వేములవాడ చాళుక్యులు (క్రీ.శ. 750 – 973) - Quick Review
వీరు రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా 8వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం వరకు పరిపాలించారు. వీరి రాజ్యం మంజీరా నది నుండి మహాకాళేశ్వరం వరకు విస్తరించింది. దీనిని ‘సపాద లక్ష దేశం’ (లక్షపాతిక బంగారు నాణేల ఆదాయం కలిగిన దేశం) అనేవారు.
🏛️ రాజకీయ చరిత్ర & ప్రముఖ పాలకులు
👑 వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (వంశ స్థాపకుడు):
- రాష్ట్రకూట రాజ్య స్థాపకుడైన దంతిదుర్గుని సేనాపతి.
- చిత్రకూట దుర్గం జయించడంలో దంతిదుర్గుడికి సహాయపడినందుకు గాను ఇతనికి ‘సపాద లక్ష దేశం’ లభించింది.
- బోధన్ రాజధానిగా పాలన సాగించాడు.
👑 మొదటి అరికేసరి:
- రాష్ట్రకూట రాజు ధృవుడి సామంతుడు.
- విక్రమార్జున విజయం ప్రకారం ఇతడు వేంగి, కళింగ దేశాలను జయించాడు.
- రాజధానిని బోధన్ నుండి వేములవాడకు మార్చాడు.
- శాసనం: కొల్లిపర శాసనం.
- బిరుదులు: సమస్తలోకాశ్రయ, త్రిభువన మల్ల, సహస్రనామ, రాజాత్రి నేత్ర.
👑 బద్దెగుడు:
- రాష్ట్రకూట 2వ కృష్ణుడి సామంతుడు.
- వేములవాడలో బద్దెగేశ్వరాలయం (ప్రస్తుత భీమేశ్వరాలయం) నిర్మించాడు.
- బిరుదు: సోలద గండ (అపజయం ఎరుగని వీరుడు).
- పర్భని శాసనం ప్రకారం తూర్పు చాళుక్య రాజు 'చాళుక్య భీముడిని' ఓడించి బంధించాడు. తూర్పు చాళుక్య రాజు 3వ విజయాదిత్యుని చేతిలో బద్దెగుడు వధించబడ్డాడు.
👑 నరసింహుడు:
- రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి 3వ ఇంద్రుని సామంతుడు.
- వేములవాడలో జైన చౌముఖాలు చెక్కించాడు.
- యమునా నదీ తీరంలోని కాల్పి వద్దగల కాళప్రియ వద్ద విజయస్తంభం నాటాడు.
👑 2వ అరికేసరి (అత్యంత గొప్పవాడు):
- రాష్ట్రకూట రాజు 4వ గోవిందుడిపై సాధించిన విజయాల గురించి వేములవాడ శాసనం తెలుపుతుంది.
- గొప్ప సాహిత్యాభిమాని, కవి పండిత పోషకుడు. కన్నడ ఆదికవి అయిన పంపకవిని ఆదరించి, ఆయనకు ధర్మపురిని అగ్రహారంగా ఇచ్చాడు.
- పంపకవి రచించిన ‘విక్రమార్జున విజయం’ కావ్యంలో అర్జునుడితో పోల్చబడిన నాయకుడు 2వ అరికేసరి.
- బిరుదులు: మహామండలేశ్వర, మహాసామంతాధిపతి, అమ్మన గంధవారణ, గుణార్ణవ.
👑 ఇతర పాలకులు (వాగరాజు, 2వ బద్దెగుడు, 3వ అరికేసరి):
- వాగరాజు: ఇతని ఆస్థానకవి సోమదేవసూరి (యశఃస్తిలక చంపూకావ్యం రచయిత).
- 2వ బద్దెగుడు: వేములవాడలో శుభదాయ జినాలయం నిర్మించాడు.
- 3వ అరికేసరి (చివరి రాజు): రాష్ట్రకూట 3వ కృష్ణుని సమకాలికుడు. పర్భని శాసనం ప్రకారం శుభదాయ జినాలయాన్ని సోమదేవసూరికి దానమిచ్చాడు.
📖 సాహిత్యం & ప్రముఖ కవులు
🖋️ పంపకవి, జినవల్లభుడు & మల్లియ రేచన
- పంపకవి: విక్రమార్జున విజయం, ఆదిపురాణం.
- జినవల్లభుడు: కుర్క్యాల బొమ్మలగుట్ట శాసనం వేయించాడు. ధర్మపురిలో జినాలయం నిర్మించాడు.
- మల్లియరేచన: 'కవిజనాశ్రయం' (తెలుగులో తొలి ఛందో గ్రంథం).
🖋️ సోమదేవసూరి
- రచనలు: యశఃస్తిలక చంపూకావ్యం, నీతి వాక్యామృతం, సన్నావతి ప్రకరణం, యుక్తి చింతామణి.
- బిరుదులు: స్యాద్వాద చలసింహ, కవికుల రాజ, తార్కిక చక్రవర్తి, వాక్కల్లోల పయోనిధి.
⚖️ మతం, దేవాలయాలు & ఆర్థిక పరిస్థితులు
- మత విధానం: వేములవాడ చాళుక్యులు జైనమతాన్ని విశేషంగా ఆదరించారు. పంపకవి, జినవల్లభుడు, సోమదేవసూరి వంటి జైన పండితులను పోషించారు.
- శైవాలయాల నిర్మాణం: వేములవాడలో ప్రసిద్ధ రాజరాజేశ్వర ఆలయం, బద్దెగేశ్వర (భీమేశ్వర) ఆలయాలను నిర్మించారు.
- ఆర్థిక రంగం: ప్రధాన ఆదాయ వనరు భూమిశిస్తు. పన్నుల వసూలుకు సుంకాధికారులు ఉండేవారు.
- గ్రామ పాలన: గ్రామం 12 మంది (ఆయగార్ల) ఆధీనంలో ఉండేది.
No comments:
Post a Comment