Vishnukundina Dynasty విష్ణుకుండినులు Notes Quick Review

తెలంగాణా చరిత్ర - సంస్కృతి

విష్ణుకుండినులు (Vishnukundinas)

• 'ఘటికలు' అనే హిందూ విద్యా సంస్థలు ప్రారంభించిన తొలి రాజవంశం.
• శ్రీశైలమల్లిఖార్జున స్వామి భక్తులు.
• శ్రీ పర్వత పాదక్రాంతులు.
• కీసర గుట్టలోని రామలింగేశ్వరాలయం నిర్మాతలు.
• నరబలిని ప్రోత్సహించిన రాజవంశం.

📌 ముఖ్య వివరాలు - అవలోకనం

స్థాపకుడు : ఇంద్రవర్మ (మహారాజేంద్రవర్మ)

గొప్పవాడు : 2వ మాధవవర్మ

చివరివాడు : మంచన భట్టారకుడు

రాజధాని : కీసర (వి.వి. కృష్ణశాస్త్రి ప్రకారం), ఇంద్రపాలనగరం (పి.వి.పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ప్రకారం)

రాజభాష : సంస్కృతం

రాజచిహ్నం : పంజాఎత్తిన సింహం

రాజలాంచనం : శ్రీపర్వత భక్తులు

మతం : వైష్ణవం

ప్రత్యేకత : నరబలిని ప్రోత్సహించుట

శిల్పకళ : ఉండవల్లి గుహలు

👑 రాజకీయ చరిత్ర (పాలకుల వివరాలు)

ఇంద్రవర్మ (మహా రాజేంద్ర వర్మ)

• ఇతను ఇంద్రపురం అనే రాజధాని నిర్మించాడు. ప్రస్తుతం దీనిని ఇంద్రపాల నగరంగా పిలుస్తున్నారు. (ఇంద్రపాల నగరం నల్గొండ జిల్లాలోనిది)
• బిరుదు - ప్రియపుత్రుడు.

1వ మాధవ వర్మ

• వాస్తవంగా విష్ణుకుండినుల అధికార స్థాపకుడు.
• బిరుదు - విక్రమమహేంద్ర (పోలమూరు శాసనం).
• ఉండవల్లి, భైరవకోన, మొగల్ రాజపురం గుహలు చెక్కించాడు.

గోవిందవర్మ

• బిరుదు - విక్రమశ్రమ, ఉత్తమాశ్రయుడు.
• ఇతని పట్టమహిషి మహాదేవి (బౌద్ధమతాభిమాని). మహాదేవి ఇంద్రపాలపురంలో బౌద్దబిక్షువులకు తన పేరు మీద మహావిహారం నిర్మించింది.
• గోవిందవర్మ ఈ మహావిహారానికి దానం చేసిన గ్రామం - పెన్కపుర.

2వ మాధవ వర్మ

• బిరుదులు : త్రికూట మలయాధిపతి, త్రివరనగర యువతి ప్రియుడు (పోలమూరు శాసనం ప్రకారం).
• రాజధానిని ఇంద్రపాలపురం నుండి అమరావతికి మార్చాడు.
• ఉండవల్లిలో ప్రసిద్ధి చెందిన బుద్ధుడి శిల్పాన్ని పగులగొట్టించి శయనిస్తున్న విష్ణుమూర్తి విగ్రహాన్ని చెక్కించాడు. అదే ప్రస్తుతం 'అనంత పద్మనాభస్వామి ఆలయం'.
• రెండవ మాధవవర్మ ఉండవల్లి గుహలపై చెక్కించిన 'పూర్ణకుంభం' ఆంధ్రరాష్ట్ర అధికార చిహ్నంగా తీసుకోబడింది.
• రాజసూయ యాగం, అశ్వమేధ యాగం, నరమేధ యాగం మొదలైనవి జరిపించాడు.
• శాసనాలు : వేల్పూరు శాసనం, ఈపూరు శాసనం - 1, ఖానాపూర్ శాసనం.
• నిర్మించిన ఆలయాలు : అమరేశ్వరాలయం (ఇంద్రపాలనగరం), జడల రామలింగేశ్వరాలయం (చెరువుగట్టు), మల్లికార్జున ఆలయం (ఇంద్రపాలనగరం), కేసరి రామలింగేశ్వర ఆలయం (కీసరగుట్ట).

3వ మాధవవర్మ

• 2వ మాధవవర్మ కుమారుడు దేవవర్మ. అతని కుమారుడు 3వ మాధవ వర్మ.
• ఇతని బిరుదులు - జనాశ్రయ, అవసిత వివిధ దివ్య.

విక్రమేంద్ర వర్మ

• బిరుదు - మహాకవి (ఇంద్రపాల నగరం తామ్ర శాసనం).
• 3వ మాధవ వర్మను ఓడించాడు.

ఇంద్రభట్టారక వర్మ

• కీసరగుట్ట సమీపంలో ఘటికేశ్వర ఘటికాస్థానాన్ని స్థాపించాడు.
• ఘటికలు అనే వైదిక విద్యాలయాలను స్థాపించినట్లు ఉద్దంకుడు రాసిన సోమవేదం తెలుపుతోంది.

విక్రమేంద్ర భట్టారక వర్మ / విక్రయేంద్రవర్మ

• రాజధాని అమరావతి నుండి దెందులూరుకు మార్చాడు.
• శాసనాలు : తుమ్మలగూడెం శాసనం 2, ఇంద్రపాల నగర తామ్రశాసనం, చిక్కుళ్ళ తామ్ర శాసనం.
• బిరుదు - ఉత్తమాశ్రయుడు.
• ఇంద్రపాలపురంలో గోవిందవర్మ భార్య మహాదేవి నిర్మించిన విహారానికి 'ఇరుందెర' అను గ్రామం దానం చేశాడు.

4వ మాధవ వర్మ

• పొలమూరు-2, ఈపూరు 2 శాసనాలు వేయించాడు.
• ఈపూరు శాసనం ప్రకారం బిరుదులు: న్యాయశాస్త్ర విశారదుడు, సూక్ష్మగ్రాహి.
• గుణస్వామి అను కవి 'జనాశ్రయ చందోవిచ్ఛితి' గ్రంథం వ్రాశాడు.

మంచన భట్టారక వర్మ

ఇతనిని పృథ్వీమూల మహారాజు ఓడించినట్లు తాండివాడ శాసనం తెలుపుతుంది.

🏛️ పరిపాలన వ్యవస్థ

• రాజ్యాన్ని విషయాలుగా విభజించారు.
• విషయాధిపతులను అధికార పురుషులు, మహోత్తరులు అంటారు.
• గజ దళాధిపతిని 'హస్తికోశ' అని, పదాతిదళాధిపతిని 'వీరకోశ' అని అంటారు.
• భూమిని కొలిచే విధానం - వివర్తనం.

ఉద్యోగుల పేర్లు	బాధ్యతలు / విధులు
రజ్జుకులు	భూములను పగ్గాలతో కొలిచేవారు.
ఫలదారుడు	పండిన పంటలో రాజభాగాన్ని నిర్ణయించే అధికారి.
సెట్టి	ప్రభుత్వానికి చెందాల్సిన ధాన్యం కొలిచే అధికారి.
అక్షపటలక	ప్రభుత్వ పత్రాలను భద్రపరిచేవాడు.
శాసన ఆజ్ఞప్తులు	రాజాజ్ఞలను వ్రాయించేవారు.
గుల్మికుడు	సరిహద్దు రాష్ట్రాలపై నియమించిన సైనిక రాజప్రతినిధి.

⚖️ న్యాయపాలన

3వ మాధవవర్మ పొలమూరు శాసనంలో న్యాయపాలన ప్రస్తావన ఉంది. నేర నిర్ణయానికి దివ్య పరీక్షలు జరిపేవారు. న్యాయపాలనకు రాజు అత్యున్నత న్యాయాధికారి.

🛕 సాంఘిక, మత పరిస్థితులు

• దక్షిణ భారతదేశంలో మొట్టమొదటగా హిందూగుహాలయాలు విష్ణుకుండినులు నిర్మించారు.
• విష్ణుకుండినుల కాలంనాటి గొప్ప బౌద్ధక్షేత్రం - బొజ్జన్నకొండ.
• వైదిక మతాభిమానులు (శ్రీపర్వత స్వామి భక్తులు).
• విష్ణుకుండినులు బౌద్ధమతాన్ని కూడా పోషించారు.

🪙 ఆర్థిక పరిస్థితులు (నాణేలు)

ఇక్ష్వాకుల తర్వాత విష్ణుకుండినులు నాణెములు ముద్రించారు. రాగి, ఇనుముతో కూడిన లోహంతో నాణెములను ముద్రించారు. శంఖువు, సింహం గుర్తు వున్న నాణెములు ముద్రించారు.

📖 విద్య, భాషా సాహిత్య సేవ

• రాజభాష - సంస్కృతం.
• చిక్కుళ్ళ తామ్ర శాసనంలో 'విజయరాజ్య సంవత్సరంబుల్' అనే తెలుగు వాక్యం ఉంది. ఇది తెలుగులో లభించిన తొలి వాక్యం.
• తొలి తెలుగు జంట కవులు అయిన నంది మల్లయ్య, ఘంట సింగన విష్ణుకుండినుల ఆస్థానంలోనివారే. వీరు 'ప్రభోధ చంద్రోదయం' అనే గ్రంథాన్ని రచించారు.

🎨 శిల్పకళ & గుహాలయాలు

ఉండవల్లి గుహాలయాలు (4 అంతస్థులు - గోవిందవర్మ నిర్మించెను)

• మొదటి అంతస్థులో : త్రిమూర్తుల విగ్రహాలు ఉన్నాయి.
• రెండవ అంతస్థులో : అనంతశయన విష్ణువు దేవాలయాలు ఉన్నాయి.
• మూడవ అంతస్థులో : త్రికూట ఆలయం ఉంది.
• నాలుగవ అంతస్థులో : సన్యాసుల విశ్రాంతి మందిరాలు కలవు.
• ఈ గుహలలో పూర్ణకుంభం ఉంది, అనంత పద్మనాభ స్వామి విగ్రహం ఉంది.
• ఉండవల్లి గుహలపై 'ఉత్పత్తి పిడుగు' అనే లేఖనం ఉంది.

🛕 భైరవకొండ గుహలు

8 గుహలున్న సముదాయం. ఇది శివునికి అంకితం చేయబడెను.

🛕 మొగల్రాజపురం గుహాలయం

ఇందులో ఉన్న విగ్రహాలు: అష్టభుజ నటరాజమూర్తి, త్రివిక్రమావతార విగ్రహం.