లోక్‌సభ స్పీకర్ | Lok Sabha Speaker (Articles 93-97)

భారత పార్లమెంటు – సభాధ్యక్ష వ్యవస్థ

లోక్‌సభ స్పీకర్: అధికారాలు, సంయుక్త సమావేశాలు & సభాధిక్యత

[93–97, 108, 110, 118, 88 అధికరణాలు – ప్రోటెం స్పీకర్, ద్రవ్య బిల్లులు & 18వ లోక్‌సభ తాజా వివరాలు]

సభా గౌరవ ప్రతీక: బ్రిటీష్ కామన్స్ సభ సాంప్రదాయం నుండి స్వీకరించబడిన 'స్పీకర్' పదవి లోక్‌సభ సార్వభౌమాధికారానికి, నిష్పాక్షికతకు ప్రత్యక్ష నిదర్శనం. రాజ్యాంగంలోని 93వ అధికరణ ప్రకారం లోక్‌సభ తన సభ్యుల నుండే ఒకరిని స్పీకర్‌గా, మరొకరిని డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా సాధారణ మెజారిటీతో ఎన్నుకుంటుంది.

లోక్‌సభ అధ్యక్ష బాధ్యతలు – 4 రకాల స్పీకర్లు | Types of Speakers

(a) ప్రోటెం స్పీకర్ (Pro-tem Speaker – తాత్కాలిక సభాపతి):

• నూతన లోక్‌సభ ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించడానికి భారత రాష్ట్రపతి చేత నియమింపబడతారు. (ఈ సంప్రదాయాన్ని ఫ్రాన్స్ రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించారు).
• సాధారణంగా సభలో ఎన్నికైన అత్యంత సీనియర్ పార్లమెంట్ సభ్యుడిని (Senior-most MP) ప్రోటెం స్పీకర్‌గా ఎంపిక చేస్తారు. ఆర్టికల్ 99 ప్రకారం రాష్ట్రపతి వీరితో ప్రమాణం చేయిస్తారు.
• ప్రధాన విధులు: నూతనంగా ఎన్నికైన లోక్‌సభ సభ్యులందరిచేత ప్రమాణస్వీకారం చేయించడం మరియు సభకు శాశ్వత స్పీకర్ ఎన్నికయ్యే వరకు సభను నడపడం. కొత్త స్పీకర్ ఎన్నిక పూర్తి కాగానే ప్రోటెం స్పీకర్ పదవి స్వయంచాలితంగా రద్దవుతుంది.
• ముఖ్యులు: 1వ లోక్‌సభ ప్రోటెం స్పీకర్ – జి.వి. మౌలాంకర్; 17వ లోక్‌సభ ప్రోటెం స్పీకర్ – వీరేంద్ర కుమార్; 18వ లోక్‌సభ ప్రోటెం స్పీకర్ (2024 జూన్) – భర్తృహరి మహతాబ్ (Bhartruhari Mahtab).

(b) డిప్యూటీ స్పీకర్ (Deputy Speaker – ఆర్టికల్ 93):

• స్పీకర్ అందుబాటులో లేనప్పుడు సభా సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు. వీరిని కూడా లోక్‌సభ సభ్యులే తమలో ఒకరిగా ఎన్నుకుంటారు.
• డిప్యూటీ స్పీకర్ స్పీకర్‌కు అధీనమైన అధికారి కాదు; ఆయన సభకు మాత్రమే ప్రత్యక్షంగా బాధ్యత వహించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ పదవి.
• రాజకీయ సంప్రదాయం: 11వ లోక్‌సభ (1996) నుండి స్పీకర్ పదవిని అధికార పక్షానికి, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవిని ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీకి కేటాయించే ఆరోగ్యకరమైన సంప్రదాయం అమల్లోకి వచ్చింది.
• మొదటి డిప్యూటీ స్పీకర్ – ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్. (16వ లోక్‌సభలో ఎం. తంబిదురై చివరిగా పనిచేశారు).

(c) ప్యానెల్ స్పీకర్లు (Panel of Chairpersons):

• స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్ ఇద్దరూ సభకు గైర్హాజరైనప్పుడు సభను నడిపేందుకు లోక్‌సభ నిబంధనావళి ప్రకారం గరిష్టంగా 10 మంది సభ్యులతో కూడిన ప్యానెల్ ఛైర్‌పర్సన్స్‌ను స్పీకర్ నామినేట్ చేస్తారు.
• ముఖ్య గమనిక: స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు (Vacant) ప్యానెల్ సభ్యులు అధ్యక్షత వహించలేరు; కేవలం వారు గైర్హాజరైనప్పుడు (Absent) మాత్రమే అధ్యక్షత వహించగలరు. పదవులు ఖాళీగా ఉంటే రాష్ట్రపతి నియమించిన తాత్కాలిక సభ్యుడే సభను నడపాలి.

(d) లోక్‌సభ స్పీకర్ (Speaker – ఆర్టికల్ 93 & 94):

• బ్రిటన్‌లో స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన వ్యక్తి తమ పార్టీ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేస్తారు ("Once a speaker, always a speaker"). భారతదేశంలో స్పీకర్‌గా ఎన్నిక కాగానే తన కాంగ్రెస్ పార్టీకి రాజీనామా చేసిన ఏకైక నిష్పాక్షిక స్పీకర్ నీలం సంజీవరెడ్డి (1967).
• నిరంతర పదవి (Article 94): లోక్‌సభ రద్దయినప్పటికీ స్పీకర్ పదవి రద్దు కాదు. నూతన లోక్‌సభ ఏర్పాటై, మొదటి సమావేశం నిర్వహించే క్షణం వరకు స్పీకర్ తన పదవిలో కొనసాగుతారు.
• ప్రత్యేక ప్రమాణం లేదు: స్పీకర్ మరియు డిప్యూటీ స్పీకర్‌లకు ప్రత్యేక రాజ్యాంగ ప్రమాణస్వీకారం ఉండదు. సాధారణ ఎంపీలుగా మాత్రమే ప్రోటెం స్పీకర్ సమక్షంలో ప్రమాణం చేస్తారు.
• వేతనం (Article 97): స్పీకర్ వేతనం కేంద్ర సంచిత నిధి నుండి చెల్లించబడుతుంది; పార్లమెంట్ ఓటింగ్‌కు లోబడి ఉండదు. కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రితో సమానమైన వేతనం పొందుతారు.
• రాజీనామా & తొలగింపు (Articles 94 & 96): స్పీకర్ తన రాజీనామాను డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు, డిప్యూటీ స్పీకర్ తన రాజీనామాను స్పీకర్‌కు లిఖితపూర్వకంగా సమర్పించాలి. స్పీకర్‌ను తొలగించాలంటే కనీసం 50 మంది సంతకాలతో 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి; లోక్‌సభ సమర్థవంతమైన మెజారిటీతో (Effective Majority) ఆమోదిస్తే పదవిని కోల్పోతారు. తొలగింపు చర్చ సమయంలో స్పీకర్ అధ్యక్షత వహించరాదు; కానీ మొదటి దశలోనే సాధారణ సభ్యుడిగా ఓటు వేయవచ్చు (కాస్టింగ్ ఓటు వేయలేరు).

స్పీకర్ విశేషాధికారాలు & విధులు | Powers and Functions of Speaker

• సభా నిర్వహణ & నియమావళి: లోక్‌సభ అంతర్గత వ్యవహారాలు, నియమ నిబంధనల వ్యాఖ్యానంలో స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమమైనది (Final Authority). సభలో క్రమశిక్షణ తప్పిన సభ్యులను సస్పెండ్ చేయవచ్చు. సభను తాత్కాలికంగా వాయిదా (Adjourn) లేదా అర్థాంతర వాయిదా (Adjourn Sine Die) వేసే అధికారం కలదు.
• ద్రవ్య బిల్లు ధృవీకరణ (Article 110(3)): ఏదైనా బిల్లు 'ద్రవ్య బిల్లా' (Money Bill) కాదా అని నిర్ణయించే తిరుగులేని సంపూర్ణాధికారం స్పీకర్‌కు మాత్రమే ఉంది. దీనిపై స్పీకర్ సంతకంతో కూడిన ధృవీకరణ పత్రమే అంతిమమైనది (రాష్ట్రపతి గానీ, రాజ్యసభ గానీ దీనిని ప్రశ్నించలేరు).
• ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం (Article 118(4)): సాధారణ బిల్లుల ప్రతిష్టంభనపై రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 108 కింద పిలిచే పార్లమెంట్ సంయుక్త సమావేశానికి లోక్‌సభ స్పీకరే అధ్యక్షత వహిస్తారు (స్పీకర్ లేకుంటే డిప్యూటీ స్పీకర్, ఆయన కూడా లేకుంటే రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్ అధ్యక్షత వహిస్తారు; కానీ రాజ్యసభ ఛైర్మన్ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ సంయుక్త సభకు అధ్యక్షత వహించరాదు).
• కాస్టింగ్ ఓట్ (Casting Vote - Article 100(1)): సాధారణ సమయంలో స్పీకర్ ఓటు వేయరు. సభలో ఓట్లు సమంగా చీలిపోయినప్పుడు (Tie) ప్రతిష్టంభనను తొలగించడానికి నిర్ణయాత్మకమైన 'కాస్టింగ్ ఓటు'ను వినియోగిస్తారు.
• పార్టీ ఫిరాయింపుల అనర్హత (10th Schedule): విప్‌ను ధిక్కరించిన లేదా పార్టీ మారిన ఎంపీల సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేసే అధికారం స్పీకర్‌దే. కిహోతో హోల్లోహన్ Vs జచిల్హు (1992) కేసులో ఈ విషయంలో స్పీకర్ ఒక ట్రిబ్యునల్‌గా పనిచేస్తారని, ఆయన నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు (Judicial Review) లోబడి ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
• పార్లమెంటరీ కమిటీల అధినేత: బిజినెస్ అడ్వైజరీ కమిటీ (BAC), నియమ నిబంధనల కమిటీ (Rules Committee), మరియు సాధారణ ప్రయోజనాల కమిటీలకు (General Purposes Committee) స్పీకరే పదవీరీత్యా ఛైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు. మిగిలిన పార్లమెంటరీ కమిటీల ఛైర్మన్లను స్పీకరే నియమిస్తారు.

లోక్‌సభ ప్రత్యేక అధికారాలు & రాజ్యసభపై తిరుగులేని ఆధిక్యత

1. కేంద్ర మంత్రిమండలిపై సంపూర్ణ నియంత్రణ (Article 75(3)): మంత్రిమండలి కేవలం లోక్‌సభకు మాత్రమే సమిష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది. ప్రభుత్వంపై అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion) ప్రవేశపెట్టే అధికారం, ప్రభుత్వాన్ని కూల్చే అధికారం కేవలం లోక్‌సభకే ఉంది (రాజ్యసభకు అవిశ్వాస తీర్మానంపై ఎలాంటి అధికారమూ లేదు).
2. ద్రవ్య బిల్లులపై ఏకఛత్రాధిపత్యం (Article 109 & 110): ద్రవ్య బిల్లులను కేవలం లోక్‌సభలోనే మొదట ప్రవేశపెట్టాలి. లోక్‌సభ ఆమోదించిన తర్వాత రాజ్యసభ గరిష్టంగా 14 రోజుల్లోగా ఆమోదించాలి లేదా సవరణలు సూచించాలి. రాజ్యసభ సవరణలను అంగీకరించే లేదా తిరస్కరించే పూర్తి స్వేచ్ఛ లోక్‌సభదే. 14 రోజుల్లో నిర్ణయం తెలపకపోతే బిల్లు ఆమోదం పొందినట్లే భావిస్తారు.
3. బడ్జెట్ గ్రాంట్ల ఆమోదం (Article 113): వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల నిధుల డిమాండ్లపై (Demands for Grants) ఓటింగ్ నిర్వహించే అధికారం కేవలం లోక్‌సభకే ఉంటుంది (రాజ్యసభ బడ్జెట్‌పై కేవలం సాధారణ చర్చ మాత్రమే జరపగలదు, ఓటు వేయలేదు).
4. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి రద్దు (Article 352(8) - 44వ సవరణ): ఎమర్జెన్సీని రద్దు చేయాలని కోరుతూ లోక్‌సభలోని 1/10 వంతు సభ్యులు నోటీసు ఇస్తే, ప్రత్యేక సమావేశం ఏర్పాటు చేసి లోక్‌సభ సాధారణ మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించి జాతీయ ఎమర్జెన్సీని ఒంటరిగా రద్దు చేయగలదు.

పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం | Joint Sitting (Article 108)

సాధారణ బిల్లులపై (Ordinary Bills) ఉభయ సభల మధ్య ప్రతిష్టంభన ఏర్పడినప్పుడు (ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును రెండవ సభ తిరస్కరించినా, లేదా 6 నెలల పాటు ఎలాంటి నిర్ణయం తీసుకోకపోయినా) రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 108 కింద సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. (ఈ విధానాన్ని ఆస్ట్రేలియా రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించారు).

• సంయుక్త సమావేశంలో బిల్లును ఉభయ సభల హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీతో (Simple Majority) ఆమోదిస్తారు. సంఖ్యాబలంలో లోక్‌సభ (543) రాజ్యసభ (245) కంటే రెట్టింపు ఉండటం వల్ల సాధారణంగా లోక్‌సభ అభిప్రాయమే నెగ్గుతుంది.
• సంయుక్త సమావేశం వర్తించని బిల్లులు:
  1. ద్రవ్య బిల్లులు (Money Bills - Art 110) – లోక్‌సభదే అంతిమ అధికారం.
  2. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులు (Constitutional Amendment Bills - Art 368) – ఉభయ సభలు విడివిడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి; వీగిపోతే బిల్లు రద్దవుతుంది.

భారతదేశ చరిత్రలో నేటివరకు జరిగిన 3 సంయుక్త సమావేశాలు:

1. 1961 (వరకట్న నిషేధ బిల్లు - Dowry Prohibition Bill): ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ హయాంలో జరిగింది.
2. 1978 (బ్యాంకింగ్ సర్వీస్ కమిషన్ రద్దు బిల్లు): మొరార్జీ దేశాయ్ జనతా ప్రభుత్వ హయాంలో జరిగింది.
3. 2002 (పోటా చట్టం - Prevention of Terrorism Act - POTA): అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి ఎన్డీఏ ప్రభుత్వ హయాంలో జరిగింది.

* రికార్డు: ఈ మూడు సంయుక్త సమావేశాలలోనూ పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా పాల్గొని బిల్లులకు అనుకూలంగా ఓటేసిన ఏకైక అరుదైన నాయకుడు – అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి.

లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభల మధ్య సమాన అధికారాలు | Equal Powers of Both Houses

• రాజ్యాంగ సవరణ (Article 368): రాజ్యాంగాన్ని సవరించే విషయంలో ఉభయ సభలకు సమాన అధికారాలు ఉంటాయి. ఏ ఒక్క సభ తిరస్కరించినా సవరణ బిల్లు రద్దవుతుంది.
• అత్యవసర ప్రకటనల ఆమోదం: 352, 356, 360 అత్యవసర అధికారాల ప్రకటనలను ఉభయ సభలు విడివిడిగా ఆమోదించాలి.
• ఉన్నత పదవుల తొలగింపు & మహాభియోగం: రాష్ట్రపతి మహాభియోగం (Art 61), సుప్రీంకోర్టు/హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కాగ్, సీఈసీల తొలగింపు తీర్మానాలలో ఉభయ సభలకు సమాన మెజారిటీ అధికారాలు ఉంటాయి.
• ఎన్నిక అధికారాలు: భారత రాష్ట్రపతి మరియు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో ఉభయ సభల ఎంపీలకు సమాన ఓటు హక్కు ఉంటుంది.
• మంత్రుల సభా హక్కులు (Article 88): కేంద్ర మంత్రులు ఏ సభలో సభ్యులైనప్పటికీ (లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ) ఉభయ సభల సమావేశాలలో పాల్గొనవచ్చు, ప్రసంగించవచ్చు. కానీ ఓటు వేసే సందర్భంలో మాత్రం తాము ఏ సభలో ఎన్నికైన సభ్యులో ఆ సభలోనే ఓటు వేయాలి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• మొదటి లోక్‌సభ స్పీకర్: జి.వి. మౌలాంకర్ (1952–56).
• అత్యధిక కాలం పనిచేసిన స్పీకర్: బలరాం జాఖర్ (1980–89).
• వరుసగా రెండుసార్లు ఎన్నికైన స్పీకర్లు: బలరాం జాఖర్ & ఓం బిర్లా (17వ & 18వ లోక్‌సభ).
• మొదటి మహిళా స్పీకర్: మీరా కుమార్ (2009); రెండవ మహిళా స్పీకర్ – సుమిత్రా మహాజన్ (2014).
• స్పీకర్‌గా రాజీనామా చేసి రాష్ట్రపతి అయిన ఏకైక వ్యక్తి: నీలం సంజీవరెడ్డి.
• ద్రవ్య బిల్లును ధృవీకరించేది: లోక్‌సభ స్పీకర్ (ఆర్టికల్ 110(3)).
• సంయుక్త సమావేశ అధికరణ: ఆర్టికల్ 108 (అధ్యక్షత: లోక్‌సభ స్పీకర్).
• 10వ షెడ్యూల్ స్పీకర్ నిర్ణయం న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని తెలిపిన కేసు: కిహోతో హోల్లోహన్ కేసు (1992).
• మంత్రులు ఉభయ సభల్లో మాట్లాడే అధికారం తెలిపే అధికరణ: ఆర్టికల్ 88.