History of Hyderabad Before 1956

1956కు ముందు హైదరాబాద్ చరిత్ర & ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భావం

తెలంగాణ చరిత్ర • ముల్కీ ఉద్యమం • పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం

1. జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక పాలన (1948 - 1949)

1948 సెప్టెంబర్ 17న ఆపరేషన్ పోలో (పోలీసు చర్య) ముగిసిన తర్వాత హైదరాబాద్‌లో జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి సైనిక గవర్నర్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఈయన పాలనలో కమ్యూనిస్టుల సాయుధ పోరాటాన్ని అణచివేయడం జరిగింది.

1949 ఫిబ్రవరి 6 ఫర్మానాలోని ప్రధాన అంశాలు:

• నిజాం సొంత ఆస్తి అయిన 'సర్ఫేఖాస్'ను రద్దు చేసి ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది.
• నిజాం నాణేల కరెన్సీ (హాలిసిక్కా) రద్దు చేయబడింది.
• ప్రభుత్వ కార్యాలయాల వారపు సెలవు దినం శుక్రవారం స్థానంలో ఆదివారంగా మార్చబడింది.

హైదరాబాద్‌లో పలువురు యువకులను రజాకార్లుగా భావించి దారుణంగా హతమార్చారన్న ఆరోపణలు రావడంతో, భారత ప్రభుత్వం సైనిక పాలనను ముగించి పౌర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.

2. ఎం.కె. వెల్లోడి పౌర ప్రభుత్వం (1950)

1950 జనవరి 26న మిలటరీ పాలన స్థానంలో కేరళకు చెందిన ఐ.సి.ఎస్ (ICS) అధికారి ఎం.కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రిగా పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పాటైంది. ఈ మంత్రివర్గంలో బూర్గుల రామకృష్ణారావు రెవెన్యూ మరియు విద్యాశాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు.

3. రాజప్రముఖ్‌గా నిజాం నవాబు

పోలీస్ చర్య తర్వాత భారత ప్రధాని నెహ్రూ, నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ మధ్య జరిగిన చర్చల ఫలితంగా 1950 జనవరి 25న ఒప్పందం కుదిరింది. దీనితో హైదరాబాద్ భారత యూనియన్‌లో 'బి' కేటగిరీ రాష్ట్రంగా మారింది.

• 1950 జనవరి 26న నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్ర రాజ్‌ప్రముఖ్ (ఇప్పటి గవర్నర్ హోదా)గా నియమితులయ్యారు.
• నిజాంకు సంవత్సరానికి ₹1.25 కోట్ల రాజభరణం (Privy Purse) జీవితాంతం ఇవ్వడానికి ప్రభుత్వం అంగీకరించింది.
• ఈయన 1956 నవంబర్ 1 వరకు రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా కొనసాగి రాజీనామా చేశారు (1967 ఫిబ్రవరి 24న మరణించారు).

4. హైదరాబాద్ రాష్ట్రం & 1952 సార్వత్రిక ఎన్నికలు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మొత్తం 16 జిల్లాలు (తెలంగాణ ప్రాంతం, మరఠ్వాడా 5 జిల్లాలు, కన్నడ 3 జిల్లాలు) మరియు 175 శాసనసభ స్థానాలు ఉండేవి. 1952 ఫిబ్రవరిలో తొలి ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలు జరిగాయి.

• పోటీ చేసిన ప్రధాన పార్టీలు: కాంగ్రెస్, పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ ఫెడరేషన్ (PDF), పీజెంట్స్ & వర్కర్స్ పార్టీ, షెడ్యూల్డ్ క్యాస్ట్ ఫెడరేషన్ (SCF).
• ఫలితాలు: కాంగ్రెస్ 14 జిల్లాల్లో మెజారిటీ సాధించగా, పీడీఎఫ్ పార్టీ నల్గొండ, వరంగల్ జిల్లాల్లో అత్యధిక స్థానాలు గెలుచుకుంది.
• 1952 మార్చి 6న కింగ్ కోఠిలో రాజ్‌ప్రముఖ్ నిజాం సమక్షంలో బూర్గుల రామకృష్ణారావు తొలి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రిగా 13 మంది సభ్యుల మంత్రివర్గంతో ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

పదవి / శాఖ	నాయకుడు
ముఖ్యమంత్రి	బూర్గుల రామకృష్ణారావు
హోంశాఖ	దిగంబర రావు
ఆర్థికశాఖ	జి.ఎస్. మెల్కోటే
ఎక్సైజ్ శాఖ	కె.వి. రంగారెడ్డి
పౌరసరఫరాలు & వ్యవసాయం	డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి
శాసనసభ స్పీకర్	కాశీనాథరావ్ వైద్య
డిప్యూటీ స్పీకర్	పంపన్న గౌడ
ప్రధాన ప్రతిపక్ష నేత	వి.డి. దేశ్‌పాండే (PDF)

వి.బి. రాజు (వల్లూరి బసవరాజు): గుంటూరు నుండి వచ్చి హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడి, సికింద్రాబాద్ నియోజకవర్గం నుండి కాంగ్రెస్ తరఫున గెలిచి బూర్గుల మంత్రివర్గంలో చేరిన తొలి ఆంధ్ర నాయకుడు.

5. ముల్కీ ఉద్యమం (1952)

'ముల్క్' అనగా ఉర్దూలో దేశం, 'ముల్కీ' అనగా స్థానికుడు/దేశీయుడు అని అర్థం. 1888 నిజాం గెజిట్ ద్వారా మొదటిసారి ముల్కీ నిబంధనలు తెరపైకి వచ్చాయి. 1919లో 7వ నిజాం జారీ చేసిన ఫర్మానా ప్రకారం కనీసం 15 సంవత్సరాలు నివాసం ఉన్నవారు లేదా సంస్థానంలో 15 ఏళ్లు ఉద్యోగం చేసినవారు ముల్కీలుగా పరిగణించబడతారు.

1952 ఆగస్టులో హైదరాబాద్‌లో నాన్-ముల్కీల నియామకాలకు వ్యతిరేకంగా "నాన్ ముల్కీ గో బ్యాక్", "ఇడ్లీ సాంబార్ గో బ్యాక్" నినాదాలతో తీవ్ర ఉద్యమం జరిగింది.

• హైదరాబాద్ హితరక్షణ సమితి: ఉద్యమానికి మద్దతుగా ఎమ్మెల్యే రామాచారి దీనిని స్థాపించారు.
• జస్టిస్ పింగళి జగన్మోహన్ రెడ్డి కమిషన్: సిటీ కాలేజీ కాల్పుల ఘటనపై విచారణ కోసం నియమించబడింది.
• మంత్రుల ఉపసంఘం (1952 సెప్టెంబర్ 7): మెహాది నవాజ్ జంగ్, కె.వి. రంగారెడ్డి, డా. జి.ఎస్. మెల్కోటే, పూల్‌చంద్ గాంధీ.

6. ఆంధ్ర రాష్ట్రం & విశాలాంధ్ర ఉద్యమం

• ఎస్.కె. ధార్ కమిషన్ (1948): పరిపాలనా సౌలభ్యం ఆధారంగానే రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ జరగాలని పేర్కొంది.
• జె.వి.పి. కమిటీ (JVP Committee): భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు వ్యతిరేకించినా, ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి మినహాయింపు ఇచ్చింది.
• పొట్టి శ్రీరాములు: ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం 1952 అక్టోబర్ 19న ఆమరణ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించి, 58వ రోజు (డిసెంబర్ 15, 1952) అమరులయ్యారు. దీనితో 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.
• విశాలాంధ్ర మహాసభలు: 1వ సభ వరంగల్ (1950 - హయగ్రీవాచారి అధ్యక్షత), 2వ సభ హైదరాబాద్ (1954 - మహాకవి శ్రీశ్రీ అధ్యక్షత)లో జరిగాయి.

ఫజల్ అలీ కమిషన్ (SRC - 1953): సభ్యులు హృదయనాథ్ కుంజ్రూ, కె.ఎం. ఫణిక్కర్. ఈ కమిషన్ నివేదికపై తెన్నేటి విశ్వనాథం వ్యాఖ్యానిస్తూ "వాదన అంతా విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా, తీర్పు మాత్రం తెలంగాణకు అనుకూలంగా ఉంది" అన్నారు.

7. పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement - 1956)

1956 ఫిబ్రవరి 20న ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ భవన్ (నేటి ఆంధ్ర భవన్)లో రెండు ప్రాంతాల 8 మంది ప్రముఖుల మధ్య చారిత్రాత్మక ఒప్పందం జరిగింది.

తెలంగాణ ప్రతినిధులు (4):

1. బూర్గుల రామకృష్ణారావు
2. కె.వి. రంగారెడ్డి
3. డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి
4. జె.వి. నర్సింగరావు

ఆంధ్ర ప్రతినిధులు (4):

1. బెజవాడ గోపాలరెడ్డి
2. నీలం సంజీవరెడ్డి
3. సర్దార్ గౌతు లచ్చన్న
4. అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు

8. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భావం (1956 నవంబర్ 1)

1956 ఆగస్టు 31న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును రాష్ట్రపతి బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్ ఆమోదించారు. 1956 నవంబర్ 1న భారత ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని లాంఛనంగా ప్రారంభించారు. ఈ సందర్భంగా దాశరథి రంగాచార్య "ఎన్నినాళ్ళ స్వప్నమిది" అనే గేయాన్ని రచించారు.

🎯 EXAM POINT OF VIEW (Quick Revision Bits)

• హైదరాబాద్ తొలి సైనిక గవర్నర్: జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి (1948 సెప్టెంబర్ 17)
• హైదరాబాద్ తొలి పౌర ముఖ్యమంత్రి: ఎం.కె. వెల్లోడి (ICS) (1950 జనవరి 26)
• హైదరాబాద్ ఏకైక రాజ్‌ప్రముఖ్: మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (1950 - 1956)
• హైదరాబాద్ మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి: బూర్గుల రామకృష్ణారావు (1952 - 1956)
• 1952 ముల్కీ విచారణ కమిషన్: జస్టిస్ పింగళి జగన్మోహన్ రెడ్డి కమిటీ
• ఫజల్ అలీ కమిషన్ (SRC) సభ్యులు: ఫజల్ అలీ (చైర్మన్), హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ, కె.ఎం. ఫణిక్కర్
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవరెడ్డి
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి గవర్నర్: చందూలాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి శాసనసభ స్పీకర్: అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి శాసనమండలి చైర్మన్: మాడపాటి హనుమంతరావు
• ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి ప్రతిపక్ష నేత: పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య