మెత్త వ్యవసాయం – సమస్యలు, సవాళ్లు

1. పరిచయం

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థలో వ్యవసాయ రంగం కీలకమైనది. అయితే, దశాబ్దాలుగా రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందుల అధిక వినియోగం వల్ల నేల సారం క్షీణించడం, భూగర్భ జలాలు కలుషితం కావడం, మానవ ఆరోగ్యంపై ప్రభావం పడటం వంటి సమస్యలు తీవ్రమవుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో "మెత్త వ్యవసాయం" (సేంద్రీయ వ్యవసాయం / ప్రకృతి వ్యవసాయం / రసాయన రహిత వ్యవసాయం) ప్రాముఖ్యత పెరిగింది. తెలంగాణ రాష్ట్రం ప్రకృతి వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడంలో దేశంలోనే అగ్రస్థానంలో నిలిచింది — 5.53 లక్షల హెక్టార్లలో రసాయన రహిత సాగు జరుగుతోంది, 4.52 లక్షల మంది రైతులు ఈ మార్పును స్వీకరించారు.

పరీక్షా దృష్టి: మెత్త వ్యవసాయం అంటే ఏమిటి? దాని అవసరం, ప్రస్తుత స్థితి, ఎదురవుతున్న సమస్యలు, ప్రభుత్వ చర్యలు – పరీక్షలో తరచుగా అడిగే అంశాలు.

2. మెత్త వ్యవసాయం అంటే ఏమిటి?

మెత్త వ్యవసాయం అనేది రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందులు, కలుపు మందులు, జన్యుమార్పిడి విత్తనాలు లేకుండా సహజ వనరులు, సేంద్రీయ పదార్థాలు, జీవ వ్యవస్థలపై ఆధారపడి చేసే సాగు పద్ధతి. దీన్ని సేంద్రీయ వ్యవసాయం (Organic Farming), ప్రకృతి వ్యవసాయం (Natural Farming), జీరో బడ్జెట్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (ZBNF) వంటి పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు. ఈ పద్ధతిలో జీవామృతం, బీజామృతం, దశపర్ణి వంటి జీవ ఇన్‌పుట్‌లను ఉపయోగించి నేల సారాన్ని పెంచడం, పంట ఉత్పత్తిని సుస్థిరం చేయడం లక్ష్యం.

3. తెలంగాణలో మెత్త వ్యవసాయ ప్రస్తుత స్థితి

3.1 విస్తీర్ణం, రైతుల సంఖ్య

• 5.53 లక్షల హెక్టార్లు రసాయన రహిత సాగులో ఉన్నాయి — దేశంలోనే అత్యధికం.
• 4.52 లక్షల మంది రైతులు ప్రకృతి వ్యవసాయాన్ని స్వీకరించారు.
• 489 క్లస్టర్లు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి; 24,736 హెక్టార్ల విస్తీర్ణం కవర్ చేయబడింది.
• 61,125 మంది కొత్త రైతులు ఖరీఫ్ సీజన్ కోసం నమోదు చేసుకున్నారు.

3.2 సేంద్రీయ ధృవీకరణ

• జనవరి 2026 నాటికి 10,000 మంది సేంద్రీయ రైతులు, 50,000 ఎకరాల సాగు భూమి, 206 ఆపరేటర్లు, 24 సేంద్రీయ రైతు గ్రూపులు ధృవీకరణ పొందాయి.
• సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు సాధారణ పంటల కంటే 15–30% అధిక ధర లభిస్తోంది.

3.3 ప్రభుత్వ నిధులు

• కేంద్ర నిధులు 2024-25లో రూ.17.96 లక్షల నుండి 2025-26లో రూ.13.23 కోట్లకు పెరిగాయి.

4. మెత్త వ్యవసాయంలో ఎదురవుతున్న సమస్యలు, సవాళ్లు

4.1 ఆర్థిక సమస్యలు

4.1.1 ఉత్పత్తి వ్యయం అధికం:

• రసాయన కలుపు మందు ఒక ఎకరాకు రూ.1,000 ఖర్చు అవుతుంది; కానీ సేంద్రీయ పద్ధతిలో కూలీలతో చేయించడానికి రూ.5,000 అవుతుంది.
• ప్రారంభ దశలో దిగుబడి తగ్గడం, ఆదాయం తక్కువగా ఉండటం వల్ల చిన్న రైతులు వెనుకడుగు వేస్తున్నారు.

4.1.2 మార్కెట్ అనిశ్చితి:

• సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు స్థిరమైన కొనుగోలుదారులు లేకపోవడం ప్రధాన సమస్య.
• ఉత్పత్తి అనిశ్చితి కారణంగా సరఫరా నిలకడగా ఉండదు.
• మధ్యవర్తుల ఆధిపత్యం వల్ల రైతుకు సరైన ధర లభించడం లేదు.

4.1.3 ధృవీకరణ ఖర్చు, ప్రక్రియ:

• సేంద్రీయ ధృవీకరణ ప్రక్రియ సంక్లిష్టం, ఖర్చుతో కూడుకున్నది.
• సరైన ధృవీకరణ లేకపోవడం వల్ల కేంద్ర నిధులు సరిగా అందడం లేదు.

4.2 సాంకేతిక సమస్యలు

4.2.1 జీవ ఇన్‌పుట్‌ల తయారీ, సరఫరా:

• జీవామృతం, బీజామృతం, దశపర్ణి తయారీకి తగిన శిక్షణ, సమయం అవసరం.
• అనేక ప్రాంతాల్లో బయో-ఇన్‌పుట్ రిసోర్స్ సెంటర్లు (BRCs) లేకపోవడం వల్ల రైతులు సొంతంగా తయారీ చేయలేకపోతున్నారు.

4.2.2 శాస్త్రీయ ధృవీకరణ లోపం:

• ప్రకృతి వ్యవసాయం దిగుబడి, నేల ఆరోగ్యంపై దీర్ఘకాలిక శాస్త్రీయ పరిశోధనలు తక్కువ.
• రైతులకు నమ్మకం కలిగించే డేటా అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల మార్పు నెమ్మదిగా జరుగుతోంది.

4.2.3 డిజిటల్ అసమానత:

• డిజిటల్ సేవలు (ఉదా: E-MIRCHA) బలహీనమైన డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు, తక్కువ డిజిటల్ అక్షరాస్యత కారణంగా సరిగా అందుబాటులో లేవు.

4.3 సంస్థాగత సమస్యలు

4.3.1 విద్య, పరిశోధనలో నిర్లక్ష్యం:

• వ్యవసాయ విద్యా కోర్సులలో సేంద్రీయ వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యత తక్కువ; ఒక అధ్యాయం మాత్రమే ఉంటుంది.
• పరిశోధన, విస్తరణ ప్రాధాన్యతలలో మార్పు అవసరం అని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.

4.3.2 విస్తరణ సేవల బలహీనత:

• రైతు సేవా కేంద్రాలు (RSK)లో రాజకీయ జోక్యం, సిబ్బంది కొరత ప్రధాన అడ్డంకులు.
• సేంద్రీయ వ్యవసాయంపై ప్రత్యేక శిక్షణా కార్యక్రమాలు సరిపోవు.

4.3.3 సంస్థాగత మద్దతు లోపం:

• ఎనబావి వంటి విజయవంతమైన సేంద్రీయ గ్రామాలు కూడా సాంకేతిక సహాయం, ధృవీకరణ, మార్కెట్ మద్దతు కోసం ఎదురు చూస్తున్నాయి.

4.4 మార్కెటింగ్ సమస్యలు

4.4.1 కొనుగోలు కేంద్రాల కొరత:

• సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు ప్రత్యేక మార్కెట్ యార్డులు, కొనుగోలు కేంద్రాలు లేవు.
• రైతులు నేరుగా వినియోగదారులకు అమ్మడానికి సరైన వేదిక లేదు.

4.4.2 బ్రాండింగ్, ప్యాకేజింగ్ లోపం:

• సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు బ్రాండింగ్, ప్యాకేజింగ్, ప్రచారం తక్కువ.
• TG ఆర్గానిక్స్ యాప్ ప్రారంభమైనప్పటికీ, దాని వినియోగం పరిమితంగానే ఉంది.

4.5 పర్యావరణ, ఆరోగ్య సమస్యలు

4.5.1 రసాయన వినియోగం కొనసాగుతూనే ఉంది:

• తెలంగాణలో యూరియా వినియోగం విపరీతంగా పెరిగింది; 4 సంవత్సరాలలో 4 లక్షల టన్నులకు చేరింది.
• ఆదిలాబాద్‌లో పురుగుమందుల వినియోగం పెరిగి తీవ్ర ఆరోగ్య సమస్యలు, పర్యావరణ అసమతుల్యత ఏర్పడుతున్నాయి.
• తెలంగాణ నుండి వచ్చే కూరగాయలను ఇతర రాష్ట్రాల ప్రజలు ఆమోదించడం లేదు అని వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి తుమ్మల నాగేశ్వరరావు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

4.5.2 కూరగాయల సాగు విస్తీర్ణం తగ్గుదల:

• గతంలో 3 లక్షల ఎకరాల నుండి ప్రస్తుతం 50,000 ఎకరాలకు కూరగాయల సాగు తగ్గింది.
• రసాయన అవశేషాల కారణంగా మార్కెట్‌లో ధరలు పడిపోవడం, రైతులు నష్టపోవడం జరుగుతోంది.

4.6 సామాజిక, జ్ఞాన సమస్యలు

4.6.1 అవగాహన లోపం:

• రసాయన వ్యవసాయం వల్ల కలిగే దీర్ఘకాలిక నష్టాలు చాలా మంది రైతులకు తెలియదు.
• సేంద్రీయ పద్ధతులపై సరైన శిక్షణ, ప్రచారం లేదు.

4.6.2 కూలీల కొరత:

• సేంద్రీయ పద్ధతులలో కూలీలపై ఆధారపడటం ఎక్కువ; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కూలీల కొరత తీవ్రంగా ఉంది.
• యాంత్రీకరణకు అనుకూలమైన పరికరాలు సేంద్రీయ సాగుకు అందుబాటులో లేవు.

5. ప్రభుత్వ చర్యలు, పథకాలు

5.1 జాతీయ ప్రకృతి వ్యవసాయ మిషన్ (NMNF)

• నవంబర్ 25, 2024న కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదించింది; క్లస్టర్ విధానంలో అమలు.
• తెలంగాణలో 489 క్లస్టర్లు, 61,125 మంది రైతులు నమోదు.
• 979 మంది కృషి సఖులు, CRPలు శిక్షణ పొందారు.
• 315 బయో-ఇన్‌పుట్ రిసోర్స్ సెంటర్లు (BRCs) ఏర్పాటు.

5.2 రైతు కిట్ల పంపిణీ

• మార్చి 17, 2026న 61,125 మంది రైతులకు రైతు కిట్లు పంపిణీ.
• ప్రతి క్లస్టర్‌లో ఇద్దరు నిపుణులు నియమించబడ్డారు; నెలకు రూ.5,000 గౌరవ వేతనం.
• బీజామృతం, జీవామృతం, దశపర్ణి తయారీకి రూ.1 లక్ష వ్యయంతో BRCలు ఏర్పాటు.

5.3 TG ఆర్గానిక్స్ యాప్

• మే 4, 2026న ప్రారంభించబడింది; రైతు నుండి నేరుగా వినియోగదారుకు అమ్మకం.
• సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు ప్రీమియం ధర లభించేలా చర్యలు.

5.4 నిపుణుల కమిటీ సిఫార్సులు

• సేంద్రీయ వ్యవసాయానికి ప్రత్యేక విధానం రూపొందించాలి.
• పరిశోధన, విద్య, విస్తరణ ప్రాధాన్యతలలో మార్పు అవసరం.
• జాతీయ ప్రకృతి వ్యవసాయ మిషన్ (NMNF) వంటి కేంద్ర కార్యక్రమాలను వినియోగించుకోవాలి.

6. ముందు మార్గం (Way Forward)

1. మార్కెట్ మద్దతు – సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు ప్రత్యేక మార్కెట్ యార్డులు, కొనుగోలు కేంద్రాలు ఏర్పాటు.
2. ధృవీకరణ సులభతరం – ధృవీకరణ ఖర్చు తగ్గించడం, ప్రక్రియను సులభతరం చేయడం.
3. శిక్షణ, అవగాహన – రైతులకు నిరంతర శిక్షణ, ప్రదర్శన క్షేత్రాలు.
4. జీవ ఇన్‌పుట్‌ల సరఫరా – ప్రతి గ్రామంలో BRCలు ఏర్పాటు.
5. పరిశోధన, అభివృద్ధి – సేంద్రీయ పద్ధతులపై దీర్ఘకాలిక శాస్త్రీయ పరిశోధనలు.
6. సంస్థాగత మద్దతు – FPOలు, SHGల ద్వారా సామూహిక సాగు, మార్కెటింగ్.
7. ప్రోత్సాహకాలు – సేంద్రీయ రైతులకు ప్రత్యేక సబ్సిడీలు, బీమా.

7. ముగింపు

తెలంగాణలో మెత్త వ్యవసాయం (సేంద్రీయ/ప్రకృతి వ్యవసాయం) వేగంగా విస్తరిస్తోంది; దేశంలోనే అగ్రస్థానంలో నిలిచింది. అయితే, ఉత్పత్తి వ్యయం, మార్కెట్ అనిశ్చితి, ధృవీకరణ సమస్యలు, సాంకేతిక మద్దతు లోపం, సంస్థాగత అడ్డంకులు ఇంకా సవాళ్లుగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వం NMNF, రైతు కిట్లు, TG ఆర్గానిక్స్ యాప్ వంటి చర్యలతో ముందుకు వెళ్తోంది. సుస్థిర వ్యవసాయానికి, రైతుల ఆదాయానికి, ప్రజారోగ్యానికి మెత్త వ్యవసాయమే భవిష్యత్తు మార్గం.

📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)

Q1. భారతదేశంలో రసాయన రహిత ప్రకృతి వ్యవసాయాన్ని ఆచరిస్తున్న విస్తీర్ణంలో (5.53 లక్షల హెక్టార్లు) ప్రథమ స్థానంలో నిలిచిన రాష్ట్రం ఏది?
(A) ఆంధ్రప్రదేశ్
(B) సిక్కిం
(C) తెలంగాణ
(D) మధ్యప్రదేశ్
సమాధానం: (C) తెలంగాణ (5.53 లక్షల హెక్టార్లతో దేశంలోనే అత్యధిక విస్తీర్ణం కలిగి ఉంది).

Q2. కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదించిన 'జాతీయ ప్రకృతి వ్యవసాయ మిషన్' (NMNF) క్రింద తెలంగాణలో ఎన్ని క్లస్టర్లను ఏర్పాటు చేశారు?
(A) 206 క్లస్టర్లు
(B) 315 క్లస్టర్లు
(C) 489 క్లస్టర్లు
(D) 979 క్లస్టర్లు
సమాధానం: (C) 489 క్లస్టర్లు (61,125 మంది రైతులతో నమోదు చేయబడింది).

Q3. సేంద్రీయ రైతులకు స్థానిక స్థాయిలోనే జీవామృతం, బీజామృతం వంటి జీవ ఇన్‌పుట్‌లను సరఫరా చేయడానికి రూ.1 లక్ష వ్యయంతో ఏర్పాటు చేస్తున్న కేంద్రాలు ఏవి?
(A) FPO కేంద్రాలు
(B) బయో-ఇన్‌పుట్ రిసోర్స్ సెంటర్లు (BRCs)
(C) రైతు వేదికలు
(D) కృషి విజ్ఞాన కేంద్రాలు (KVKs)
సమాధానం: (B) బయో-ఇన్‌పుట్ రిసోర్స్ సెంటర్లు (BRCs).

Q4. తెలంగాణలో సేంద్రీయ ఉత్పత్తులకు గ్యారెంటీ ధర కల్పిస్తూ రైతు నుంచి నేరుగా వినియోగదారునికి విక్రయించడానికి ప్రారంభించిన మొబైల్ అప్లికేషన్ ఏది?
(A) ధరణి యాప్
(B) రైతుబంధు యాప్
(C) TG ఆర్గానిక్స్ యాప్
(D) ఈ-నామ్ (e-NAM)
సమాధానం: (C) TG ఆర్గానిక్స్ యాప్.

Q5. తెలంగాణలో పురుగుమందులు మరియు రసాయనాల అవశేషాలు లేని సంపూర్ణ సేంద్రీయ సాగుతో దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందిన ఆదర్శ గ్రామం ఏది?
(A) అంజిరెడ్డిపల్లి
(B) ఎనబావి (జనగామ జిల్లా)
(C) గంగాదేవిపల్లి
(D) ముఖ్రా (కె)
సమాధానం: (B) ఎనబావి (రసాయనాలు వాడని సేంద్రీయ గ్రామంగా ప్రసిద్ధి చెందింది).