అప్పీళ్ళ విచారణాధికారాలు | Appellate Jurisdiction of Supreme Court

భారత రాజ్యాంగం – కేంద్ర న్యాయశాఖ

సుప్రీంకోర్టు అప్పీళ్ళ విచారణాధికారాలు | Appellate Jurisdiction

[ఆర్టికల్స్ 132, 133, 134, 134A & 136 – రాజ్యాంగ, సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లు & స్పెషల్ లీవ్ పిటిషన్లు]

దేశ అత్యున్నత అప్పీళ్ల న్యాయస్థానం (Highest Court of Appeal): భారత సుప్రీంకోర్టు బ్రిటిష్ కాలం నాటి 'ప్రివీ కౌన్సిల్' (Privy Council) స్థానాన్ని భర్తీ చేస్తూ దేశంలోనే అంతిమ అప్పిలేట్ కోర్టుగా అవతరించింది. వివిధ రాష్ట్రాల హైకోర్టులు ఇచ్చిన తీర్పులు, డిక్రీలు లేదా తుది ఉత్తర్వులపై అసంతృప్తి చెందిన పౌరులు రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. సుప్రీంకోర్టు అప్పిలేట్ పరిధిని ప్రధానంగా 4 వర్గాలుగా విభజించవచ్చు.

అప్పీళ్ళ 4 ప్రధాన విభాగాలు (Articles 132, 133, 134, 136)

(a) రాజ్యాంగబద్ధమైన అప్పీళ్లు – 132వ అధికరణ (Constitutional Matters):

• హైకోర్టు ఏదైనా సివిల్, క్రిమినల్ లేదా ఇతర వ్యాజ్యాలలో ఇచ్చిన తీర్పులో రాజ్యాంగ వివరణకు సంబంధించిన ఒక ప్రాథమిక చట్టపరమైన ప్రశ్న (Substantial Question of Law as to the interpretation of the Constitution) ఇమిడి ఉందని నిర్ధారించినప్పుడు ఈ అధికరణ క్రింద అప్పీల్ చేసుకోవచ్చు.
• దీని కోసం హైకోర్టు ఆర్టికల్ 134A ప్రకారం ఒక ప్రత్యేక ధృవీకరణ పత్రాన్ని (Certificate of Fitness) జారీ చేయాలి.
• ప్రధాన ఉదాహరణలు: కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర శాసనసభలు చేసిన చట్టాల రాజ్యాంగబద్ధతను సవాలు చేయడం (ఉదా: ముస్లిం రిజర్వేషన్ల చట్టం, ఎస్సీ వర్గీకరణ చట్టం, ఈడబ్ల్యూఎస్ రిజర్వేషన్లు).

(b) సివిల్ అప్పీళ్లు – 133వ అధికరణ (Civil Matters):

ఆస్తి, ఒప్పందాలు, భూవివాదాలు మరియు ఇతర పౌర హక్కులకు సంబంధించిన కేసులలో హైకోర్టు తీర్పులపై సుప్రీంకోర్టులో అప్పీల్ చేసే అధికారాన్ని ఈ అధికరణ కల్పిస్తుంది.

ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణ – 30వ సవరణ చట్టం, 1972:

రాజ్యాంగ ప్రారంభంలో సివిల్ అప్పీళ్లకు ఆస్తి విలువ కనీసం ₹20,000/- ఉండాలనే నిబంధన ఉండేది. అయితే 1972 లో చేసిన 30వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ ధన పరిమితిని పూర్తిగా తొలగించారు.

• ప్రస్తుతం ఆస్తి విలువతో నిమిత్తం లేకుండా కింది రెండు షరతులు నెరవేరితే సివిల్ కేసులలో అప్పీల్ చేయవచ్చు:
  1. ఆ వివాదంలో సాధారణ ప్రజా ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఒక కీలకమైన చట్టపరమైన ప్రశ్న (Substantial question of law of general importance) ఇమిడి ఉండాలి.
  2. హైకోర్టు అభిప్రాయం ప్రకారం ఆ ప్రశ్నకు సుప్రీంకోర్టు ద్వారా మాత్రమే పరిష్కారం లభించాల్సిన అవసరం ఉందని హైకోర్టు ఆర్టికల్ 134A కింద సర్టిఫికేట్ ఇవ్వాలి.

(c) క్రిమినల్ అప్పీళ్లు – 134వ అధికరణ (Criminal Matters):

హైకోర్టు వెలువరించిన క్రిమినల్ తీర్పులపై సుప్రీంకోర్టుకు రెండు మార్గాల ద్వారా అప్పీల్ చేయవచ్చు:

1. హైకోర్టు అనుమతి / సర్టిఫికేట్ లేకుండానే నేరుగా హక్కుగా అప్పీల్ చేసుకునే సందర్భాలు (As a Matter of Right):

• దిగువ సెషన్స్ కోర్టు ఒక నిందితుడిని నేరం నుండి పూర్తిగా విడుదల చేస్తూ (Acquittal) తీర్పునిచ్చిన తర్వాత — ఆ తీర్పును హైకోర్టు తిరగరాసి నిందితుడికి మరణశిక్ష (ఉరిశిక్ష) విధించినప్పుడు.
• దిగువ కోర్టులో విచారణలో ఉన్న కేసును హైకోర్టు తన వద్దకు బదిలీ చేయించుకుని స్వయంగా విచారించి నిందితుడికి మరణశిక్ష విధించినప్పుడు.
• 1970 పార్లమెంటు చట్ట సవరణ (Supreme Court (Enlargement of Criminal Appellate Jurisdiction) Act, 1970): పై రెండు సందర్భాలలో నిందితుడికి మరణశిక్షే కాకుండా యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష (Life Imprisonment) లేదా కనీసం 10 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జైలుశిక్ష విధించినప్పుడు కూడా నిందితుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టులో అప్పీల్ చేసుకునే హక్కు కల్పించబడింది.

2. హైకోర్టు సర్టిఫికేట్‌తో అప్పీల్:

• పై సందర్భాలు కాకుండా ఇతర క్రిమినల్ కేసుల్లో ఆ కేసు సుప్రీంకోర్టు అప్పీలుకు తగినదని (Fit for appeal) హైకోర్టు ఆర్టికల్ 134A కింద సర్టిఫికేట్ జారీ చేసినప్పుడు.

ఆర్టికల్ 134A – హైకోర్టు సర్టిఫికేట్ (Certificate for Appeal to Supreme Court):

దీనిని 1978 లో 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చారు. ఆర్టికల్ 132, 133, 134 ల కింద సుప్రీంకోర్టులో అప్పీల్ చేయడానికి అవసరమైన సర్టిఫికేట్‌ను — హైకోర్టు తీర్పు వెలువరించిన వెంటనే స్వయంగా (Suo Motu) గానీ, లేదా బాధితుడు మౌఖికంగా దరఖాస్తు చేసుకున్న వెంటనే గానీ వెంటనే పరిశీలించి ఇవ్వాలా వద్దా అనేది హైకోర్టే నిర్ణయిస్తుంది.

(d) ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీళ్లు – 136వ అధికరణ (Special Leave Petition - SLP):

• అసాధారణ విచక్షణాధికారం (Extraordinary Discretionary Power): ఇది పౌరులకు సహజసిద్ధంగా లభించే ప్రాథమిక హక్కు కాదు; సుప్రీంకోర్టు తన విస్తృత విచక్షణతో ప్రత్యేక అనుమతిని (Leave) మంజూరు చేస్తేనే ఈ అప్పీల్ స్వీకరించబడుతుంది.
• ఎప్పుడు ఆశ్రయిస్తారు?: హైకోర్టులు ఆర్టికల్ 134A కింద అప్పీలుకు సర్టిఫికేట్ నిరాకరించినప్పుడు, లేదా తీవ్రమైన అన్యాయం జరిగిందని (Gross Injustice) భావించినప్పుడు బాధితులు ఆర్టికల్ 136 కింద నేరుగా సుప్రీంకోర్టులో SLP దాఖలు చేయవచ్చు.
• పరిధి: భారతదేశంలోని ఏ కోర్టు లేదా ఏ ట్రిబ్యునల్ (Tribunal) వెలువరించిన తీర్పు, డిక్రీ, ఉత్తర్వు లేదా శిక్షపై అయినా సుప్రీంకోర్టు ప్రత్యేక అనుమతిని మంజూరు చేయవచ్చు.
• అత్యంత ముఖ్యమైన మినహాయింపు (Article 136(2)): సాయుధ దళాల న్యాయస్థానాలు / కోర్ట్ మార్షల్ (Military Courts / Armed Forces Tribunals) ఇచ్చిన తీర్పులకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 136 కింద SLP లను స్వీకరించడానికి వీల్లేదు.
• చారిత్రక కేసు (ఉన్నీకృష్ణన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ ఏపీ, 1993): ప్రైవేట్ ఇంజనీరింగ్, మెడికల్ కాలేజీలలో అధిక క్యాపిటేషన్ ఫీజులను రద్దు చేస్తూ ఏపీ ప్రభుత్వం జారీ చేసిన జీవోపై హైకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పును సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 136 క్రింద సమగ్రంగా సమీక్షించి, 14 ఏళ్ల వరకు ప్రాథమిక విద్య పౌరుల ప్రాథమిక హక్కు అని ప్రకటించింది.

సుప్రీంకోర్టు అప్పీళ్ల సమగ్ర తులనాత్మక పట్టిక | Appeals Comparison Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి అప్పీళ్ల విభాగాలు మరియు అర్హతలను సరిపోల్చవచ్చు:

అప్పీల్ రకం	అధికరణ	అప్పీలుకు ప్రధాన షరతు	హైకోర్టు సర్టిఫికేట్ / విశేషాలు
రాజ్యాంగ అప్పీళ్లు	ఆర్టికల్ 132	రాజ్యాంగ అర్థవివరణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక చట్టపరమైన ప్రశ్న ఉండాలి.	ఆర్టికల్ 134A సర్టిఫికేట్ తప్పనిసరి.
సివిల్ అప్పీళ్లు	ఆర్టికల్ 133	సాధారణ ప్రాముఖ్యత గల చట్టపరమైన ప్రశ్న (ధన పరిమితి రద్దయింది).	సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయించాలని హైకోర్టు సర్టిఫికేట్ ఇవ్వాలి.
క్రిమినల్ అప్పీళ్లు	ఆర్టికల్ 134	హైకోర్టు ద్వారా ఉరిశిక్ష, యావజ్జీవ శిక్ష లేదా 10 ఏళ్లకు పైగా జైలుశిక్ష.	నేరుగా హక్కుగా అప్పీల్ చేసుకోవచ్చు (సర్టిఫికేట్ అక్కర్లేదు).
స్పెషల్ లీవ్ పిటిషన్ (SLP)	ఆర్టికల్ 136	దేశంలోని ఏ కోర్టు/ట్రిబ్యునల్ తీర్పుపై అయినా సుప్రీంకోర్టు విచక్షణతో అనుమతిస్తుంది.	సైనిక న్యాయస్థానాలకు (Military Courts) వర్తించదు.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• రాజ్యాంగ అప్పీళ్ల అధికరణ: ఆర్టికల్ 132.
• సివిల్ అప్పీళ్లలో ధన పరిమితిని రద్దు చేసిన సవరణ: 30వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1972.
• హైకోర్టు సర్టిఫికేట్ లేకుండా నేరుగా క్రిమినల్ అప్పీల్ చేసుకునే సందర్భం: హైకోర్టు నిందితుడికి ఉరిశిక్ష లేదా 10 ఏళ్లు అంతకంటే ఎక్కువ కారాగార శిక్ష విధించినప్పుడు (ఆర్టికల్ 134 & 1970 చట్టం).
• హైకోర్టు సర్టిఫికేట్ జారీ ప్రక్రియ తెలిపే అధికరణ: ఆర్టికల్ 134A (44వ సవరణ, 1978 ద్వారా చేర్చబడింది).
• స్పెషల్ లీవ్ పిటిషన్ (SLP) అధికరణ: ఆర్టికల్ 136 (సుప్రీంకోర్టు అసాధారణ విచక్షణాధికారం).
• ఆర్టికల్ 136 వర్తించని న్యాయస్థానాలు: సైనిక న్యాయస్థానాలు (Court Martial / Armed Forces Tribunals).