సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు | Powers of the Supreme Court

భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V)

సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు: ప్రాథమిక / ఒరిజినల్ అధికార పరిధి

[131వ అధికరణ – సమాఖ్య వివాదాలు, పరిధిలోకి రాని మినహాయింపులు & చారిత్రక తీర్పులు]

ప్రాథమిక / ప్రారంభ అధికార పరిధి (Original Jurisdiction): ఏదైనా వివాదాన్ని దిగువ న్యాయస్థానాల ద్వారా అప్పీల్ రూపంలో కాకుండా, మొట్టమొదటిసారే నేరుగా విచారించే అధికారాన్ని 'ప్రాథమిక అధికార పరిధి' అంటారు. రాజ్యాంగంలోని 131వ అధికరణ సుప్రీంకోర్టుకు విశిష్టమైన, ఏకైక (Exclusive) ప్రాథమిక అధికార పరిధిని కల్పిస్తుంది. భారతదేశ సమాఖ్య నిర్మాణంలో భాగస్వాములైన కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే వివాదాలను పరిష్కరించే అంతిమ వేదిక సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే.

ఆర్టికల్ 131 క్రింద విచారించే 3 రకాల సమాఖ్య వివాదాలు | 3 Types of Federal Disputes

131వ అధికరణ ప్రకారం కింది మూడు సందర్భాలలో తలెత్తే వివాదాలను కేవలం సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారిస్తుంది (హైకోర్టులకు ఇందులో ఎలాంటి అధికార పరిధి ఉండదు):

1. కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే వివాదాలు (Dispute between Centre and one or more States).
2. కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు కొన్ని రాష్ట్రాలు ఒకవైపు, మిగిలిన రాష్ట్రాలు మరొకవైపు ఉండి వాటి మధ్య తలెత్తే వివాదాలు (Centre and States on one side and other States on the other).
3. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య పరస్పరం తలెత్తే అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలు (Dispute between two or more States).

ఆర్టికల్ 131 వర్తించడానికి ఉండాల్సిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు | Essential Conditions

• 1. చట్టబద్ధమైన హక్కు ఇమిడి ఉండాలి (Existence of a Legal Right): ఆ వివాదంలో ఒక చట్టబద్ధమైన లేదా రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కు (Question of Law or Fact) ముడిపడి ఉండాలి. కేవలం రాజకీయ విభేదాలు, సిద్ధాంతపరమైన భిన్నాభిప్రాయాలు లేదా పాలసీ నిర్ణయాలపై ఆర్టికల్ 131 కింద పిటిషన్ వేయడానికి వీల్లేదు.
• 2. కేవలం సమాఖ్య విభాగాలే పార్టీలుగా ఉండాలి: వివాదంలో ఒకవైపు కేంద్ర ప్రభుత్వం లేదా రాష్ట్రాలు మాత్రమే ఉండాలి. ఏదైనా ప్రైవేటు వ్యక్తి, కార్పొరేషన్ లేదా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ (PSU) ఆ వివాదంలో భాగస్వామిగా ఉంటే ఆర్టికల్ 131 వర్తించదు (ఉదా: బీహార్ రాష్ట్రం హిందుస్థాన్ స్టీల్ లిమిటెడ్ పై వేసిన దావాను సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది).
• 3. ప్రత్యేక ఆధిక్యత (Exclusive Jurisdiction): ఈ వివాదాలను విచారించే అధికారం భారతదేశంలోని ఏ హైకోర్టుకు లేదా కింది కోర్టుకు ఉండదు; కేవలం సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే ప్రత్యేక అధికారం కలదు.

ఆర్టికల్ 131 క్రింద మొట్టమొదటి దావా | First Suit under Article 131 (1961)

స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (State of West Bengal v. Union of India, 1961 – తీర్పు: 1962/63):

భారత సుప్రీంకోర్టు చరిత్రలోనే 131వ అధికరణ ప్రాథమిక అధికార పరిధి కింద దాఖలైన మొట్టమొదటి ఒరిజినల్ సూట్ (Suit No. 1 of 1961) ఇది.

• కేసు నేపథ్యం: కేంద్ర పార్లమెంటు ఆమోదించిన 'కోల్ బేరింగ్ ఏరియాస్ (సేకరణ & అభివృద్ధి) చట్టం, 1957' ద్వారా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అధీనంలో ఉన్న బొగ్గు గనులను మరియు భూములను కేంద్రం సేకరించడాన్ని పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం సవాల్ చేసింది. రాష్ట్రాల భూములను స్వాధీనం చేసుకునే సార్వభౌమాధికారం కేంద్రానికి లేదని వాదించింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: ప్రధాన న్యాయమూర్తి బి.పి. సిన్హా నేతృత్వంలోని రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పునిస్తూ — భారత రాజ్యాంగం సంపూర్ణ సమాఖ్య కాదని, కేంద్రం ఆధిపత్యం కలిగిన సమాఖ్య అని స్పష్టం చేసింది. జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ఏడవ షెడ్యూల్ ఉమ్మడి జాబితా ఎంట్రీ 42 ప్రకారం రాష్ట్రాల ఆస్తులను సేకరించే పూర్తి శాసనాధికారం పార్లమెంటుకు ఉందని తీర్పునిచ్చింది.

సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 131 పరిధిలోకి రాని మినహాయింపులు | Matters Excluded from Article 131

రాజ్యాంగంలోని ఇతర అధికరణల ప్రకారం కింది అంశాలపై వివాదాలు తలెత్తితే ఆర్టికల్ 131 కింద సుప్రీంకోర్టు విచారించడానికి వీల్లేదు:

• 1. రాజ్యాంగ పూర్వ ఒప్పందాలు (Pre-Constitution Treaties): రాజ్యాంగం అమలులోకి రాకముందు స్వదేశీ సంస్థానాలు లేదా సంస్థలతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలు, ఒడంబడికలు, సనద్‌లపై తలెత్తే వివాదాలు (ఆర్టికల్ 131 ప్రొవిజో).
• 2. అంతర్రాష్ట్ర నదీజలాల వివాదాలు (Article 262): అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల జలాల పంపిణీ మరియు వినియోగంపై తలెత్తే వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ట్రిబ్యునళ్లను (Inter-State River Water Disputes Act, 1956) ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఈ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టుతో సహా ఏ కోర్టుకూ అధికార పరిధి ఉండదు.
• 3. ఆర్థిక సంఘం సిఫారసులు (Article 280): కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల విభజనపై ఆర్టికల్ 280 కింద ఏర్పాటయ్యే ఆర్థిక సంఘం చేసే సిఫారసులు మరియు ఆర్టికల్ 143(2) రిఫరెన్సులు ఆర్టికల్ 131 కిందకు రావు.
• 4. కేంద్ర గ్రాంట్లు & సర్దుబాటు ఖర్చులు (Article 275 & 290): కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే సహాయక గ్రాంట్లు (Grants-in-aid) మరియు కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య పెన్షన్లు, ఖర్చుల సర్దుబాటుపై ఆర్టికల్ 290 క్రింద ఆర్బిట్రేటర్ నిర్ణయాలు.
• 5. అంతర్రాష్ట్ర వాణిజ్య వివాదాలు (Article 307): అంతర్రాష్ట్ర వాణిజ్య, వ్యాపార స్వేచ్ఛను అమలు చేయడానికి పార్లమెంటు నియమించే ప్రత్యేక అథారిటీ పరిధిలోని అంశాలు.
• 6. ప్రైవేట్ పౌరులు వర్సెస్ ప్రభుత్వం: సాధారణ పౌరులు కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలపై దాఖలు చేసే నష్టపరిహారం లేదా సాధారణ సివిల్ దావాలు ఆర్టికల్ 131 పరిధిలోకి రావు.

సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక అధికారాలు: ఆర్టికల్ 131 vs ఆర్టికల్ 32

సుప్రీంకోర్టుకు రాజ్యాంగంలో రెండు రకాల ప్రాథమిక అధికార పరిధులు ఉంటాయి:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ఆర్టికల్ 131 మరియు ఆర్టికల్ 32 ల మధ్య వ్యత్యాసాలను చూడవచ్చు:

లక్షణం	ఆర్టికల్ 131 (Exclusive Original Jurisdiction)	ఆర్టికల్ 32 (Concurrent Original Jurisdiction)
వివాద స్వభావం	కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య సమాఖ్య వివాదాలు.	పౌరుల ప్రాథమిక హక్కుల (Fundamental Rights) ఉల్లంఘన.
ఎవరు ఆశ్రయిస్తారు?	కేవలం కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మాత్రమే.	ఏ భారత పౌరుడైనా లేదా సంస్థ అయినా ఆశ్రయించవచ్చు.
హైకోర్టులకు అధికారముందా?	హైకోర్టులకు ఎలాంటి అధికారమూ లేదు (కేవలం సుప్రీంకోర్టుకే ఏకైక అధికారం).	హైకోర్టులకు కూడా ఆర్టికల్ 226 క్రింద రిట్లు జారీ చేసే ఉమ్మడి అధికారముంది.
రిట్ అధికారాలా?	సాధారణ ఒరిజినల్ దావా (Original Suit) రూపంలో ఉంటుంది.	5 రకాల రిట్ల (Habeas Corpus, Mandamus మొదలైనవి) జారీ రూపంలో ఉంటుంది.

సుప్రీంకోర్టు సమగ్ర అధికార పరిధుల పట్టిక | Supreme Court Jurisdictions

• 1. ప్రాథమిక / ఒరిజినల్ అధికార పరిధి: ఆర్టికల్ 131 (సమాఖ్య వివాదాలు) & ఆర్టికల్ 32 (రిట్ అధికారాలు).
• 2. అప్పిలేట్ అధికార పరిధి (Appellate Jurisdiction):
  • ఆర్టికల్ 132: రాజ్యాంగ సంబంధిత అప్పీళ్లు
  • ఆర్టికల్ 133: సివిల్ అప్పీళ్లు
  • ఆర్టికల్ 134: క్రిమినల్ అప్పీళ్లు
  • ఆర్టికల్ 136: ప్రత్యేక అనుమతి అప్పీళ్లు (Special Leave Petition - SLP)
• 3. సలహా పూర్వక అధికార పరిధి (Advisory Jurisdiction): ఆర్టికల్ 143 (రాష్ట్రపతి కోరిన చట్టపరమైన అంశాలపై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చే సలహా).
• 4. తీర్పుల పునఃసమీక్షాధికారం (Review Jurisdiction): ఆర్టికల్ 137 (తన సొంత మునుపటి తీర్పులను పునఃసమీక్షించుకునే అధికారం).
• 5. కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్ (Court of Record): ఆర్టికల్ 129 (తీర్పులకు శాశ్వత రికార్డు విలువ & కోర్టు ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారం).

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక అధికార పరిధి అధికరణ: ఆర్టికల్ 131 (కేంద్రం-రాష్ట్రాల సమాఖ్య వివాదాలు).
• ఆర్టికల్ 131 వర్తించడానికి ప్రధాన షరతు: వివాదంలో ఒక చట్టబద్ధమైన హక్కు (Legal Right) ముడిపడి ఉండాలి.
• ఆర్టికల్ 131 క్రింద మొట్టమొదటి దావా: స్టేట్ ఆఫ్ వెస్ట్ బెంగాల్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1961 - బొగ్గు గనుల సేకరణ చట్టం).
• అంతర్రాష్ట్ర నదీజలాల వివాదాల అధికరణ: ఆర్టికల్ 262 (ఆర్టికల్ 131 పరిధి నుండి మినహాయించబడింది).
• ఆర్థిక సంఘం అధికరణ: ఆర్టికల్ 280 (దీని సిఫారసులు ఆర్టికల్ 131 కిందకు రావు).
• రిట్ అధికార పరిధి: ఆర్టికల్ 32 (సుప్రీంకోర్టు) & ఆర్టికల్ 226 (హైకోర్టు).
• రాష్ట్రపతి సలహా కోరే అధికరణ: ఆర్టికల్ 143.
• తీర్పుల పునఃసమీక్షాధికారం: ఆర్టికల్ 137.