నీటిపారుదల – ఆధారాలు, పోకడలు
1. పరిచయం
తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆర్థికవ్యవస్థలో నీటిపారుదల రంగానిది నిర్ణాయక పాత్ర. రాష్ట్రం జూన్ 2, 2014న ఆవిర్భవించినప్పటి నుంచి, వ్యవసాయ రంగాన్ని, పారిశ్రామిక రంగాన్ని పటిష్టం చేయడంతో పాటు తాగునీటిని సమకూర్చడానికి నీటిపారుదల శాఖ కృషి చేస్తోంది. తెలంగాణ ప్రాంతంలో సాగునీటి అభివృద్ధి ప్రధానంగా గోదావరి, కృష్ణా నదులు, వాటి ఉపనదులు, చెరువులు, సరస్సులపై ఆధారపడి ఉంది. రాష్ట్రంలో భారీ చెరువుల నుండి చిన్న కుంటలు, ఇంకుడు చెరువుల వరకు కలుపుకొని మొత్తం 46,531 నీటి వనరులు ఉన్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో నీటిపారుదల రంగం రాష్ట్ర ప్రగతికి కీలకమని చెప్పవచ్చు.
పరీక్షా దృష్టి: నీటిపారుదల ఆధారాలు (నదులు, జలాశయాలు, బోరుబావులు, చెరువులు), ప్రధాన ప్రాజెక్టులు (కాళేశ్వరం, ఎస్ఎల్బీసీ, పాలమూరు-రంగారెడ్డి), మిషన్ కాకతీయ, బడ్జెట్ కేటాయింపులు, సవాళ్లు – ఇవి పరీక్షలో తరచుగా అడిగే అంశాలు.
2. నీటిపారుదల ఆధారాలు (Sources of Irrigation)
2.1 ఉపరితల నీటి వనరులు (Surface Water Sources)
తెలంగాణలో నీటిపారుదలకు ప్రధాన ఆధారాలు:
- నదులు: గోదావరి, కృష్ణా నదులు మరియు వాటి ఉపనదులు (మంజీరా, మూసీ, మానేరు, పెన్‌గంగా, ఇంద్రావతి మొదలైనవి).
- జలాశయాలు: నాగార్జునసాగర్, శ్రీశైలం, శ్రీరాంసాగర్ (SRSP), జూరాల, నిజాంసాగర్, సింగూరు, లోయర్ మానేరు డ్యాం, మిడ్ మానేరు రిజర్వాయర్, శ్రీపాద ఎల్లంపల్లి మొదలైనవి.
- ఎత్తిపోతల పథకాలు (Lift Irrigation Schemes): కాళేశ్వరం, పాలమూరు-రంగారెడ్డి, మహాత్మా గాంధీ కల్వకుర్తి, నెట్టెంపాడు, దేవాదుల (జె. చొక్కారావు), సీతారామ, భీమ, కోయిల్‌సాగర్ మొదలైనవి.
- చెరువులు, కుంటలు (Minor Irrigation Tanks): రాష్ట్రంలో 44,170 మైనర్ ఇరిగేషన్ ట్యాంకులు ఉన్నాయి. వీటిలో సుమారు 28,000 చెరువులు మ్యాపింగ్, జియోట్యాగింగ్ చేయబడి పునరుద్ధరించబడ్డాయి.
2.2 భూగర్భ జలాలు (Groundwater Sources)
- తెలంగాణలో భూగర్భ జలాలు వ్యవసాయానికి ముఖ్యమైన ఆధారం.
- 2022 నాటికి మొత్తం వార్షిక భూగర్భ జల రీఛార్జ్ 16.63 bcm నుండి 21.11 bcmకు పెరిగింది; వెలికితీత శాతం 53.32% నుండి 41.6%కు తగ్గింది.
- 2023 నాటికి రీఛార్జ్ 23.14 bcmకు పెరిగింది; వెలికితీత ఒత్తిడి 38.65%కు తగ్గింది.
- కానీ 2024 నాటికి రీఛార్జ్ 20.40 bcmకు పడిపోయింది; వెలికితీత 45.91%కు పెరిగింది.
- 2025లో భారీ వర్షాల కారణంగా రీఛార్జ్ 21.93 bcmకు పాక్షికంగా కోలుకుంది; వెలికితీత 46.69%కు పెరిగింది.
- హైదరాబాద్‌లోని ఎనిమిది మండలాలు ఓవర్-ఎక్స్‌ప్లాయిటెడ్గా వర్గీకరించబడ్డాయి; రాష్ట్రంలో 16 జిల్లాలు భూగర్భ జల ఒత్తిడిలో ఉన్నాయి.
3. ప్రధాన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు
3.1 కాళేశ్వరం లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ (KLIS)
- ఉద్దేశ్యం: గోదావరి నది నీటిని ఉత్తర తెలంగాణ ప్రాంతానికి అందించడం.
- విస్తృతి: 13 జిల్లాల్లో 500 కి.మీ. పరిధిలో విస్తరించి, 1,800 కి.మీ. కాలువల నెట్‌వర్క్ కలిగి ఉంది. 45 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించే లక్ష్యం.
- ప్రభావం: 2025-26 ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, కాళేశ్వరం, మిషన్ కాకతీయ ప్రాజెక్టుల కారణంగా తెలంగాణలో సాగు విస్తీర్ణం 70% పెరిగింది — 2014లో 1.31 కోట్ల ఎకరాల నుండి 2023-24 నాటికి 2.2 కోట్ల ఎకరాలకు చేరింది.
- సమస్యలు: మేడిగడ్డ బ్యారేజీలో సీరియస్ సెటిల్‌మెంట్, క్రాకింగ్, పియర్లలో టిల్టింగ్ సమస్యలు NDSA నివేదికలో వెల్లడయ్యాయి.
3.2 సీతారామ లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ స్కీమ్ (SLBC)
- లక్ష్యం: 3.28 లక్షల ఎకరాల కొత్త ఆయకట్టు సృష్టించడం, 3.45 లక్షల ఎకరాల పాత ఆయకట్టును స్థిరీకరించడం.
- వ్యయం: ఇప్పటివరకు రూ.8,000 కోట్లు ఖర్చయ్యాయి; పూర్తి చేయడానికి అదనంగా రూ.11,800 కోట్లు అవసరం.
- ఆలస్యం: 2024 ఆగస్టు పూర్తి లక్ష్యం 2026 మార్చికి పొడిగించారు. 2025 ఫిబ్రవరి 22న టన్నెల్ కూలిన ప్రమాదం పనులను దెబ్బతీసింది.
3.3 పాలమూరు-రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం
- దక్షిణ తెలంగాణలోని పాలమూరు, రంగారెడ్డి ప్రాంతాలకు కృష్ణా నది నీటిని అందించే ప్రాజెక్టు.
- 20 నుండి 30 నెలల్లో పూర్తి చేయాలని లక్ష్యం; కల్వకుర్తి, నెట్టెంపాడు, భీమ, కోయిల్‌సాగర్ ప్రాజెక్టులను మార్చి 2027 నాటికి పూర్తి చేయాలని ప్రభుత్వం ప్రతిజ్ఞ చేసింది.
3.4 దేవాదుల (జె. చొక్కారావు) లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ స్కీమ్
- గోదావరి నది నీటిని వరంగల్, ఖమ్మం ప్రాంతాలకు అందించే ప్రాజెక్టు.
- మార్చి 2026 నాటికి పూర్తి చేయాలని లక్ష్యం.
- రెండేళ్లలో పూర్తిగా అమలు చేయాలని నీటిపారుదల మంత్రి ఉత్తమ్ కుమార్ రెడ్డి పునరుద్ఘాటించారు.
3.5 ఇతర ప్రాజెక్టులు
- ప్రాణహిత-చేవెళ్ల (డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్) ప్రాజెక్టు: గతంలోని "చారిత్రాత్మక తప్పిదాలను సరిదిద్దే" ప్రాజెక్టుగా ప్రభుత్వం పునరుద్ధరించే ప్రయత్నం చేస్తోంది.
- తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజ్: ప్రాణహిత-చేవెళ్ల పథకంలో భాగంగా 148 మీటర్ల ఎత్తుతో నిర్మించాల్సి ఉంది.
- ప్రాధాన్యత ప్రాజెక్టులు (2025-26): నిల్వాయి (మంచిర్యాల), ప్రింప్రి ఎల్ఐఎస్ (నిర్మల్), పాలెంవాగు (జయశంకర్-భూపాలపల్లి), మత్తడివాగు (ఆదిలాబాద్), ఎస్ఆర్ఎస్పీ స్టేజ్-2 (వరంగల్), సదర్మాట్ (నిర్మల్) – ఈ ఆరు ప్రాజెక్టులు ఒక సంవత్సరంలో పూర్తి చేయాలని లక్ష్యం.
4. మిషన్ కాకతీయ
4.1 లక్ష్యాలు
- 2015లో ప్రారంభించిన మిషన్ కాకతీయ, మైనర్ ఇరిగేషన్ చెరువులను పునరుద్ధరించడం ద్వారా చిన్న, సన్నకారు రైతుల వ్యవసాయ ఆదాయాన్ని పెంచడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- 46,531 చెరువులను ఐదేళ్లలో పునరుద్ధరించాలని లక్ష్యం; సంవత్సరానికి 9,306 చెరువులు.
4.2 విజయాలు
- నీతి ఆయోగ్ ప్రశంసలు పొందింది; గ్రామీణ చెరువులు, నీటి వనరుల పునరుజ్జీవనంలో, భూగర్భ జల మట్టాల రీఛార్జ్‌లో విజయవంతమైంది.
- కాళేశ్వరం, మిషన్ భగీరథలతో కలిసి భూగర్భ జల రీఛార్జ్ పెరగడానికి దోహదపడింది.
4.3 సమస్యలు
- పునరుద్ధరణ తర్వాత నిర్వహణ లోపం – వర్షాకాలంలో అనేక చెరువుల్లో పగుళ్లు, బ్రీచెస్ నివేదికలు.
- 2025 ఆగస్టు నాటికి 40% మైనర్ ఇరిగేషన్ ట్యాంకులు అసమాన వర్షపాతం కారణంగా నిండలేదు.
5. నీటిపారుదల బడ్జెట్, కేటాయింపులు
5.1 బడ్జెట్ కేటాయింపులు
- 2025-26 బడ్జెట్: నీటిపారుదల శాఖకు రూ.23,373 కోట్లు కేటాయించారు; ఇది గత సంవత్సరం (రూ.22,285 కోట్లు) కంటే 4.8% పెరుగుదల మాత్రమే.
- 2026-27 బడ్జెట్: నీటిపారుదల శాఖకు రూ.22,615 కోట్లు కేటాయించారు; ఇది గత సంవత్సరం (రూ.23,355 కోట్లు) కంటే సుమారు 3% తగ్గుదల.
- మొత్తం బడ్జెట్ పెరిగినప్పటికీ (రూ.20,000 కోట్ల పెరుగుదల, మూలధన వ్యయం 20% పెరుగుదల), నీటిపారుదలకు కేటాయింపులు తగ్గడం ఆందోళనకరం.
5.2 వ్యయ విభజన
- నీటిపారుదల బడ్జెట్‌లో సుమారు 55% రుణ చెల్లింపులు, లిఫ్ట్ ఆపరేషన్ల విద్యుత్ బిల్లులు, జీతాలు, నిర్వహణ వంటి నాన్-క్యాపిటల్ హెడ్లకు వెళ్తోంది.
- నిజమైన మూలధన పనులకు (కాలువల నిర్మాణం, టన్నెల్స్, ఆయకట్టు అభివృద్ధి) సంవత్సరానికి రూ.10,000–12,000 కోట్లు మాత్రమే మిగులుతున్నాయి.
- 2025-26లో కొన్ని అంచనాల ప్రకారం వాస్తవ వ్యయం రూ.4,000 కోట్లకు పడిపోయింది.
5.3 నాబార్డ్ రుణ సామర్థ్యం
- 2027 ఆర్థిక సంవత్సరానికి తెలంగాణ ప్రాధాన్య రంగ రుణ సామర్థ్యం రూ.4.43 లక్షల కోట్లు (గత సంవత్సరం రూ.3.86 లక్షల కోట్ల కంటే 15% పెరుగుదల).
6. నీటిపారుదల పోకడలు (Trends)
6.1 సాగు విస్తీర్ణం పెరుగుదల
- 2014లో సాగు విస్తీర్ణం 1.31 కోట్ల ఎకరాలు → 2023-24 నాటికి 2.2 కోట్ల ఎకరాలు (70% పెరుగుదల).
- కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు కారణంగా ఉత్తర తెలంగాణలో బోరుబావులపై ఆధారపడటం 60% తగ్గింది.
6.2 ఆయకట్టు విస్తరణ
- కాళేశ్వరం ప్రారంభం తర్వాత నికర నీటిపారుదల విస్తీర్ణం 2014లో 19.5 లక్షల ఎకరాల నుండి 2023 నాటికి 45 లక్షల ఎకరాలకు పెరిగింది.
- ప్రభుత్వ లక్ష్యం: 127 లక్షల ఎకరాలకు పైగా సాగునీటిని అందించడం.
6.3 భూగర్భ జల మట్టాల పోకడలు
- 2020–2023 మధ్య భూగర్భ జల రీఛార్జ్ గణనీయంగా పెరిగింది (16.63 bcm → 23.14 bcm); ఇది కాళేశ్వరం, మిషన్ కాకతీయ, మిషన్ భగీరథ కారణంగా జరిగింది.
- 2024 నుండి రీఛార్జ్ తగ్గడం ప్రారంభమైంది (23.14 bcm → 20.40 bcm); ఇది పెద్ద నీటిపారుదల వ్యవస్థల నిర్వహణ లోపం కారణంగా భావిస్తున్నారు.
7. సవాళ్లు, సమస్యలు
7.1 నిధుల కొరత
- బడ్జెట్ కేటాయింపులు స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ, నాన్-క్యాపిటల్ ఖర్చులు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల నిజమైన నిర్మాణ పనులకు నిధులు సరిపోవడం లేదు.
- ప్రధాన ప్రాజెక్టుల పూర్తికి రూ.80,000 కోట్లు అవసరమని ఇంజనీర్లు ప్రతిపాదించారు.
7.2 మైనర్ ఇరిగేషన్ నిర్లక్ష్యం
- 2020లో మైనర్ ఇరిగేషన్ శాఖను మేజర్ ఇరిగేషన్‌లో విలీనం చేయడం విపత్కరం అని నిపుణుల కమిటీ అభిప్రాయపడింది.
- 90–95% మంది రైతులు మైనర్ ఇరిగేషన్ వనరుల నుండి నీరు పొందడం లేదు; బోరుబావులపై ఆధారపడుతున్నారు.
- ఎన్‌క్రోచ్‌మెంట్లు, సిల్టేషన్ మైనర్ ఇరిగేషన్ వనరులను దెబ్బతీశాయి.
7.3 ఎల్ నినో ప్రభావం
- 2026లో ఎల్ నినో కారణంగా రాష్ట్రంలోని ప్రధాన జలాశయాల్లో నీటి నిల్వలు తీవ్రంగా తగ్గాయి. 29 జలాశయాల మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం 1,059 TMCలు కాగా, ప్రస్తుతం కేవలం 333.44 TMCలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి.
- నాగార్జునసాగర్, సింగూరు, నిజాంసాగర్, లోయర్ మానేరు, శ్రీపాద ఎల్లంపల్లి ప్రాజెక్టుల్లో నీటి మట్టాలు ఆశాజనకంగా లేవు.
7.4 భూగర్భ జలాల క్షీణత
- హైదరాబాద్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో భూగర్భ జలాలు అనుమతించదగిన పరిమితి కంటే మించి వెలికితీయబడుతున్నాయి.
- యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లాలో 2.71 మీటర్లు, మేడ్చల్-మల్కాజ్‌గిరిలో 1.97 మీటర్లు, రంగారెడ్డిలో 1.47 మీటర్లు నీటి మట్టం తగ్గింది.
8. ప్రభుత్వ చర్యలు, సూచనలు
8.1 నిపుణుల కమిటీ సిఫార్సులు
- మైనర్ ఇరిగేషన్ ట్యాంకుల FTL సరిహద్దులను నిర్ణయించడం, ఎన్‌క్రోచ్‌మెంట్లను తొలగించడం.
- పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు, వాటర్ యూజర్స్ అసోసియేషన్లకు (WUAs) అధికారాలు, నిధులు ఇవ్వడం.
- వాటర్ సెస్ వసూలు చేసే అధికారం ఇవ్వడం; WALTA, PR చట్టాలలో మార్పులు.
- మైనర్ ఇరిగేషన్ కోసం ప్రత్యేక శాసనం తీసుకురావడం.
- పంప్ సెట్ల సామర్థ్యం మెరుగుపరచడం ద్వారా సంవత్సరానికి రూ.3,000 కోట్ల విద్యుత్ ఆదా చేయవచ్చని సూచన.
8.2 ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యతలు (2026-27)
- కొత్త మెగా ప్రాజెక్టుల ప్రకటనల కంటే పూర్తి చేయడంపై దృష్టి – వారసత్వ ప్రాజెక్టుల పూర్తికి ప్రాధాన్యత.
- శ్రీరాంసాగర్, ప్రియదర్శిని జూరాల, మూసీ, నాగార్జునసాగర్ జలాశయాల్లో డీసిల్టేషన్ పనులు చేపట్టాలని ప్రణాళిక.
- దక్షిణ జిల్లాలకు ప్రాధాన్యత – కల్వకుర్తి, నెట్టెంపాడు, భీమ, కోయిల్‌సాగర్ ప్రాజెక్టులకు భూ సేకరణ.
9. ముగింపు
తెలంగాణ నీటిపారుదల రంగం గత దశాబ్దంలో గణనీయమైన విస్తరణ సాధించింది – సాగు విస్తీర్ణం 70% పెరగడం, కాళేశ్వరం వంటి మెగా ప్రాజెక్టుల అమలు, మిషన్ కాకతీయ ద్వారా చెరువుల పునరుద్ధరణ ఇందుకు నిదర్శనం. అయితే, నిధుల కొరత, నిర్వహణ లోపం, ఎల్ నినో ప్రభావం, భూగర్భ జలాల క్షీణత, మైనర్ ఇరిగేషన్ నిర్లక్ష్యం వంటి సవాళ్లు ఇంకా ఉన్నాయి. సుస్థిర నీటిపారుదల కోసం మైనర్ ఇరిగేషన్ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ, భూగర్భ జలాల నిర్వహణ, నిధుల సమర్థవంతమైన వినియోగం, రైతుల భాగస్వామ్యం అత్యవసరం.
📝 Exam Point of View – ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు (MCQs & Explanations)
Q1. కాళేశ్వరం మరియు మిషన్ కాకతీయ ప్రాజెక్టుల అమలు తర్వాత తెలంగాణలో సాగు విస్తీర్ణం 2014 నాటి 1.31 కోట్ల ఎకరాల నుండి 2023-24 నాటికి ఎంతకు చేరింది?
(A) 1.80 కోట్ల ఎకరాలు
(B) 2.20 కోట్ల ఎకరాలు
(C) 2.50 కోట్ల ఎకరాలు
(D) 3.00 కోట్ల ఎకరాలు
సమాధానం: (B) 2.20 కోట్ల ఎకరాలు (దాదాపు 70% పెరుగుదల నమోదైంది).
Q2. మిషన్ కాకతీయ పథకం క్రింద రాష్ట్రంలోని ఎన్ని మైనర్ ఇరిగేషన్ చెరువులను పునరుద్ధరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు?
(A) 25,000 చెరువులు
(B) 35,500 చెరువులు
(C) 46,531 చెరువులు
(D) 55,000 చెరువులు
సమాధానం: (C) 46,531 చెరువులు (ఏటా 9,306 చెరువుల చొప్పున ఐదేళ్ల ప్రణాళిక).
Q3. దక్షిణ తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్, రంగారెడ్డి జిల్లాలకు కృష్ణా నది జలాలను ఎత్తిపోతల ద్వారా తరలించే ప్రతిష్టాత్మక ప్రాజెక్టు ఏది?
(A) దేవాదుల ప్రాజెక్టు
(B) కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం
(C) పాలమూరు-రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం
(D) సీతారామ ఎత్తిపోతల పథకం
సమాధానం: (C) పాలమూరు-రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం.
Q4. తెలంగాణ భూగర్భ జల నివేదికల ప్రకారం అత్యధికంగా భూగర్భ జలాలను తోడేసి 'ఓవర్-ఎక్స్‌ప్లాయిటెడ్' (Over-exploited) గా వర్గీకరించబడిన 8 మండలాలు ఏ జిల్లా పరిధిలో ఉన్నాయి?
(A) నల్గొండ
(B) హైదరాబాద్
(C) మహబూబ్‌నగర్
(D) కరీంనగర్
సమాధానం: (B) హైదరాబాద్.
Q5. ప్రాణహిత-చేవెళ్ల ఎత్తిపోతల పథకంలో భాగంగా 148 మీటర్ల ఎత్తుతో నిర్మించడానికి ప్రతిపాదించిన ప్రధాన బ్యారేజీ ఏది?
(A) మేడిగడ్డ బ్యారేజ్
(B) తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజ్
(C) అన్నారం బ్యారేజ్
(D) సుందిళ్ల బ్యారేజ్
సమాధానం: (B) తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజ్.
No comments:
Post a Comment