Kakatiya Dynasty Lecture Notes Quick Review

కాకతీయులు, ముసునూరి & రేచర్ల పద్మనాయకుల సమగ్ర చరిత్ర

తెలంగాణ ప్రాచీన, మధ్యయుగ చరిత్ర | TGPSC Group 1, 2, 3 Telangana Police & ఇతర పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం

1. కాకతీయులు – పరిచయం & ముఖ్యాంశాలు

తెలంగాణ రాష్ట్రంలో కాకతీయులకు ప్రత్యేక చరిత్ర ఉంది. శాతవాహనుల తర్వాత సమగ్ర ఆంధ్రదేశాన్ని ఏకం చేసి పాలించిన ఘనత వీరికి దక్కుతుంది. తెలంగాణ చరిత్రలో వీరి కాలాన్ని స్వర్ణయుగంగా భావిస్తారు. వీరు మొదట రాష్ట్రకూటులకు, ఆ తర్వాత పశ్చిమ కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉంటూ రుద్రదేవుని పాలనలో పూర్తి స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు.

• పాలనా కాలం: క్రీ.శ. 1000 - 1323
• వంశ మూలపురుషుడు: కాకర్త్యగుండన (మాగల్లు శాసనం ప్రకారం) / వెన్న భూపతి (బయ్యారం చెరువు శాసనం ప్రకారం)
• రాజ్య స్థాపకుడు: మొదటి బేతరాజు
• స్వతంత్ర రాజ్య స్థాపకుడు: రుద్రదేవుడు (1వ ప్రతాపరుద్రుడు)
• గొప్ప పాలకుడు: గణపతి దేవుడు
• చివరి పాలకుడు: 2వ ప్రతాపరుద్రుడు
• విదేశీ యాత్రికుడు: మార్కోపోలో (ఇటలీ/వెనిస్ - రుద్రమదేవి కాలంలో పర్యటించాడు)
• నాట్యకత్తె: మాచల్దేవి (2వ ప్రతాపరుద్రుడి కాలం)
• వంశం: దుర్జయ వంశం (బయ్యారం శాసనం ప్రకారం)
• వర్ణం: శూద్రులు
• రాజచిహ్నం: వరాహం | రాజలాంఛనం: కాకతి
• రాజధాని: హన్మకొండ / ఓరుగల్లు (వరంగల్)
• మతం: తొలుత జైనమతం, తదనంతరం శైవమతం
• సార్వభౌమ బిరుదు: ఆంధ్రదేశాధీశ్వర
• చారిత్రక ఆధార శాసనాలు: మాగల్లు శాసనం (దానార్ణవుడు), బయ్యారం చెరువు శాసనం (మైలాంబ), మోటుపల్లి శాసనం (గణపతిదేవుడు), హనుమకొండ శాసనం (రుద్రదేవుడు)
• నగర నిర్మాతలు: హన్మకొండ (2వ ప్రోలరాజు), ఓరుగల్లు (కాకతి రుద్రుడు)
• ప్రసిద్ధ శిల్పకళా క్షేత్రాలు: వేయిస్తంభాల గుడి (రుద్రదేవుడు), రామప్పగుడి (రేచర్ల రుద్రుడు)

2. కాకతీయుల రాజకీయ చరిత్ర

• కాకర్త్య గుండన

• కాకతీయ వంశ మూలపురుషుడు / వంశ స్థాపకుడు. రాష్ట్రకూటుల సేనానిగా సేవలందించాడు.

• మొదటి బేతరాజు (క్రీ.శ. 1000 - 1030)

• కాకతీయ రాజ్యస్థాపకుడు.
• వేంగి చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు మరణానంతరం కొరవి రాష్ట్రాన్ని ఆక్రమించాడు.
• బిరుదులు: కాకతిపురాధినాథ, చోడక్ష్మపాల.
• శాసనం: శనిగరం శాసనం.

• మొదటి ప్రోలరాజు (క్రీ.శ. 1030 – 1075)

• పశ్చిమ చాళుక్య రాజు మొదటి సోమేశ్వరుని వద్ద నుండి అనుమకొండ/హన్మకొండ ప్రాంతాన్ని పొందాడు.
• బిరుదులు: అరిగజకేసరి, కాకతివల్లభ, సమధిగత పంచమహాశబ్ద.
• ఇతని ఘనకార్యాలను కాజీపేట శాసనం, పిల్లలమర్రి శాసనం, పాలంపేట శాసనాలు పేర్కొంటున్నాయి.
• వ్యవసాయాభివృద్ధికి కేసముద్రం, జగత్ సముద్రం వంటి చెరువులను తవ్వించాడు.
• తన గురువు రామేశ్వర పండితుడికి వైజనపల్లి గ్రామాన్ని 'శివపురం'గా మార్చి దానమిచ్చాడు.

• 2వ బేతరాజు (క్రీ.శ. 1076 - 1108)

• ప్రసిద్ధ ఖాజీపేట శాసనాన్ని వేయించాడు.
• హన్మకొండను పూర్తిస్థాయి రాజధానిగా చేసుకుని పాలించాడు.
• ఇతని గురువు కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితుడు. హన్మకొండలో బేతేశ్వర శివాలయాన్ని నిర్మించాడు.
• ఇతని ప్రధాని/సేనాని వైజదండనాథుడు.
• బిరుదులు: త్రిభువనమల్ల, పరమ మహేశ్వరుడు, మహామండలేశ్వర, విక్రమచక్రి.

• దుర్గరాజు (క్రీ.శ. 1108 - 1116)

• బేతేశ్వర శివాలయాన్ని రామేశ్వర పండితుడికి దానం చేశాడు.

• 2వ ప్రోలరాజు (క్రీ.శ. 1116 - 1157)

• తొలి కాకతీయులలో సుప్రసిద్ధ పాలకుడు. ఇతని విజయాలను హనుమకొండ శాసనం వివరిస్తుంది.
• ఇతని మంత్రి బేతనామాత్యుడు. బేతనామాత్యుడి భార్య మైలమ హన్మకొండలో ప్రసిద్ధ 'కడలాలయ జైనబసది'ని నిర్మించింది.
• హన్మకొండలో సిద్ధేశ్వరాలయం, పద్మాక్షి ఆలయం, స్వయంభూ ఆలయాలను నిర్మించాడు.

• రుద్రదేవుడు / మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు (క్రీ.శ. 1158 – 1196)

• స్వతంత్ర పాలన ప్రారంభించిన మొదటి కాకతీయ చక్రవర్తి.
• క్రీ.శ. 1162లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నట్లు తెలిపే శాసనం – హనుమకొండ శాసనం (దీనిని రచించినది అచితేంద్రుడు).
• హన్మకొండలో ప్రసిద్ధ రుద్రేశ్వరాలయం (వేయి స్తంభాల గుడి) నిర్మించాడు మరియు రుద్ర సముద్ర తటాకం తవ్వించాడు.
• రాజధానిని హనుమకొండ నుండి పాక్షికంగా ఓరుగల్లుకు మార్చాడు.
• సంస్కృతంలో 'నీతిసారం' అనే రాజకీయ గ్రంథాన్ని రచించాడు.
• దేవగిరి యాదవరాజు జైత్రపాలుని (జైతుగి) చేతిలో మరణించాడు (దీనిని హేమాద్రి తన 'చతుర్వర్గచింతామణి' గ్రంథంలో పేర్కొన్నాడు).
• బిరుదులు: వినయభూషణుడు / విద్యాభూషణుడు, అరిగజకేసరి.

• మహాదేవుడు (క్రీ.శ. 1196 - 1199)

• రుద్రదేవుడి సోదరుడు. తన సోదరుని మరణానికి ప్రతీకారంగా యాదవ రాజ్యంపై దండెత్తి, జైత్రపాలుని చేతిలో ఓడిపోయి మరణించాడు.
• ఇతని కుమారుడు గణపతిదేవుడిని యాదవులు బందీగా తీసుకెళ్లారు. గణపతిదేవుడిని విడిపించడంలో సేనాని సింగన ముఖ్యపాత్ర పోషించాడు (సింగన బిరుదు: తెలుగురాయ స్థాపనాచార్య).

• గణపతి దేవుడు (క్రీ.శ. 1199 - 1262)

• కాకతీయులలో అత్యంత గొప్పవాడు మరియు సుదీర్ఘంగా 63 సంవత్సరాలు పాలించాడు.
• సంక్షోభ సమయంలో రాజ్యాన్ని రక్షించిన సేనాని రేచర్ల రుద్రుడిని 'కాకతీయ రాజ్య భారధౌరేయుడు', 'కాకతీయ సమర్థుడు' అని గౌరవించారు.
• విదేశీ వర్తకుల రక్షణార్థం వేయించిన ప్రసిద్ధ శాసనం – మోటుపల్లి అభయశాసనం.
• రేచర్ల రుద్రుడు చేబ్రోలు శాసనం వేయించాడు మరియు క్రీ.శ. 1213 లో ప్రసిద్ధ రామప్ప ఆలయాన్ని నిర్మించాడు.
• ముఖ్య సేనానులు: రేచర్ల రుద్రుడు (ప్రధాన సేనాని), గంగయ్య సేనాని (రథదళాధిపతి), జయపసేనాని (గజదళాధిపతి - ఇతని రచనలు: నృత్యరత్నావళి, గీతరత్నావళి, వాద్యరత్నావళి).
• ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేసి, 1254లో రాజధానిని పూర్తిగా హన్మకొండ నుండి ఓరుగల్లుకు మార్చాడు.
• గురువు: పాశుపత శైవ గురువు విశ్వేశ్వర శంభు. కుమార్తెలు: రుద్రమాంబ, గణపమాంబ.
• క్రీ.శ. 1262లో పాండ్య రాజు జటావర్మ సుందరపాండ్యుని చేతిలో 'ముత్తుకూరు యుద్ధం'లో గణపతిదేవుడు ఓటమి పాలయ్యాడు.
• బిరుదులు: ఆంధ్రాధీశుడు, పృథ్వీశ్వర, క్రీడావినోద, చోడకటక చూరకార, సకలదేశ ప్రతిష్ఠాపనాచార్య.

• రాణి రుద్రమదేవి (క్రీ.శ. 1262 - 1289)

• దక్షిణ భారతదేశంలో, ప్రత్యేకించి ఆంధ్రదేశంలో రాజ్యాధికారం చేపట్టిన తొలి మహిళా పాలకురాలు.
• బిరుదులు: రుద్రమహారాజు, రాయగజకేసరి.
• శాసనాలు: బీదరకోట శాసనం, మల్కాపురం శాసనం, చందుపట్ల శాసనం.
• గురువు విశ్వేశ్వర శంభుడికి 'మందడ' గ్రామాన్ని దానమిచ్చింది.
• సేనాని & మహాప్రధాని: అన్నయ దేవుడు.
• తిరుగుబాటుదారుడైన కాయస్థ అంబదేవుని చేతిలో మరణించినట్లు నల్గొండ జిల్లా చందుపట్ల శాసనం ధ్రువీకరిస్తుంది.
• ఈమె కాలంలో వెనిస్ యాత్రికుడు మార్కోపోలో మోటుపల్లి రేవు ద్వారా రాజ్యాన్ని సందర్శించాడు.

• రెండవ ప్రతాపరుద్రుడు (క్రీ.శ. 1289 - 1323)

• నాయంకర పరిపాలనా వ్యవస్థను మరింత పటిష్టం చేశాడు.
• ఇతని ఆస్థానంలో ప్రముఖ నాట్యకళాకారిణి 'మాచల్దేవి' ఉండేది.
• ఇతని పాలనలోనే ఢిల్లీ సుల్తానుల ముస్లిం దండయాత్రలు ముమ్మరమయ్యాయి (దీనిని అనితల్లి 'కలువచేరు శాసనం' వివరిస్తుంది).
• క్రీ.శ. 1323లో గియాజుద్దీన్ తుగ్లక్ కుమారుడు ఉలుఘ్ ఖాన్ (మహ్మద్ బిన్ తుగ్లక్) ఓరుగల్లుపై దాడి చేసి ప్రతాపరుద్రుడిని బందీగా పట్టుకున్నాడు.
• ఢిల్లీకి తరలిస్తుండగా మార్గమధ్యంలో నర్మదా నదిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకున్నట్లు ప్రోలయనాయకుని 'విలాస తామ్ర శాసనం' ద్వారా తెలుస్తోంది.

3. పరిపాలన, ఆర్థిక, సాంఘిక పరిస్థితులు & శిల్పకళ

• పరిపాలనా వ్యవస్థ & న్యాయవ్యవస్థ

• హిందూ ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం పాలన సాగింది. రాజనీతి గ్రంథాలు: నీతిసారం (రుద్రదేవుడు), నీతిశాస్త్రముక్తావళి (బద్దెన), సకలనీతి సమ్మతం (మడికి సింగన), విజ్ఞానేశ్వరీయం (కేతన).
• అంతఃపుర రక్షకుడిని 'నగరి శ్రీకావలి' అనేవారు.
• నాయంకర విధానం: సైనిక అవసరాల కోసం ఏర్పరచిన జాగీర్దారీ తరహా వ్యవస్థ. రాజ్యంలో 1/4 వంతు భూమి నాయంకరుల ఆధీనంలో ఉండేది (ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో 77 మంది నాయంకరులు ఉండేవారు).
• రాజ్యం నాడులు, స్థలాలు, గ్రామాలుగా విభజించబడింది. గ్రామ పాలనను 12 మంది 'ఆయగార్లు' నిర్వహించేవారు.
• న్యాయస్థానాలు (4 రకాలు): ప్రతిష్ఠిత (రాజధానిలో తాత్కాలికం), అప్రతిష్ఠిత (గ్రామాల్లో తాత్కాలికం), సముద్రిత (మంత్రులు/ప్రాడ్వివాకులు చూసేవి), శాసిత (పాలకుడే స్వయంగా తీర్పునిచ్చేది).
• తీర్పులను 'జయపత్రాలు'గా ముద్రించేవారు. ఈ ముద్ర వేసే అధికారిని ముద్రకర్త అనేవారు.
• సైన్యంలో రాజు ప్రత్యేక అంగరక్షక దళాన్ని 'లెంకలు' అనేవారు (వీరు రాజు మరణిస్తే ప్రాణత్యాగం చేసేవారు). సైనిక అధ్యక్షులు: గజసాహిణి (గజదళం), అశ్వసాహిణి (అశ్వదళం).

• ఆర్థిక పరిస్థితులు & వాణిజ్యం

• ప్రధాన వృత్తి వ్యవసాయం. రాజు సొంత భూమిని 'రాచదొడ్డి' అనేవారు. భూమి కొలతలు: గడ, దండ, కోల.
• భూమిశిస్తు (అరి) సాధారణంగా 1/6 వంతు. పన్ను రూపాలు: పుట్టిహుండి (ధన రూపం), పుట్టికొలుచు (ధాన్య రూపం). పన్ను వసూలు చేసేవారు కొలకాండ్రు, రైతులు అరిగాపులు.
• చెరువుల నిర్మాణం ప్రోత్సహించడానికి 'దశబంధ ఈనాము' విధానం అమలు చేశారు (గణపేశ్వర శాసనం చెరువుల గురించి తెలుపుతుంది).
• పరిశ్రమలు: ఓరుగల్లు (రత్నకంబళ్ళు), నిర్మల్ (డమాస్కస్ కత్తులు), గుత్తికొండ & పల్నాడు (ఇనుము), గోల్కొండ (వజ్రాలు).
• వర్తక శ్రేణులు: స్వదేశీ, పరదేశీ, నానాదేశీ, ఉభయనానాదేశీ, నకరం (కేంద్రం: పెనుగొండ), పెక్కుండ్రు.
• నాణెములు: గద్వాణం (బంగారు నాణెం), రూకలు (వెండి నాణెం). ప్రధాన ఓడరేవులు: మోటుపల్లి, మచిలీపట్నం, కృష్ణపట్నం, హంసలదీవి.

• మతం, సాహిత్యం & వాస్తు శిల్పకళ

• కాలాముఖ, కాపాలిక, పాశుపత, వీరశైవ శాఖలు విస్తరించాయి. గ్రామదేవతలు: ఏకవీర, కాకతమ్మ, మైసమ్మ/మహారమ్మ, పోలేరమ్మ, పోతురాజు.
• సంస్కృత కవులు: విద్యానాథుడు (అగస్త్యుడు - ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం, బాలభారతం), అప్పయామాత్యుడు (జినేంద్ర కళ్యాణాభ్యుదయం), విద్దనాచార్యుడు (ప్రమేయ చర్చామృతం).
• తెలుగు కవులు: తిక్కన (నిర్వచనోత్తర రామాయణం, మహాభారతం), కేతన (ఆంధ్రభాషా భూషణం, దశకుమార చరిత్ర), మారన (మార్కండేయ పురాణం), మంచన (కేయూరబాహు చరిత్ర), వినుకొండ వల్లభరాయుడు (క్రీడాభిరామం).
• శిల్పకళ: పశ్చిమ చాళుక్య శైలిలో త్రికూట ఆలయాలు (హన్మకొండ 1000 స్తంభాల గుడి, పాలంపేట, పిల్లలమర్రి, పానగల్లు) మరియు ఏకకూట ఆలయాలు (రామప్ప దేవాలయం) నిర్మించారు. పిల్లలమర్రిలో వర్ణ చిత్రాలు, నకాశి చిత్రకళ ప్రసిద్ధి.

4. ముసునూరి నాయకరాజులు (క్రీ.శ. 1326 - 1369)

కాకతీయ సామ్రాజ్య పతనానంతరం దక్షిణ భారతదేశంలో తుగ్లక్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా హిందూ ప్రతిఘటనోద్యమాన్ని ప్రారంభించి స్వతంత్ర తెలుగు రాజ్యాన్ని స్థాపించిన ఘనత ముసునూరి నాయకులకు దక్కుతుంది.

• స్థాపకుడు & రాజధాని: ప్రోలయ నాయకుడు – రాజధాని రేకపల్లి (భద్రాచలం తాలూకా). ఆధార శాసనం: విలాస తామ్ర శాసనం.
• కాపయనాయకుడు: ఢిల్లీ ముస్లిం సేనలను ఓరుగల్లు నుండి తరిమికొట్టి ఓరుగల్లుపై స్వతంత్ర ఆంధ్ర పతాకాన్ని ఎగురవేశాడు.
• బిరుదులు: ఆంధ్రదేశాధీశ్వర, ఆంధ్రసురత్రాణ.
• బహ్మనీ సుల్తానేట్ స్థాపనలో అలావుద్దీన్ హసన్ గంగూకు సహాయం చేశాడు.
• కలువచేరు శాసనం ప్రకారం 75 మంది ఆంధ్ర నాయకులను ఏకం చేసి పోరాడాడు. ముస్లిం చరిత్రకారులు ఇతనిని కృష్ణానాయక్, కాన్యానాయక్, కాబానాయుడు అని పేర్కొన్నారు.
• క్రీ.శ. 1368లో రేచర్ల అనవోతానాయకుడితో జరిగిన భీమవరం యుద్ధంలో కాపయనాయకుడు వీరమరణం పొందాడు.

5. రేచర్ల పద్మనాయకులు (క్రీ.శ. 1326 - 1475)

వెలమ నాయకులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన రేచర్ల పద్మనాయకుల చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారం 'వెలుగోటివారి వంశావళి'. వీరి మూలపురుషుడు బేతాళరెడ్డి. ప్రసాదిత్య నాయకుడు రాణి రుద్రమదేవిని సింహాసనంపై నిలబెట్టి 'కాకతీయ రాజ్యస్థాపనాచార్య', 'రాయపితామహాంక' బిరుదులు పొందాడు.

• వంశ స్థాపకుడు: మొదటి సింగమ నాయకుడు (రాజధాని: ఆమనగల్లు)
• రాజధానులు: ఆమనగల్లు, రాచకొండ, దేవరకొండ
• గొప్ప పాలకులు: మొదటి అనవోతా నాయకుడు, సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు (2వ సింగమనాయకుడు)
• చివరి పాలకుడు: 3వ సింగమ నాయకుడు

• ముఖ్య పాలకులు & వారి విశేషాలు:

• మొదటి అనవోతా నాయకుడు: రాచకొండ కోట నిర్మాత. రాజధానిని ఆమనగల్లు నుండి రాచకొండకు మార్చాడు. భీమవరం యుద్ధంలో కాపయనాయకుడిని ఓడించి 'ఆంధ్రదేశాధీశ్వరుడు' బిరుదు పొందాడు.
• సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు (2వ సింగమ నాయకుడు): స్వయంగా గొప్ప పండితుడు. బిరుదులు: సర్వజ్ఞ చక్రవర్తి, సర్వజ్ఞ చూడామణి, ఖడ్గ నారాయణ, ప్రతిదండ భైరవ. ఇతని రచనలు: రసార్ణవ సుధాకరం, సంగీత సుధాకరం, కువలయావళి (రత్నపాంచాలిక). ఆస్థాన పండితుడు విశ్వేశ్వరుడు (చమత్కార చంద్రిక), అమరకోశ వ్యాఖ్యాత బొమ్మకంటి అప్పయామాత్యుడు.
• మాదానాయకుడు: రామాయణానికి 'రాఘవీయం' వ్యాఖ్యానం రచించాడు. ఇతని భార్య నాగాంబిక రాచకొండ వద్ద 'నాగసముద్రం' చెరువును తవ్వించింది.
• 3వ సింగమ నాయకుడు & సాహిత్యం: ఆస్థానంలో గౌరన (హరిశ్చంద్ర చరిత్ర, నవనాథ చరిత్ర), కొరవి గోపరాజు (సింహాసన ద్వాత్రింశిక), బమ్మెర పోతన (శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం, వీరభద్ర విజయం, భోగినీ దండకం) సమకాలీనులుగా ఉన్నారు.
• వీరి కాలంలో వీరపూజకు చిహ్నంగా 'రణముకుడుపు' అనే ఆచారం ఉండేది.

💡 TGPSC, TS Police Exam Quick Revision Points:

• కాకతీయుల స్వతంత్ర శాసనం: హనుమకొండ శాసనం (1162)
• రుద్రమదేవి మరణాన్ని ధ్రువీకరించిన శాసనం: చందుపట్ల శాసనం (1289)
• ప్రతాపరుద్రుడి ఆత్మహత్యను తెలిపే శాసనం: విలాస తామ్ర శాసనం
• ముసునూరి వారి ప్రధాన నినాదం: ఆంధ్రదేశ విముక్తి మరియు సనాతన ధర్మ పునరుద్ధరణ.
• రేచర్ల పద్మనాయకుల ప్రధాన విద్వత్ కేంద్రం: రాచకొండ సంస్థానం.