పార్లమెంటు అధికారాలు | Powers of Indian Parliament

భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V)

భారత పార్లమెంటు అధికారాలు & బిల్లుల రద్దు నిబంధనలు

[శాసన, ఆర్థిక, రాజ్యాంగ అధికారాలు & లోక్‌సభ రద్దయినప్పుడు బిల్లుల భవితవ్యం (ఆర్టికల్ 107)]

సర్వోన్నత శాసన నిర్మాణం: భారతదేశం ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర దేశం కావడంతో దేశ సార్వభౌమాధికారం ప్రజల తరపున పార్లమెంటు వద్దే కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. పార్లమెంటు కేవలం చట్టాలు రూపొందించడమే కాకుండా, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని అదుపులో ఉంచడం, దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను పర్యవేక్షించడం, రాజ్యాంగాన్ని సవరించడం మరియు ఉన్నత న్యాయాధికారులను విచారించే అర్ధ-న్యాయపరమైన (Quasi-Judicial) అధికారాలను కూడా నిర్వహిస్తుంది.

భారత పార్లమెంటు అధికారాల వర్గీకరణ | Classification of Powers

1. శాసనాధికారాలు (Legislative Powers): దేశ పరిపాలనకు అవసరమైన శాసనాలు చేయడం, పాత చట్టాలను సవరించడం/రద్దు చేయడం.
2. కార్యనిర్వాహక వర్గంపై నియంత్రణ (Control over Executive): మంత్రిమండలి జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడం.
3. ఆర్థిక అధికారాలు (Financial Powers): పన్నుల విధింపు, బడ్జెట్ ఆమోదం, నిధుల వినియోగంపై పర్యవేక్షణ.
4. రాజ్యాంగ సవరణ అధికారాలు (Constituent Powers - Article 368): రాజ్యాంగంలో మార్పులు చేయడం.
5. న్యాయపరమైన అధికారాలు (Judicial / Quasi-Judicial Powers): ఉన్నత పదవుల తొలగింపు & సభా హక్కుల పరిరక్షణ.
6. ఎన్నిక అధికారాలు (Electoral Powers): దేశాధిపతుల ఎంపికలో భాగస్వామ్యం.

1. శాసనాధికారాలు & రాష్ట్ర జాబితాపై పార్లమెంట్ చట్టాలు చేసే సందర్భాలు

• పార్లమెంటు 7వ షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర జాబితా (Union List), ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) మరియు అవశిష్ట అధికారాలపై (Residuary Powers - Art 248) దేశవ్యాప్తంగా లేదా నిర్దిష్ట భూభాగం కోసం చట్టాలను రూపొందిస్తుంది.
• విదేశీ వ్యవహారాలు, ఐక్యరాజ్యసమితి (UN), రక్షణ, సమాచార-రవాణా రంగాలపై పార్లమెంటుదే సంపూర్ణ శాసనాధికారం.

సాధారణ సమాఖ్య సూత్రానికి భిన్నంగా రాష్ట్ర జాబితా (State List) పై పార్లమెంట్ చట్టాలు చేసే 5 రాజ్యాంగ సందర్భాలు:

1. 249వ అధికరణ (రాజ్యసభ తీర్మానం): రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏదైనా ఒక అంశం జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా అత్యంత ముఖ్యమైనదని రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3 వంతు మెజారిటీతో తీర్మానం చేస్తే — పార్లమెంటు ఆ అంశంపై ఒక సంవత్సరం కాలపరిమితితో చట్టం చేయవచ్చు.
2. 250వ అధికరణ (జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి): ఆర్టికల్ 352 కింద దేశంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమల్లో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్ర జాబితాలోని సమస్త అంశాలపై పార్లమెంటే నేరుగా చట్టాలు రూపొందిస్తుంది.
3. 252వ అధికరణ (రాష్ట్రాల పరస్పర అభ్యర్థన): రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల శాసనసభలు తమ రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంపై ఉమ్మడిగా చట్టం చేయాలని పార్లమెంటును కోరుతూ తీర్మానం చేస్తే — పార్లమెంటు ఆ రాష్ట్రాలకు మాత్రమే వర్తించేలా చట్టం చేయవచ్చు (ఇతర రాష్ట్రాలు కూడా ఆ తర్వాత ఆమోదించవచ్చు).
4. 253వ అధికరణ (అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల అమలు): విదేశాలతో కుదుర్చుకున్న అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు, సంధులు, కన్వెన్షన్లను దేశంలో అమలు చేయడానికి రాష్ట్రాల అనుమతితో సంబంధం లేకుండా రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు స్వతంత్రంగా చట్టం చేయవచ్చు.
5. 356వ అధికరణ (రాష్ట్రపతి పాలన): ఏదైనా రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రం విఫలమై రాష్ట్రపతి పాలన విధించినప్పుడు, ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ స్థానంలో పార్లమెంటే ఆ రాష్ట్రానికి అవసరమైన శాసనాలు, బడ్జెట్‌ను ఆమోదిస్తుంది.

2. కార్యనిర్వాహక వర్గంపై పార్లమెంట్ నియంత్రణ | Control over Executive

కేంద్ర మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది (ఆర్టికల్ 75(3)). పార్లమెంటు తన వివిధ పార్లమెంటరీ సాధనాల ద్వారా ప్రభుత్వంపై నిరంతరం నిఘా ఉంచుతుంది:

• ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour): సభా సమావేశాల తొలి గంటలో నక్షత్ర గుర్తు గల ప్రశ్నలు (Starred), నక్షత్ర గుర్తు లేని ప్రశ్నలు (Unstarred), మరియు స్వల్ప వ్యవధి ప్రశ్నల (Short Notice) ద్వారా మంత్రుల జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడం.
• అనుబంధ ప్రశ్నలు (Supplementary Questions): మంత్రుల సమాధానాలపై మరింత లోతైన వివరణ కోరడం.
• తీర్మానాలు: అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion), వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion), సావధాన తీర్మానం (Calling Attention), మరియు బడ్జెట్ కేటాయింపులపై విధించే కోత తీర్మానాలు (Cut Motions).
• పార్లమెంటరీ కమిటీలు: పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC), ఎస్టిమేట్స్ కమిటీ, మరియు పబ్లిక్ అండర్‌టేకింగ్స్ కమిటీల (COPU) ద్వారా ప్రభుత్వ విధానాలు మరియు ఖర్చులపై సమగ్ర తనిఖీ నిర్వహించడం.

3. ఆర్థిక, రాజ్యాంగ & అర్ధ-న్యాయ అధికారాలు (Articles 265, 368, 61)

• ఆర్థిక అధికారాలు (265వ అధికరణ): "చట్టబద్ధమైన అధికారం లేకుండా ఎలాంటి పన్నునూ విధించడంగానీ, వసూలు చేయడంగానీ చేయరాదు". వార్షిక ఆర్థిక బడ్జెట్ (Art 112), ద్రవ్య వినియోగ బిల్లు (Appropriation Bill) పార్లమెంటు ఆమోదం పొందిన తర్వాతే ప్రభుత్వం ఒక్క రూపాయి కూడా కేంద్ర సంచిత నిధి నుండి ఖర్చు చేయగలదు.
• రాజ్యాంగ సవరణ అధికారాలు (368వ అధికరణ): రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా సాధారణ మెజారిటీ, ప్రత్యేక మెజారిటీ, లేదా రాష్ట్రాల ఆమోదంతో కూడిన ప్రత్యేక మెజారిటీ ద్వారా సవరించే సంపూర్ణాధికారం పార్లమెంటుకే కలదు (కేశవానంద భారతి తీర్పు ప్రకారం ప్రాథమిక స్వరూపాన్ని మార్చరాదు).
• అర్ధ-న్యాయపరమైన విధులు (Quasi-Judicial Powers):
  • ఆర్టికల్ 61 కింద రాష్ట్రపతిపై మహాభియోగ తీర్మానం విచారణ.
  • సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కాగ్ (CAG), మరియు ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) ల తొలగింపు తీర్మానాలు.
  • సభా హక్కుల ఉల్లంఘన (Breach of Privilege) లేదా సభా ధిక్కారానికి పాల్పడిన బయటి వ్యక్తులు లేదా ఎంపీలను విచారించి శిక్షించడం (ఉదా: బ్లిట్జ్ పత్రికాధిపతి కరంజియాను సభ ముందుకు పిలిపించి మందలించడం).
• ఎన్నిక అధికారాలు: భారత రాష్ట్రపతి (ఎలక్టోరల్ కాలేజీ ద్వారా), ఉపరాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ స్పీకర్/డిప్యూటీ స్పీకర్, మరియు రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్‌లను పార్లమెంటు ఎన్నుకుంటుంది.

శాసనబద్ధ సంస్థల ఏర్పాటు & సభా నియమావళి | Statutory Bodies & Rules

• శాసనబద్ధ సంస్థల సృష్టి: పార్లమెంటు ప్రత్యేక చట్టాల ద్వారా జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC), జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW), జాతీయ మైనార్టీ కమిషన్ (NCM), సెంట్రల్ విజిలెన్స్ కమిషన్ (CVC), లోక్‌పాల్ మరియు జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT) వంటి అత్యున్నత స్వతంత్ర సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది.
• ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టాలు (RPA 1950, 1951): ఎన్నికల నిర్వహణ, ఎంపీ/ఎమ్మెల్యేల అర్హతలు, మరియు అనర్హతలను పార్లమెంటు చట్టాల ద్వారానే సవరిస్తుంది.
• నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation): ఆర్టికల్ 82 కింద డీలిమిటేషన్ చట్టం చేసి లోక్‌సభ, అసెంబ్లీ సరిహద్దులు మరియు ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లను ఖరారు చేస్తుంది.
• సమావేశాల గడువు (Article 85): పార్లమెంటు ఒక సమావేశానికి, మరొక సమావేశానికి మధ్య గరిష్ట కాలవ్యవధి 6 నెలలకు మించరాదు (ఏడాదికి కనీసం రెండుసార్లు తప్పనిసరిగా సమావేశం కావాలి).
• రాజీనామాల సమర్పణ: లోక్‌సభ సభ్యులు తమ రాజీనామా పత్రాన్ని స్పీకర్‌కు, రాజ్యసభ సభ్యులు తమ రాజీనామా పత్రాన్ని రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌కు లిఖితపూర్వకంగా అందించాలి.

లోక్‌సభ రద్దయినప్పుడు బిల్లుల భవితవ్యం – ఆర్టికల్ 107 | Lapsing of Bills on Dissolution

లోక్‌సభ తన 5 ఏళ్ల కాలపరిమితి ముగిసి గానీ, అంతకంటే ముందే రాష్ట్రపతి రద్దు చేసినప్పుడు గానీ పార్లమెంటులోని పెండింగ్ బిల్లుల స్థితిగతులు ఏమిటనేది 107వ అధికరణ నిర్దేశిస్తుంది:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి బిల్లులు రద్దయ్యే & రద్దుకాని 6 సందర్భాలను చూడవచ్చు:

క్ర.సం	బిల్లు ఉన్న స్థితి / పరిశీలన దశ	బిల్లు పరిస్థితి (Status)	రాజ్యాంగ వివరణ
1	లోక్‌సభలోనే ప్రారంభమై, లోక్‌సభ పరిశీలనలోనే పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు.	రద్దవుతుంది (Lapses)	సభ రద్దుతో ఆ బిల్లు కూడా పూర్తిగా రద్దవుతుంది.
2	లోక్‌సభ ఆమోదించి, రాజ్యసభ పరిశీలనలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు.	రద్దవుతుంది (Lapses)	లోక్‌సభ పంపిన బిల్లు కాబట్టి రద్దవుతుంది.
3	రాజ్యసభ ఆమోదించి, లోక్‌సభ పరిశీలనలో పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు.	రద్దవుతుంది (Lapses)	లోక్‌సభ పరిధిలో ఉన్నందున రద్దవుతుంది.
4	రాజ్యసభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టబడి, ఇంకా లోక్‌సభకు రాని బిల్లు (కేవలం రాజ్యసభలోనే పెండింగ్‌లో ఉన్నది).	రద్దు కాదు (Does Not Lapse)	రాజ్యసభ శాశ్వత సభ కాబట్టి ఆ బిల్లు సజీవంగానే ఉంటుంది.
5	ఉభయ సభలూ ఆమోదించి, భారత రాష్ట్రపతి ఆమోదం (Assent) కొరకు పెండింగ్‌లో ఉన్న బిల్లు.	రద్దు కాదు (Does Not Lapse)	పార్లమెంట్ ఆమోద ప్రక్రియ పూర్తయింది కాబట్టి రద్దు కాదు.
6	లోక్‌సభ రద్దు కావడానికి ముందే రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని (Joint Sitting - Art 108) నోటిఫై చేసిన బిల్లు.	రద్దు కాదు (Does Not Lapse)	నూతన లోక్‌సభ ఏర్పడిన తర్వాత సంయుక్త సమావేశంలో ఓటింగ్ జరుగుతుంది.
7	ఉభయ సభలు ఆమోదించాక రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలనకై (Suspensive Veto) సభలకు వెనక్కి పంపిన బిల్లు.	రద్దు కాదు (Does Not Lapse)	నూతన సభ ఆ బిల్లును తిరిగి పరిశీలిస్తుంది.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• రాష్ట్ర జాబితాపై రాజ్యసభ తీర్మాన అధికరణ: ఆర్టికల్ 249 (కాలపరిమితి 1 సంవత్సరం).
• అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల అమలు అధికరణ: ఆర్టికల్ 253 (రాష్ట్రాల అనుమతి అక్కర్లేదు).
• పన్నుల విధింపునకు చట్టబద్ధత తెలిపే ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 265 ("నో ట్యాక్స్ వితౌట్ అథారిటీ ఆఫ్ లా").
• రాజ్యాంగ సవరణ అధికరణ: ఆర్టికల్ 368 (ఉభయ సభలకు సమాన అధికారాలు).
• పార్లమెంట్ సమావేశాల గరిష్ట విరామం: 6 నెలలు (ఆర్టికల్ 85).
• లోక్‌సభ రద్దయినా రద్దుకాని బిల్లులు (ఆర్టికల్ 107):
  1. కేవలం రాజ్యసభలోనే ఉండి లోక్‌సభకు రాని బిల్లు.
  2. రాష్ట్రపతి పరిశీలనలో ఉన్న బిల్లు.
  3. సంయుక్త సమావేశానికి రాష్ట్రపతి ఇప్పటికే నోటిఫికేషన్ జారీ చేసిన బిల్లు.
• లోక్‌సభ రద్దుతో రద్దయ్యే బిల్లులు: లోక్‌సభ పరిశీలనలో ఉన్నవి లేదా లోక్‌సభ ఆమోదించి రాజ్యసభలో పెండింగ్‌లో ఉన్నవి.