Anti-Nizam Movements & The End of Nizam Rule: Complete Notes & Exam Points

నిజాం వ్యతిరేక పోరాటాలు - నిజాం పాలన అంతం

హైదరాబాద్ విముక్తి పోరాటం, జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమం & ఆపరేషన్ పోలో సమగ్ర సమాచారం

హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేయడానికి జరిగిన ప్రజా ఉద్యమాలు, విద్యార్థులు, న్యాయవాదుల ప్రతిఘటనలు మరియు భారత ప్రభుత్వం చేపట్టిన సైనిక చర్య ద్వారా నిజాం పాలన అంతం అయిన చారిత్రక ఘట్టాల పూర్తి వివరాలు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

జయప్రకాశ్ నారాయణ హైదరాబాద్ పర్యటన (1947 మే 7)

• హైదరాబాద్‌లోని కర్బలా మైదానంలో జరిగిన బహిరంగ సభలో నిజాం నవాబును ఇండియన్ యూనియన్‌లో చేరేటట్లు ప్రజలు తీవ్ర ఒత్తిడి తేవాలని జయప్రకాశ్ నారాయణ పిలుపునిచ్చారు.
• ఈ విషయం తెలిసిన వెంటనే నిజాం ప్రభుత్వం జయప్రకాశ్ నారాయణను రాజ్య బహిష్కరణ చేసింది.
• ఈ రాజ్య బహిష్కరణను తీవ్రంగా ఖండిస్తూ బూర్గుల రామకృష్ణారావు నేతృత్వంలో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఒక ప్రత్యేక నిరసన కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.
• జయప్రకాశ్ నారాయణ గారి ఈ చారిత్రాత్మక పర్యటనే సంస్థానంలో జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమానికి బలమైన నాంది పలికింది.

జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమం

• 1947 ఆగష్టు 7న హైదరాబాద్ ఉద్యమం లేదా జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమంను రాష్ట్రవ్యాప్తంగా నిర్వహించారు.
• 1947 ఆగష్టు 7న స్వామి రామానంద తీర్థ ఆధ్వర్యంలో నిజాం సంస్థానం ఇండియన్ యూనియన్‌లో విలీనం కావాలని కోరుతూ చారిత్రాత్మక సత్యాగ్రహం ప్రారంభమైంది.
• ఈ సత్యాగ్రహ పోరాటంలో భాగంగా ప్రముఖ నాయకులు స్వామి రామానంద తీర్థ మరియు బూర్గుల రామకృష్ణారావు అరెస్ట్ అయ్యారు.
• ఆ తర్వాత 1947 నవంబర్ 29 నాటి యథాతథ ఒప్పందం సమయంలో కూడా వీరిద్దరూ అరెస్టయ్యారు.

విద్యార్థులు & న్యాయవాదుల పాత్ర

విద్యార్థుల పోరాటం:

• ఆంధ్ర మహాసభ నల్గొండ జిల్లా దేవరకొండలో నిర్వహించిన సమావేశానికి రావినారాయణ రెడ్డి నేతృత్వంలో 10 మంది విద్యార్థులు పాదయాత్ర నిర్వహించారు.
• 1947 సెప్టెంబర్ 18, 19 తేదీలలో విద్యార్థి ప్రతినిధుల మహాసభ విజయవాడలో జరిగింది. దేశానికి సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు పాఠశాలలు, కళాశాలలను బహిష్కరించాలని ఈ సమావేశంలో తీర్మానం చేశారు.
• 1947 సెప్టెంబర్ 2న విద్యార్థులు 'పతాక దినోత్సవం' జరపాలని పిలుపునిచ్చి, అదే రోజు సాహసోపేతంగా ఉస్మానియా ఆర్ట్స్ కాలేజీపై జాతీయ జెండాను ఎగురవేశారు.
• ఆర్య సమాజ్ నిర్వహించిన విప్లవాత్మక కార్యకలాపాలు నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా విద్యార్థులను విశేషంగా ప్రేరేపించాయి.

న్యాయవాదుల ఉద్యమం:

• 1948 ఫిబ్రవరి 25న న్యాయవాద వృత్తిని బహిష్కరిస్తూ ప్రధాన న్యాయమూర్తికి లేఖ సమర్పించి సమ్మె ప్రారంభించారు.
• ఉద్యమాన్ని నడిపేందుకు న్యాయవాదుల ప్రతిఘటన సమితి ఏర్పాటయింది. దీనికి అధ్యక్షుడిగా గణపతిలాల్ వ్యవహరించారు.
• హైదరాబాద్ హైకోర్టు మరియు స్థానిక కోర్టులలో న్యాయవాదులు నిజాం ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా చురుగ్గా ఉద్యమించారు.

యథాతథ స్థితి ఒడంబడిక & మధ్యవర్తిత్వం

• 1947 నవంబర్ 29న యథాతథ స్థితి ఒడంబడిక (Standstill Agreement) పై నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ సంతకం చేశాడు. ఈ ఒడంబడికలో ప్రధాన రాయబారిగా చతారి నవాబు కీలక పాత్ర పోషించాడు.
• ఈ ఒడంబడిక ప్రకారం హైదరాబాద్ రాజ్యం భారత్‌లో ఒక అనుబంధ రాజ్యంగా కొనసాగుతుంది.
• ఒడంబడికను ఉల్లంఘిస్తూ విదేశీయుడైన సిడ్నీ కాటన్ ద్వారా నిజాం హైదరాబాద్‌కు అక్రమంగా ఆయుధాలను రవాణా చేయించాడు. ఈ విషయాన్ని వందేమాతరం రామచంద్రరావు భారత ప్రభుత్వానికి చేరవేశాడు.
• హైదరాబాద్‌లో భారత సంస్థాన వ్యవహారాల కార్యదర్శిగా వి.పి. మేనన్ వ్యవహరించారు. అలాగే యుద్ధ విమానాలు కొనుగోలు చేయడానికి ఫ్రాన్స్, చెకోస్లోవేకియా దేశాలకు వెళ్ళిన నిజాం సైన్యాధిపతి జనరల్ ఎడ్రూస్ (ఎల్దూస్).
• గవర్నర్ జనరల్ మౌంట్ బాటన్ తన పత్రికా కార్యదర్శి అలెన్ క్యాంబెల్ ద్వారా హైదరాబాద్ ప్రధాని లాయక్ అలీతో జరిపిన శాంతి చర్చలు విఫలమయ్యాయి.
• ఒడంబడిక ఉల్లంఘనలను పర్యవేక్షించడానికి భారత ప్రభుత్వం తరపున ఏజెంట్ జనరల్‌గా కె.ఎం. మున్షీ నియమితులయ్యారు.

భాగ్యనగర్ రేడియో ప్రసారాలు

• హైదరాబాద్ స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్రలో రహస్య భాగ్యనగర్ రేడియో కేంద్ర స్థాపన అత్యంత విశేషమైనది. ఆ కాలంలో ఉద్యమ ప్రచారానికి రేడియో ప్రధాన సాధనంగా నిలిచింది.
• భాగ్యనగర్ రేడియోకు అవసరమైన పరికరాలను బొంబాయి నుండి రహస్యంగా తెచ్చిన విప్లవకారుడు పాగా పుల్లారెడ్డి.
• ఈ రేడియో తెలుగు, ఉర్దూ, ఇంగ్లీష్ భాషల్లో ప్రసారాలు నిర్వహించింది. తెలుగు ప్రసారాలు రామకృష్ణ శర్మ, ఉర్దూ ప్రసారాలు టి. నాగప్ప నిర్వహించేవారు.
• నిజాం ప్రభుత్వ అధికారిక రేడియో పేరు దక్కన్ రేడియో.
• భాగ్యనగర్ రేడియో ద్వారా స్టేట్ కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలకు విశేష ప్రచారం లభించి, ప్రజలలో నిజాం వ్యతిరేక చైతన్యం వెల్లువెత్తింది.

ఆపరేషన్ పోలో (1948 సెప్టెంబర్ 13 - 17)

• ఒడంబడికను నిరంతరం ఉల్లంఘించిన నిజాంను లొంగదీసుకోవడానికి భారత ప్రభుత్వం సైనిక చర్యను ప్రారంభించింది. దీనికి ఆపరేషన్ పోలో అని పేరు పెట్టారు.
• ఈ సైనిక చర్యకు 'పోలీస్ యాక్షన్' (Police Action) అని పేరు సూచించినది గవర్నర్ జనరల్ సి. రాజగోపాలాచారి (రాజాజీ).
• ఈ ఆపరేషన్‌కు లెఫ్టినెంట్ జనరల్ మహారాజ్ సింగ్ నాయకత్వం వహించగా, షోలాపూర్ వైపు నుండి మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి సైన్యాలను నడిపించారు.
• 1947 సెప్టెంబర్ 17న ఉస్మాన్ అలీఖాన్ తాను లొంగిపోతున్నట్లు అధికారికంగా దక్కన్ రేడియో ద్వారా ప్రసంగించారు.
• 1948 సెప్టెంబర్ 18న నిజాం సైన్యాధిపతి జనరల్ ఎడ్రూస్ భారత సైన్యానికి లొంగిపోయాడు.
• రజాకార్ల అధినేత ఖాసిం రజ్వీని భారత సైన్యం సికింద్రాబాద్‌లోని తిరుమలగిరి సైనిక శిబిరంలో నిర్బంధించింది.
• చివరగా 1948 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం సంస్థానం పూర్తిస్థాయిలో భారత యూనియన్‌లో విలీనం అయింది.

🎯 EXAM POINT OF VIEW - QUICK REVISION TABLE

జయప్రకాశ్ నారాయణ సభ వేదిక:	కర్బలా మైదానం, హైదరాబాద్ (1947 మే 7)
జాయిన్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభం:	1947 ఆగష్టు 7 (స్వామి రామానంద తీర్థ)
పతాక దినోత్సవం (జెండా ఎగురవేత):	1947 సెప్టెంబర్ 2 (ఉస్మానియా ఆర్ట్స్ కాలేజీ)
న్యాయవాదుల ప్రతిఘటన సమితి అధ్యక్షుడు:	గణపతిలాల్ (సమ్మె తేదీ: 1948 ఫిబ్రవరి 25)
యథాతథ స్థితి ఒడంబడిక తేదీ:	1947 నవంబర్ 29 (రాయబారి: చతారి నవాబు)
భారత ప్రభుత్వ ఏజెంట్ జనరల్:	కె.ఎం. మున్షీ
భాగ్యనగర్ రేడియో నిర్వాహకులు:	పరికరాలు: పాగా పుల్లారెడ్డి | ప్రసారాలు: రామకృష్ణశర్మ (తెలుగు), టి. నాగప్ప (ఉర్దూ)
నిజాం అధికారిక రేడియో:	దక్కన్ రేడియో
'పోలీస్ యాక్షన్' పేరు సూచించినది:	సి. రాజగోపాలాచారి (రాజాజీ)
ఆపరేషన్ పోలో కాలం:	1948 సెప్టెంబర్ 13 నుండి సెప్టెంబర్ 17 వరకు
లొంగిపోయిన నిజాం సైన్యాధిపతి:	జనరల్ ఎడ్రూస్ (1948 సెప్టెంబర్ 18)
ఖాసిం రజ్వీని నిర్బంధించిన ప్రదేశం:	తిరుమలగిరి సైనిక శిబిరం