన్స్‌లు మంజూరు చేస్తారు.
• నివేదికల సమర్పణ (Article 151, 281): కాగ్ (CAG) నివేదికను, ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) సిఫారసులను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందుంచుతారు.

5. న్యాయ అధికారాలు & క్షమాభిక్ష | Judicial & Pardoning Powers (Article 72)

72వ అధికరణ ప్రకారం కేంద్ర చట్టాల ఉల్లంఘన, సైనిక కోర్టుల (Court Martial) శిక్షలు, మరియు ఉరిశిక్షల విషయంలో రాష్ట్రపతికి క్షమాభిక్ష ప్రసాదించే 5 రకాల విశిష్ట అధికారాలు ఉన్నాయి:

1. పార్డన్ (Pardon - క్షమాభిక్ష): దోషిపై ఉన్న నేరారోపణను, శిక్షను పూర్తిగా రద్దు చేసి, ఎలాంటి శిక్షా మచ్చ లేని సాధారణ పౌరుడిగా మార్చడం (Absolves completely).
2. కమ్యుటేషన్ (Commutation - మార్పు): శిక్ష తీవ్రతను తగ్గించి ఒక రూపంలో ఉన్న కఠిన శిక్షను తేలికపాటి శిక్షగా మార్చడం. (ఉదా: మరణశిక్షను యావజ్జీవ కారాగారంగా, లేదా కఠిన కారాగారాన్ని సాధారణ జైలుగా మార్చడం).
3. రెమిషన్ (Remission - తగ్గింపు): శిక్ష స్వభావంలో ఎలాంటి మార్పు లేకుండా శిక్షా కాలాన్ని తగ్గించడం. (ఉదా: 5 సంవత్సరాల కఠిన జైలు శిక్షను 2 సంవత్సరాల కఠిన జైలుగా తగ్గించడం).
4. రెస్పైట్ (Respite - విరామం/ఉపశమనం): దోషి గర్భవతిగా ఉన్నప్పుడు, తీవ్ర అనారోగ్యం, లేదా శారీరక వైకల్యం ఉన్న ప్రత్యేక సందర్భాలలో అసలు శిక్ష కంటే తక్కువ శిక్షను అమలు చేయడం.
5. రిప్రీవ్ (Reprieve - తాత్కాలిక వాయిదా): క్షమాభిక్ష పిటిషన్ లేదా మెర్సీ పిటిషన్ పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు ఉరిశిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం/వాయిదా వేయడం.

న్యాయ సమీక్ష & ల్యాండ్‌మార్క్ తీర్పులు:
• కేహర్ సింగ్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1989): రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అనేది కేంద్ర మంత్రిమండలి (హోంమంత్రిత్వ శాఖ) సలహా మేరకే జరుగుతుంది.
• ఎపోరు సుధాకర్ & గౌరు వెంకటరెడ్డి కేసు (2006): రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ల క్షమాభిక్ష అధికారాలు పరిమిత న్యాయ సమీక్షకు (Limited Judicial Review) లోబడి ఉంటాయి. కుల, మత, రాజకీయ దురుద్దేశాలతో క్షమాభిక్ష ప్రసాదిస్తే న్యాయస్థానాలు దానిని కొట్టివేయవచ్చు.
• 143వ అధికరణ (Supreme Court Consultation): ప్రజా ప్రాముఖ్యత కలిగిన చట్టపరమైన లేదా వాస్తవిక అంశాలపై సుప్రీంకోర్టు న్యాయ సలహాను రాష్ట్రపతి కోరవచ్చు (సుప్రీంకోర్టు సలహా ఇవ్వడం, దానిని రాష్ట్రపతి పాటించడం రెండూ ఐచ్ఛికమే).

6. దౌత్య, సైనిక అధికారాలు | Diplomatic & Military Powers

• దౌత్య అధికారాలు: అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు, సంధులు రాష్ట్రపతి పేరుమీదనే జరుగుతాయి (పార్లమెంట్ ఆమోదానికి లోబడి). విదేశాలలో భారత రాయబారులను (Ambassadors / High Commissioners) నియమిస్తారు. విదేశీ రాయబారుల అర్హతా పత్రాలను (Credentials) స్వీకరిస్తారు.
• సైనిక అధికారాలు: త్రివిధ దళాల సర్వసైన్యాధ్యక్షుడిగా ఆర్మీ, నేవీ, ఎయిర్ ఫోర్స్ అధిపతులను నియమిస్తారు. పార్లమెంటు ఆమోదానికి లోబడి యుద్ధాన్ని ప్రకటించడం, లేదా శాంతి ఒప్పందాలను ఖరారు చేయడం రాష్ట్రపతి చేస్తారు.

7. రాష్ట్రపతికి రాజ్యాంగ రక్షణలు | Privileges and Immunities (Article 361)

• రాష్ట్రపతి తన అధికారాలు, కర్తవ్యాల నిర్వహణకు ఏ న్యాయస్థానానికి వ్యక్తిగతంగా సమాధానం చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు.
• రాష్ట్రపతి పదవిలో ఉన్న కాలంలో వారిపై ఎలాంటి క్రిమినల్ చర్యలు చేపట్టరాదు మరియు అరెస్ట్ వారెంట్లు జారీ చేయరాదు.
• వ్యక్తిగత పనులపై సివిల్ కేసులు దాఖలు చేయాలంటే కనీసం 2 నెలల ముందస్తు లిఖితపూర్వక నోటీసు ఇవ్వాలి.
• తొలగించే అధికారాలు: రాష్ట్రాల పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (SPSC) చైర్మన్/సభ్యులను గవర్నర్ నియమించినప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు విచారణ నివేదిక ఆధారంగా వారిని తొలగించే అధికారం కేవలం రాష్ట్రపతికి మాత్రమే ఉంటుంది [ఆర్టికల్ 317].

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• ఆర్డినెన్స్ జారీ అధికరణ: ఆర్టికల్ 123 (గరిష్ట జీవితకాలం 6 నెలల 6 వారాలు).
• క్షమాభిక్ష అధికరణ: ఆర్టికల్ 72 (ఉరిశిక్ష మరియు కోర్ట్ మార్షల్ శిక్షలపై క్షమాభిక్ష కేవలం రాష్ట్రపతికే ఉంటుంది).
• సుప్రీంకోర్టు న్యాయ సలహా అధికరణ: ఆర్టికల్ 143.
• పాకెట్ వీటో ప్రయోగించిన రాష్ట్రపతి: జ్ఞానీ జైల్ సింగ్ (1986 - పోస్టల్ బిల్లు).
• సస్పెన్సివ్ వీటో ప్రయోగించిన రాష్ట్రపతి: డాక్టర్ ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం (2006 - ఆఫీస్ ఆఫ్ ప్రాఫిట్ బిల్లు).
• రాష్ట్రపతి రక్షణలు తెలిపే ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 361 (క్రిమినల్ కేసుల నుండి పూర్తి రక్షణ, సివిల్ కేసులకు 2 నెలల నోటీసు).
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ రద్దు: 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2019) ద్వారా ఆర్టికల్ 331 కింద 2 నామినేషన్లు రద్దయ్యాయి.
• NCBC రాజ్యాంగ కమిషన్: 102వ రాజ్యాంగ సవరణ (2018) ద్వారా చేర్చిన ఆర్టికల్ 338B.
• రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాల్సిన బిల్లులు: రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు (24వ సవరణ 1971) & ద్రవ్య బిల్లులు.