Mudigonda Chalukya Dynasty Lecture Notes

ముదిగొండ చాళుక్యులు – సమగ్ర తెలంగాణ చరిత్ర & నోట్స్

తెలంగాణ ప్రాంతీయ రాజవంశాలు | TSPSC Group 1, Group 2, Group 3 ప్రత్యేక అధ్యయనం

1. పరిచయం & భౌగోళిక విస్తరణ

ప్రాచీన, మధ్యయుగ తెలంగాణ చరిత్రలో కాకతీయుల సమకాలీనులుగా మరియు వేంగీ చాళుక్యుల సామంతులుగా ముదిగొండ చాళుక్యులు విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించారు. వీరు ప్రధానంగా నేటి ఖమ్మం, మహబూబాబాద్, వరంగల్ ప్రాంతాలలో తమ అధికారాన్ని విస్తరించారు.

• తెలంగాణలో ప్రస్తుతం ఖమ్మం, వరంగల్ జిల్లాలు అయిన ముదిగొండ, కొరవి ప్రాంతాలు పరిపాలించారు.
• ముదిగొండ చాళుక్యులు వేంగీ చాళుక్యులు / తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులు కావడం జరిగింది.
• ముదిగొండ చాళుక్యులకు సమకాలికులు: వేములవాడ చాళుక్యులు, కాకతీయులు, విరియాల పాలకులు.

2. ముఖ్యమైన ముఖ్యాంశాలు (Quick Overview)

• వంశ స్థాపకుడు: కొక్కిరాజు
• గొప్ప రాజు: 3వ కుసుమాయుధుడు
• చివరి రాజు: నాగపతిరాజు
• రాజచిహ్నం: కంఠికహారం (కంఠియ)
• సామంతులు: తూర్పు చాళుక్యుల సామంతులు
• ఆధార శాసనాలు: కొరవి శాసనం, మొఘల్ చెరువు శాసనం, క్రివ్వకదాన శాసనం, పాలంపేట శాసనం

3. రాజకీయ చరిత్ర – పాలకుల విశేషాలు

• కొక్కిరాజు (వంశ స్థాపకుడు)

• ముదిగొండ రాజధానిగా రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
• బిరుదులు: ప్రవర్తమానుడు, విజయుడు.

• రణమర్ధ

• ఇతని రాజచిహ్నం – 'కంఠియ' అనే కంఠికహారం.
• ఇతనిని "మరో రాముడు"గా పేర్కొన్న శాసనం – మొఘల్ చెరువు శాసనం.

• మొదటి కుసుమాయుధుడు

• ఇతని గురించి తెలిపే ప్రధాన శాసనం – కొరవి శాసనం.
• కొరవి శాసనం ప్రకారం వేంగి చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్యభీముడి సామంతుడు – మొదటి కుసుమాయుధుడు.
• మొదటి కుసుమాయుధుడి అభ్యర్థన మేరకు వేంగీ రాజు చాళుక్య భీముడు పోతమయ్య అనే బ్రాహ్మణుడికి కూకిపర్రు అను గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.

• నిరవద్యుడు & మొదటి విజయాదిత్యుడు

• మొదటి కుసుమాయుధుడి కుమారుడు – మొదటి విజయాదిత్యుడు.
• మొదటి విజయాదిత్యుడు మరియు నిరవద్యునికి మధ్యగల అంతఃకలహాల గురించి కొరవి శాసనం వివరిస్తుంది.

• 2వ కుసుమాయుధుడు

• బిరుదు: వినీత జనాశ్రయుడు.
• ఇతని రాజకీయ పరిస్థితుల గూర్చి తెలిపే శాసనం – కొరవి శాసనం.

• 4వ కుసుమాయుధుడు

• ఇతను గోనయ అనే బ్రాహ్మణుడికి 'మొఘల్ చెరువు' గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు మొఘల్ చెరువు శాసనం తెలుపుతుంది.

• మొదటి బేతరాజు

• కాకతీయ గుండ్యన మొదటి బేతరాజును ఓడించి కొరవి ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు.
• తరువాత మొదటి బేతరాజు కొరవి ప్రాంతాన్ని విరియాల పాలకుడు 'ఎర్రని' సహాయంతో తిరిగి పొందినట్లు తెలిపే శాసనం – గూడూరు శాసనం.

• 5వ కుసుమాయుధుడు

• బిరుదు: ముత్తెనెగల్ల.

• 6వ కుసుమాయుధుడు

• ఇతనికి సమకాలీన కాకతీయ రాజు – రుద్రదేవుడు (1వ ప్రతాపరుద్రుడు).
• కాకతీయ రుద్రదేవుడు ముదిగొండ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించగా, మరలా తిరిగి పొందినట్లు తెలిపే శాసనం – క్రివ్వకదాన శాసనం.

• నాగపతిరాజు (చివరి పాలకుడు)

• బిరుదు: వివేకనారాయణుడు.
• ముదిగొండ చాళుక్యుల పతనం గురించి తెలిపే శాసనం – పాలంపేట శాసనం (రేచర్ల రుద్రుడు వేయించినది).
• రేచర్ల రుద్రుడి దాడితో ముదిగొండ చాళుక్యుల పాలన పూర్తిగా అంతరించి, ఆ ప్రాంతం కాకతీయ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది.

💡 పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View Tips):

• ముదిగొండ చాళుక్యుల రాజధానులు: ముదిగొండ, కాలక్రమంలో కొరవి ప్రాంతం.
• శాసనాలు - ప్రాధాన్యత: మొఘల్ చెరువు శాసనం (రణమర్ధ, 4వ కుసుమాయుధుని దానాలు), కొరవి శాసనం (అంతఃకలహాలు, చాళుక్య భీముని దానం), పాలంపేట శాసనం (వంశ పతనం).
• ఈ వంశ రాజులలో అత్యధికంగా 'కుసుమాయుధుడు' అనే పేరును ఆరుగురు (6) పాలకులు పెట్టుకున్నారు.