న్యాయమూర్తుల నియామకం | Appointment of Supreme Court Judges and Chief Justice of India

భారత రాజ్యాంగం – కేంద్ర న్యాయశాఖ

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం & భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI)

[124వ అధికరణ – అర్హతలు, కొలీజియం వ్యవస్థ, సీనియారిటీ వివాదాలు & చారిత్రక రికార్డులు]

న్యాయ స్వతంత్రతకు మూలస్తంభం: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(2) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో పాటు ఇతర న్యాయమూర్తులందరినీ భారత రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. కార్యనిర్వాహక వర్గం మితిమీరిన జోక్యం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి న్యాయవ్యవస్థ కొలీజియం వ్యవస్థను రూపొందించుకుంది. నియామక అర్హతలు, సీనియారిటీ సంప్రదాయాలు మరియు చారిత్రక పరిణామాల పూర్తి వివరాలు క్రింద పొందుపరచబడ్డాయి.

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి నియామక అర్హతలు | Qualifications (Article 124(3))

రాష్ట్రపతి ఒక వ్యక్తిని సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించాలంటే రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(3) ప్రకారం కింది అర్హతలు తప్పనిసరిగా ఉండాలి:

1. తప్పనిసరిగా భారత పౌరుడై ఉండాలి (Citizen of India).
2. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టులలో వరుసగా కనీసం 5 సంవత్సరాలు న్యాయమూర్తిగా (Judge of a High Court) పనిచేసి ఉండాలి; లేదా
3. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టులలో వరుసగా కనీసం 10 సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా (Advocate of a High Court) ప్రాక్టీస్ చేసిన అనుభవం ఉండాలి; లేదా
4. భారత రాష్ట్రపతి దృష్టిలో ఒక ప్రఖ్యాత న్యాయకోవిదుడై (Distinguished Jurist) ఉండాలి. (గమనిక: ఈ నిబంధన కేవలం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకానికి మాత్రమే వర్తిస్తుంది; హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకానికి ఈ ప్రఖ్యాత న్యాయకోవిదుడి నిబంధన రాజ్యాంగంలో లేదు).
5. కనీస వయోపరిమితి లేదు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా లేదా సీజేఐగా నియమితులవడానికి రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి కనీస వయస్సు నిర్దేశించబడలేదు.

పదవీకాలం & పదవీ విరమణ వయస్సు | Tenure and Retirement Age

• పదవీ విరమణ వయస్సు (Article 124(2)): సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు 65 సంవత్సరాల వయస్సు నిండే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు. (హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు 62 సంవత్సరాలు).
• వయస్సును మార్చే అధికారం: న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సును సవరించే అధికారం రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కేవలం భారత పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.
• సిఫారసులు (వయస్సు పెంపు):
  • జస్టిస్ ఎం.ఎన్. వెంకటాచలయ్య నేతృత్వంలోని రాజ్యాంగ పునఃసమీక్ష జాతీయ కమిషన్ (NCRWC - 2002) సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సును 68 సంవత్సరాలకు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల వయస్సును 65 ఏళ్లకు పెంచాలని ప్రతిపాదించింది.
  • భారత లా కమిషన్ (Law Commission of India) కూడా పెండింగ్ కేసుల పరిష్కారానికై న్యాయమూర్తుల రిటైర్మెంట్ వయస్సును పెంచాలని పలు నివేదికలలో సూచించింది.
• ప్రాక్టీస్‌పై నిషేధం (Article 124(7)): పదవీ విరమణ పొందిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు భారతదేశంలోని ఏ కోర్టులోనూ లేదా ఏ అథారిటీ ముందూ న్యాయవాదిగా ప్రాక్టీస్ చేయడానికి వీల్లేదు.

కొలీజియం వ్యవస్థ ఆవిర్భావం | Evolution of the Collegium System

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(2) లో పేర్కొన్న 'సంప్రదింపులు' (Consultation) అనే పదానికి సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన విస్తృత వివరణల ద్వారా నేటి కొలీజియం వ్యవస్థ అవతరించింది:

• 1. ఫస్ట్ జడ్జెస్ కేస్ (ఎస్.పి. గుప్తా Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా, 1981): 'సంప్రదింపులు' అంటే సంపూర్ణ ఏకీభావం (Concurrence) కాదని, న్యాయమూర్తుల నియామకంలో కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గానికే (రాష్ట్రపతి/కేంద్ర కేబినెట్) అంతిమ ప్రాధాన్యత ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
• 2. సెకండ్ జడ్జెస్ కేస్ (సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్ ఆన్ రికార్డ్ అసోసియేషన్ - SCAORA, 1993): సుప్రీంకోర్టు తన మునుపటి తీర్పును రద్దు చేస్తూ — 'సంప్రదింపులు' అంటే తప్పనిసరి 'సమ్మతి' (Concurrence) అని ప్రకటించింది. సీజేఐ మరియు సుప్రీంకోర్టులోని ఇద్దరు సీనియర్ న్యాయమూర్తుల బృందం (1+2 కొలీజియం) సిఫారసు మేరకే రాష్ట్రపతి నియామకాలు చేపట్టాలని స్పష్టం చేసింది.
• 3. థర్డ్ జడ్జెస్ కేస్ (రాష్ట్రపతి రిఫరెన్స్, 1998): ఆర్టికల్ 143 క్రింద రాష్ట్రపతి కోరిన అభిప్రాయంపై 9 మంది న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పునిస్తూ — సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకంలో కొలీజియం అంటే భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) + నలుగురు సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో కూడిన 1+4 సభ్యుల వ్యవస్థగా విస్తరించింది. వీరి ఏకగ్రీవ సిఫారసుల ఆధారంగానే రాష్ట్రపతి నియామకం జరపాలి.
• 4. ఫోర్త్ జడ్జెస్ కేస్ (NJAC రద్దు - 2015): కొలీజియం స్థానంలో కేంద్రం తెచ్చిన 99వ రాజ్యాంగ సవరణ మరియు జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్ (NJAC) చట్టాలను సుప్రీంకోర్టు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు భంగకరమని 4:1 మెజారిటీతో కొట్టివేసింది. దీంతో నేటికీ కొలీజియం వ్యవస్థే అధికారికంగా అమల్లో కొనసాగుతోంది.

ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) నియామకం – సీనియారిటీ సంప్రదాయ ఉల్లంఘనలు

సుప్రీంకోర్టులో అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తిని భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా (CJI) నియమించడం 1950 నుండి రాజ్యాంగ సంప్రదాయంగా వస్తోంది. అయితే భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఈ సీనియారిటీ సంప్రదాయాన్ని రెండుసార్లు ఉల్లంఘించి (Supersession) జూనియర్ న్యాయమూర్తులను సీజేఐగా నియమించారు:

1. 1973 లో ఎ.ఎన్. రే నియామకం (కేశవానంద భారతి కేసు నేపథ్యం):

1973 లో కేశవానంద భారతి కేసులో ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా 'మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతాన్ని' సమర్థిస్తూ తీర్పునిచ్చిన ముగ్గురు అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తులను — జస్టిస్ జె.ఎం. షేలాత్, జస్టిస్ కె.ఎస్. హెగ్డే, మరియు జస్టిస్ ఎ.ఎన్. గ్రోవర్‌లను పక్కనబెట్టి (సూపర్‌సీడ్ చేసి), ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా తీర్పునిచ్చిన 4వ స్థానంలోని జూనియర్ న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఎ.ఎన్. రే (A.N. Ray) ను ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం 14వ CJI గా నియమించింది. దీనికి నిరసనగా ఆ ముగ్గురు సీనియర్ న్యాయమూర్తులు తమ పదవులకు తక్షణ రాజీనామా చేశారు.

2. 1977 లో ఎం.హెచ్. బేగ్ నియామకం (హేబియస్ కార్పస్ కేసు నేపథ్యం):

1976 నాటి ప్రసిద్ధ ఎమర్జెన్సీ హేబియస్ కార్పస్ కేసులో (ADM జబల్‌పూర్ Vs శివకాంత్ శుక్లా) అత్యవసర పరిస్థితిలోనూ పౌరుల జీవించే హక్కును రద్దు చేయలేమని ధైర్యంగా విరుద్ధ తీర్పు (Dissenting Judgment) ఇచ్చిన సీనియర్ మోస్ట్ న్యాయమూర్తి జస్టిస్ హెచ్.ఆర్. ఖన్నాను కాదని, ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా తీర్పునిచ్చిన జూనియర్ న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఎం.హెచ్. బేగ్ (M.H. Beg) ను 15వ CJI గా నియమించారు. దీనికి నిరసనగా జస్టిస్ హెచ్.ఆర్. ఖన్నా రాజీనామా చేశారు.

* రెండవ జడ్జెస్ కేసు (1993) తీర్పు ప్రకారం: సుప్రీంకోర్టులోని సీనియర్ మోస్ట్ న్యాయమూర్తినే ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా తప్పనిసరిగా నియమించాలని సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగబద్ధంగా స్థిరీకరించింది.

భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తులు – చారిత్రక రికార్డులు & మైలురాళ్లు | CJI Records

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ప్రధాన న్యాయమూర్తుల రికార్డులను చూడవచ్చు:

విభాగం / రికార్డు	ప్రధాన న్యాయమూర్తి పేరు	ప్రాముఖ్యత / కాలపరిమితి
మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి (1st CJI)	జస్టిస్ హీరాలాల్ జె. కనియా (H.J. Kania)	1950 జనవరి 26 నుండి 1951 నవంబర్ 6 వరకు (పదవిలో ఉండగా మరణించారు).
అత్యధిక కాలం పనిచేసిన CJI	జస్టిస్ వై.వి. చంద్రచూడ్ (Y.V. Chandrachud)	16వ CJI; 1978 నుండి 1985 వరకు సుమారు 7 సంవత్సరాల 139 రోజులు రికార్డు కాలం పనిచేశారు.
అతి తక్కువ కాలం పనిచేసిన CJI	జస్టిస్ కె.ఎన్. సింగ్ (K.N. Singh)	22వ CJI; 1991 లో కేవలం 17 రోజులు మాత్రమే పదవిలో ఉన్నారు.
మొదటి దళిత ప్రధాన న్యాయమూర్తి	జస్టిస్ కె.జి. బాలకృష్ణన్ (K.G. Balakrishnan)	37వ CJI (2007–2010); కేరళకు చెందినవారు. దేశంలో అత్యున్నత న్యాయపీఠాన్ని అధిరోహించిన తొలి దళిత న్యాయమూర్తి.
మొదటి సిక్కు ప్రధాన న్యాయమూర్తి	జస్టిస్ జె.ఎస్. ఖేహర్ (J.S. Khehar)	44వ CJI (2017); ట్రిపుల్ తలాక్ మరియు గోప్యతా హక్కు కేసుల ధర్మాసనాలకు నేతృత్వం వహించారు.
తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన ఏకైక CJI	జస్టిస్ మహమ్మద్ హిదయతుల్లా (M. Hidayatullah)	11వ CJI; 1969 లో రాష్ట్రపతి జాకీర్ హుస్సేన్ మరణం & వి.వి. గిరి రాజీనామాతో తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించారు.
తొలి తెలుగు ప్రధాన న్యాయమూర్తి	జస్టిస్ కె. సుబ్బారావు (Koka Subba Rao)	9వ CJI (1966–67); ప్రసిద్ధ గోలక్‌నాథ్ కేసు తీర్పు ఇచ్చారు. అనంతరం రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి రాజీనామా చేశారు. (రెండవ తెలుగు CJI: 48వ CJI జస్టిస్ ఎన్.వి. రమణ).
తొలి మహిళా న్యాయమూర్తి (Supreme Court)	జస్టిస్ ఎం. ఫాతిమా బీవీ (Fathima Beevi)	1989 లో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యారు. (భారతదేశ చరిత్రలో ఇప్పటివరకు ఏ మహిళా న్యాయమూర్తి కూడా CJI కాలేదు).
ప్రస్తుత CJI (53rd CJI - తాజా అప్‌డేట్)	జస్టిస్ సూర్యకాంత్ (Justice Surya Kant)	భారతదేశపు 53వ ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా 2025 నవంబర్ 24 నుండి బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నారు [జస్టిస్ బి.ఆర్. గవాయ్ తర్వాత పదవిని చేపట్టారు].

ప్రమాణస్వీకారం & రాజీనామా నిబంధనలు (Article 124(6))

• ప్రమాణస్వీకారం: ఆర్టికల్ 124(6) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు ఇతర న్యాయమూర్తులందరూ పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టే ముందు భారత రాష్ట్రపతి సమక్షంలో లేదా ఆయన నియమించిన ప్రతినిధి ఎదుట రాజ్యాంగంలోని 3వ షెడ్యూల్ నిర్దేశించిన నమూనా ప్రకారం ప్రమాణస్వీకారం చేస్తారు.
• రాజీనామా: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు తమ పదవీకాలం ముగియకముందే వైదొలగాలనుకుంటే తమ స్వహస్తాలతో రాసిన రాజీనామా పత్రాన్ని భారత రాష్ట్రపతికి (President of India) సమర్పించాలి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమించేది: భారత రాష్ట్రపతి (ఆర్టికల్ 124(2)).
• హైకోర్టు జడ్జిగా కనీస అనుభవం: 5 సంవత్సరాలు (లేదా న్యాయవాదిగా 10 సంవత్సరాలు).
• పదవీ విరమణ వయస్సు: 65 సంవత్సరాలు (కనీస వయోపరిమితి రాజ్యాంగంలో లేదు).
• కొలీజియం వ్యవస్థ స్థిరీకరించబడిన కేసు: థర్డ్ జడ్జెస్ కేస్, 1998 (CJI + 4 గురు సీనియర్ జడ్జిలు).
• సీనియారిటీ ఉల్లంఘనలు జరిగిన సంవత్సరాలు: 1973 (ఎ.ఎన్. రే) మరియు 1977 (ఎం.హెచ్. బేగ్).
• అత్యధిక కాలం పనిచేసిన CJI: జస్టిస్ వై.వి. చంద్రచూడ్ (సుమారు 7 సంవత్సరాల 4 నెలలు).
• అతి తక్కువ కాలం పనిచేసిన CJI: జస్టిస్ కె.ఎన్. సింగ్ (17 రోజులు).
• మొదటి దళిత CJI: జస్టిస్ కె.జి. బాలకృష్ణన్ (37వ CJI, 2007–10).
• సుప్రీంకోర్టు తొలి మహిళా న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ ఎం. ఫాతిమా బీవీ (1989).
• ప్రస్తుత 53వ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI): జస్టిస్ సూర్యకాంత్ (Justice Surya Kant) [2025 నవంబర్ నుండి].