Golconda Qutub Sahi Dyanasty Lecture Notes

Golconda Qutub Sahi Dyanasty Lecture Notes

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు (1518 – 1687)

తెలంగాణ సమగ్ర చరిత్ర & సంస్కృతి — సమగ్ర స్టడీ మెటీరియల్

TSPSC / పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం

వంశ మూలాలు & ఆవిర్భావం

కుతుబ్ షాహీలు పర్షియా (ఇరాన్) కు చెందిన హందం తెగలోని 'కరాకునేలు' (Kara Koyunlu) అనే తురుష్క వర్గానికి చెందినవారు. పర్షియన్ భాషలో కరాకునేలు అనగా నల్లగొర్రె అని అర్థం. వీరు షియా ముస్లిం సంప్రదాయాన్ని అనుసరించారు.

క్రీ.శ. 1347లో ఏర్పడిన దక్కన్ బహ్మనీ సామ్రాజ్యం బలహీనపడిన తర్వాత 5 స్వతంత్ర సుల్తానేట్‌లుగా (బీజాపూర్, గోల్కొండ, అహ్మద్ నగర్, బీదర్, బేరార్) విడిపోయింది. అందులో క్రీ.శ. 1518 లో సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా గోల్కొండను రాజధానిగా చేసుకుని స్వతంత్ర కుతుబ్ షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

ముఖ్య సమాచారం: గోల్కొండకు పూర్వపు పేర్లు మంగళారం మరియు మహ్మద్ నగర్. ఈ వంశంలో చివరివాడైన అబుల్ హసన్ తానీషాను ఓడించి మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు 1687లో గోల్కొండను తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశాడు.

ప్రధాన పాలకుల పరిచయం

1. సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా (1518–1543) కుతుబ్ షాహీ రాజ్య స్థాపకుడు. గోల్కొండ కోటకు ప్రహరీ గోడ నిర్మించి 'మహ్మద్ నగర్' అని పేరు పెట్టాడు.

2. జంషీద్ కులీ కుతుబ్ షా (1543–1550) క్రూరమైన శిక్షలు అమలు చేశాడు. కూచిపూడి గ్రామాన్ని భాగవతులకు అగ్రహారంగా ఇచ్చాడు.

3. ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (1550–1580) తెలుగు భాషా పోషకుడు. 'మల్కిభరాముడు' అని బిరుదు. హుస్సేన్ సాగర్, పురానాపూల్ నిర్మాత.

4. మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580–1612) రాజ్యంలో అత్యంత గొప్పవాడు. హైదరాబాద్ (1591), చార్మినార్ (1594) నగర నిర్మాత.

5. సుల్తాన్ మహ్మద్ కుతుబ్ షా (1612–1626) మక్కా మసీదుకు పునాది వేశాడు. ఖైరతాబాద్ మసీదు నిర్మించాడు. భార్య హయత్ బక్షీ బేగం.

6. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా (1626–1672) అత్యధిక కాలం పాలించాడు. 1636 లో ఆంగ్లేయులకు గోల్డెన్ ఫర్మానా జారీ చేశాడు. క్షేత్రయ్య ఆస్థాన కవి.

7. అబుల్ హసన్ తానీషా (1672–1687) చివరి పాలకుడు. అక్కన్న, మాదన్నల సహకారంతో పాలన సాగించాడు. భక్త రామదాసు సమకాలికుడు.

రాజకీయ చరిత్ర – విశేషాలు

సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా (1518–1543):

• ఇతని బిరుదులు: కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్, ఖవాస ఖాన్, బడే మాలిక్ (దొడ్డ ప్రభువు).
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గోల్కొండపై దండెత్తి ఇతడిని ఓడించాడు. ఇతను బాబర్, హుమాయూన్ మరియు శ్రీకృష్ణదేవరాయల సమకాలికుడు.
• నిర్మాణాలు: గోల్కొండ కోట ప్రాకారం, జామా మసీదు, దర్బారు ఉద్యానవనాలు.

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (1550–1580):

• విజయనగర రాజు అళియ రామరాయల వద్ద 7 సంవత్సరాలు ఆశ్రయం పొందాడు.
• తెలుగు భాషను ఎంతగానో ఆదరించి 'మల్కిభరాముడు' గా ప్రసిద్ధి చెందాడు.
• ఇతని ఆస్థాన కవులు:
  • కందుకూరి రుద్రకవి: నిరంకుశోపాఖ్యానం, సుగ్రీవ విజయం (మొదటి తెలుగు యక్షగానం).
  • అద్దంకి గంగాధరుడు: తపతీ సంహరణోపాఖ్యానం.
  • పొన్నగంటి తెలగనార్యుడు: యయాతి చరిత్ర (మొదటి అచ్చతెలుగు కావ్యం).
• ఇతని కాలంలోనే 'దక్కనీ ఉర్దూ' భాష మొదలైంది. కవితా గోష్టులు జరిపే కేంద్రాన్ని 'ఆషిఖానా' అనేవారు.
• 1565 లో జరిగిన తల్లికోట / రాక్షస తంగడి యుద్ధంలో ఇతర దక్కన్ సుల్తానులతో కలిసి విజయనగర సామ్రాజ్యంపై పోరాడాడు.
• భార్య భాగీరథీ దేవి పేరు మీద గోల్కొండ సమీప ప్రాంతానికి 'భాగీరథీ నగరం' అని నామకరణం చేశాడు.

మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580–1612):

• గోల్కొండ స్వర్ణయుగంగా పిలువబడే కాలం. 1591లో భాగమతి (హైదర్ మహల్) జ్ఞాపకార్థం హైదరాబాద్ నగరాన్ని నిర్మించాడు.
• 1593–1594 లో ప్లేగు వ్యాధి నిర్మూలనకు గుర్తుగా చార్మినార్ ను నిర్మించాడు.
• ఆస్థాన కవి సారంగ తిమ్మయ్య 'వైజయంతీ విలాసం' రచించాడు. మొఘల్ రాయబారి మసూద్ బేగ్ ఇతని దర్బారును సందర్శించాడు.
• 'మానీ' అనే కలం పేరుతో కవిత్వం రాశాడు; ఇతని కవితా సంకలనం 'కులియాత్-ఎ-కులీ'.
• 1611లో బ్రిటిష్ వారికి మచిలీపట్నంలో వర్తక కేంద్రం ఏర్పాటుకు అనుమతి ఇచ్చాడు.

అబుల్ హసన్ తానీషా (1672–1687):

• సూఫీ గురువు షారజు కట్టాల్ ఇతనికి 'తానీషా' (భోగి / దయాళువు) అనే బిరుదు ప్రసాదించాడు.
• మాదన్నను ప్రధానమంత్రి (పీష్వా) గా, అక్కన్నను సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడిగా నియమించాడు.
• కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు) ను నేలకొండపల్లి/పాల్వంచకు తహసీల్దారుగా నియమించగా, రామదాసు భద్రాచలంలో శ్రీరాముడి దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.
• 1686 మార్చి 24న ఔరంగజేబు కుట్రతో సేనాపతి షేక్ మిన్హాజ్ చేత అక్కన్న, మాదన్నలను హత్య చేయించాడు.
• 1687 అక్టోబర్ 3న గోల్కొండ సేనాధిపతి 'అబ్దుల్లా ఖాన్ పానీ' లంచానికి లొంగి కోట ద్వారాలు తెరవడంతో, సేనాని అబ్దుల్ రజాక్ లౌరి ఒంటరిగా వీరోచితంగా పోరాడి ఓడిపోగా గోల్కొండ మొఘలుల వశమైంది.

పరిపాలనా వ్యవస్థ & మంత్రులు

అబుల్ హసన్ తానీషా కాలంలో రాజ్యాన్ని 6 సుభాలుగా, 36 సర్కారులుగా, 517 పరగణాలుగా విభజించారు. గ్రామ స్థాయిలో 12 మంది ఆయగార్లు పాలనలో తోడ్పడేవారు.

పరిపాలనా విభాగం	అధికారి హోదా	ప్రస్తుత సమాన హోదా
రాజ్యం (కేంద్రం)	సుల్తాన్	రాజు / సర్వాధికారి
రాష్ట్రాలు (తరఫ్ లు)	తరఫ్ దార్	గవర్నర్
సర్కార్లు (జిల్లాలు)	ఫౌజ్ దార్	జిల్లా కలెక్టర్
పరగణాలు (తాలూకాలు)	తహసీల్దార్	MRO / తహసీల్దార్
గ్రామం	12 మంది ఆయగార్లు	గ్రామ పాలన యంత్రాంగం

ముఖ్య మంత్రి మండలి పదవులు:
• పీష్వా: ప్రధానమంత్రి
• మీరుమ్లా: ఆర్థిక శాఖ మంత్రి
• ఐనుల్ ముల్క్: సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు
• మజుందార్: ఆడిటర్ జనరల్ (ఖాతాల తనిఖీ అధికారి)
• కొత్వాల్: శాంతిభద్రతల అధికారి / పోలీస్ కమిషనర్

ఆర్థిక వ్యవస్థ – వజ్రాల గనులు & సంస్కృతి

వ్యవసాయం & వాణిజ్యం:

• ప్రజల ప్రధాన వృత్తి వ్యవసాయం. వరి, జొన్న, రాగి, వేరుశనగ సాగు చేశారు. పోర్చుగీసు వారు పొగాకును ఇక్కడికి ప్రవేశపెట్టారు.
• చెరువుల తవ్వకం, ఆయకట్టుకు నీరందించే పనులకు ప్రత్యేకంగా 'వడ్డెర' వర్గాలను నియమించారు.

వజ్రాల పరిశ్రమ (Diamond Hub):

• గోల్కొండ వజ్రాల వ్యాపార వైభవాన్ని చూసి ఫ్రెంచ్ యాత్రికులు ట్రావెర్నియర్ మరియు థెవినాట్ గోల్కొండను "రెండవ ఈజిప్టు" గా అభివర్ణించారు.
• ప్రసిద్ధ గనులు: కొల్లూరు (కృష్ణా జిల్లా - కోహినూరు వజ్రం లభించిన ప్రదేశం), పల్నాడు, పరిటాల, వజ్రకరూర్.
• ఇనుము పరిశ్రమకు నిర్మల్, ఇందులూరు ప్రాంతాలు ఖ్యాతి గడించాయి.

చిత్రలేఖనం, శిల్పకళ & సంగీతం:

• నల్గొండ జిల్లా పిల్లలమర్రి దక్కన్ చిత్రకళకు ముఖ్య కేంద్రం. దక్కనీ శైలి చిత్రకళ సృష్టికర్త మీర్ హసీం.
• అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా దర్బారులో పదకవితా పితామహుడు క్షేత్రయ్య (వరదయ్య) మువ్వగోపాల పదాలను ఆలపించాడు.
• వాజీహీ 'లైలా మజ్నూ', గవాసి 'తూతీనామా' (ఉర్దూలోకి అనువాదం) వంటి గ్రంథాలు రచించారు. తెనాలి రామలింగ కవి 'పరిమళ చోళ చరిత్ర'ను రచించాడు.

💡 📝 TGPSC, TS Police Exam Quick Revision Points

• కుతుబ్ షాహీ వంశ స్థాపకుడు & రాజధాని: సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా (1518) - గోల్కొండ.
• గోల్కొండ పూర్వపు పేర్లు: మంగళారం & మహ్మద్ నగర్.
• హైదరాబాద్ & చార్మినార్ నిర్మాత, స్వర్ణయుగ పాలకుడు: మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1591, 1594).
• తెలుగు భాషా పోషకుడు 'మల్కిభరాముడు', హుస్సేన్ సాగర్ నిర్మాత: ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా.
• తొలి తెలుగు యక్షగానం 'సుగ్రీవ విజయం' రచయిత: కందుకూరి రుద్రకవి (ఇబ్రహీం ఆస్థానం).
• తొలి అచ్చతెలుగు కావ్యం 'యయాతి చరిత్ర' రచయిత: పొన్నగంటి తెలగనార్యుడు (ఇబ్రహీం ఆస్థానం).
• కోహినూర్ వజ్రం లభించిన గనుల ప్రాంతం: కొల్లూరు (కృష్ణా జిల్లా). గోల్కొండను 'రెండవ ఈజిప్టు' అన్నారు: ట్రావెర్నియర్ & థెవినాట్.
• చివరి పాలకుడు, ఔరంగజేబుచే ఓడించబడినది (1687): అబుల్ హసన్ తానీషా. ఇతని మంత్రులు: అక్కన్న, మాదన్న.