తొలగింపు విధానం | Removal of Supreme Court and High Court Judges (Article 124(4))

భారత రాజ్యాంగం – న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత

సుప్రీంకోర్టు & హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల తొలగింపు విధానం | Removal of Judges

[ఆర్టికల్ 124(4), 124(5) & జడ్జెస్ ఎంక్వైరీ యాక్ట్, 1968 – విచారణ కమిటీ, పార్లమెంటరీ ప్రత్యేక మెజారిటీ & చారిత్రక కేసులు]

పదవీ భద్రత (Security of Tenure): న్యాయవ్యవస్థ నిష్పాక్షికంగా, ఎలాంటి రాజకీయ లేదా కార్యనిర్వాహక ఒత్తిళ్లకు లోనుకాకుండా పనిచేయడానికి రాజ్యాంగం న్యాయమూర్తులకు పటిష్టమైన పదవీ భద్రతను కల్పించింది. రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను నియమించినప్పటికీ, వారిని ఇష్టానుసారంగా తొలగించే అధికారం (Pleasure of the President) కార్యనిర్వాహక వర్గానికి లేదు. కేవలం పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఆమోదించిన తీర్మానం ఆధారంగా మాత్రమే వారిని తొలగించవచ్చు. ఈ సంక్లిష్ట ప్రక్రియను అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు.

తొలగింపునకు గల రాజ్యాంగ కారణాలు (Article 124(4))

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(4) [సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు] మరియు ఆర్టికల్ 217(1)(b) [హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు] ప్రకారం కింది రెండు కారణాల ఆధారంగా మాత్రమే న్యాయమూర్తిని పదవి నుండి తొలగించడానికి వీలుంటుంది:

1. 1. రుజువైన దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour): అవినీతి, సభా మర్యాదల ఉల్లంఘన, అధికార దుర్వినియోగం లేదా న్యాయ విలువలను దిగజార్చే తీవ్రమైన ప్రవర్తన రుజువైనప్పుడు.
2. 2. అసమర్థత (Incapacity): శారీరక లేదా మానసిక అస్వస్థత కారణంగా న్యాయమూర్తి తన విధులను సక్రమంగా నిర్వహించలేని స్థితి ఏర్పడినప్పుడు.

*రాజ్యాంగ గమనిక: రాజ్యాంగంలో 'ఇంపీచ్‌మెంట్' (Impeachment / మహాభియోగ తీర్మానం) అనే పదాన్ని కేవలం భారత రాష్ట్రపతిని తొలగించే సందర్భంలో మాత్రమే (ఆర్టికల్ 61) ఉపయోగించారు. న్యాయమూర్తుల విషయంలో రాజ్యాంగం 'తొలగింపు' (Removal) అనే పదాన్ని మాత్రమే వాడింది; అయితే సాధారణ పరిభాషలో దీనిని కూడా ఇంపీచ్‌మెంట్ ప్రక్రియ అని వ్యవహరిస్తారు.

న్యాయమూర్తుల విచారణ చట్టం, 1968 – తొలగింపు ప్రక్రియలోని దశలు

ఆర్టికల్ 124(5) కల్పించిన అధికారంతో పార్లమెంటు 'జడ్జెస్ ఎంక్వైరీ యాక్ట్, 1968' (Judges (Inquiry) Act, 1968) ను రూపొందించింది. దీని ప్రకారం తొలగింపు ప్రక్రియ క్రింది క్రమపద్ధతిలో సాగుతుంది:

దశ 1: తీర్మాన నోటీసు సమర్పణ (Submission of Notice):

• న్యాయమూర్తిని తొలగించే తీర్మానాన్ని పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా (లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ) ప్రారంభించవచ్చు.
• కనీస సభ్యుల సంతకాలు:
  • ఒకవేళ లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టాలంటే: కనీసం 100 మంది లోక్‌సభ సభ్యులు సంతకాలు చేసిన నోటీసును స్పీకర్‌కు సమర్పించాలి.
  • ఒకవేళ రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టాలంటే: కనీసం 50 మంది రాజ్యసభ సభ్యులు సంతకాలు చేసిన నోటీసును రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌కు సమర్పించాలి.
• సభాధిపతి విచక్షణ: ఆ నోటీసును స్వీకరించడం (Admit చేయడం) లేదా తిరస్కరించడం (Refuse చేయడం) పూర్తిగా సభాధ్యక్షుడి (స్పీకర్ / ఛైర్మన్) విచక్షణపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. (ఉదాహరణకు: 2018 లో నాటి CJI దీపక్ మిశ్రాపై కాంగ్రెస్ ఇచ్చిన తీర్మాన నోటీసును రాజ్యసభ ఛైర్మన్ వెంకయ్య నాయుడు తిరస్కరించారు).

దశ 2: ముగ్గురు సభ్యుల న్యాయ విచారణ కమిటీ ఏర్పాటు (3-Member Judicial Committee):

తీర్మానాన్ని సభాధిపతి ఆమోదిస్తే, ఆరోపణలను క్షుణ్ణంగా దర్యాప్తు చేయడానికి ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన న్యాయ కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తారు:

విచారణ కమిటీలోని ముగ్గురు సభ్యులు:

1. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) లేదా సుప్రీంకోర్టులోని ఒక సీనియర్ న్యాయమూర్తి.
2. దేశంలోని ఏదైనా ఒక హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Chief Justice of a High Court).
3. రాష్ట్రపతి / సభాధిపతి దృష్టిలో ఒక ప్రఖ్యాత న్యాయకోవిదుడు (Distinguished Jurist).

దశ 3: విచారణ నివేదిక సమర్పణ (Committee Report):

• కమిటీ సంబంధిత న్యాయమూర్తికి తన వాదనను వినిపించుకునే సహజ న్యాయ సూత్రాల అవకాశాన్ని (Right to be heard) కల్పించి విచారణ జరుపుతుంది.
• ఒకవేళ కమిటీ న్యాయమూర్తిపై ఆరోపణలు నిరాధారమైనవని తేల్చితే (Not Guilty), ప్రక్రియ అక్కడితో ముగుస్తుంది; ఎలాంటి తీర్మానం సభ ముందుకు రాదు.
• ఒకవేళ కమిటీ న్యాయమూర్తిని రుజువైన దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థతలో దోషిగా తేల్చినట్లయితే (Guilty), ఆ నివేదికను సంబంధిత సభ పరిశీలనకు సమర్పిస్తారు.

దశ 4: పార్లమెంటులో చర్చ & ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఓటింగ్ (Special Majority):

కమిటీ నివేదికపై పార్లమెంటులో చర్చ జరుగుతుంది. అనంతరం ఆర్టికల్ 124(4) ప్రకారం ఉభయ సభలు విడివిడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో (Special Majority) ఆమోదించాలి:

ప్రత్యేక మెజారిటీ = (1) సభ మొత్తం బలంలో 50% కంటే ఎక్కువ మెజారిటీ + (2) ఆ రోజు సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం 2/3 వంతు మెజారిటీ (Both criteria must be fulfilled).

• మొదటి సభ ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించిన తర్వాత, రెండవ సభకు పంపుతారు. రెండవ సభ కూడా అదే సెషన్‌లో (Same Session) ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించాలి.

దశ 5: రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (Presidential Order of Removal):

• ఉభయ సభలు ఆమోదించిన తీర్మానాన్ని అదే సమావేశ కాలంలో రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
• రాష్ట్రపతి సంతకంతో కూడిన అధికారిక ఉత్తర్వు జారీ చేయడంతో సంబంధిత న్యాయమూర్తి తన పదవి నుండి శాశ్వతంగా తొలగించబడతారు.

భారతదేశంలో తొలగింపు చర్యలను ఎదుర్కొన్న న్యాయమూర్తుల చరిత్ర | Historic Cases

స్వతంత్ర భారతదేశ చరిత్రలో ఇప్పటివరకు ఏ ఒక్క సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు న్యాయమూర్తి కూడా పార్లమెంటు తీర్మానం ద్వారా అధికారికంగా పదవి నుండి తొలగించబడలేదు. అయితే కొందరు న్యాయమూర్తులు ఈ ప్రక్రియను ఎదుర్కొన్నారు:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి చారిత్రక కేసుల వివరాలను చూడవచ్చు:

న్యాయమూర్తి పేరు	సంవత్సరం	కోర్టు / హోదా	ఆరోపణలు & తుది ఫలితం
జస్టిస్ వి. రామస్వామి (V. Ramaswami)	1991 – 1993	సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి (మాజీ పంజాబ్-హర్యానా CJ)	భారతదేశంలో తొలిసారి తొలగింపు తీర్మానం ఎదుర్కొన్న న్యాయమూర్తి. జస్టిస్ సావంత్ కమిటీ ఆయన్ను ఆర్థిక అవకతవకల్లో దోషిగా తేల్చింది. 1993 మే లో లోక్‌సభలో ఓటింగ్ జరగ్గా, అధికార కాంగ్రెస్ ఓటింగ్‌కు దూరంగా ఉండటంతో 2/3 వంతు మెజారిటీ లేక తీర్మానం వీగిపోయింది.
జస్టిస్ సౌమిత్ర సేన్ (Soumitra Sen)	2011	కలకత్తా హైకోర్టు న్యాయమూర్తి	ప్రజా నిధుల దుర్వినియోగం ఆరోపణలు. రాజ్యసభ ఈ తొలగింపు తీర్మానాన్ని 2/3 వంతు మెజారిటీతో ఆమోదించింది (రాజ్యసభ ఆమోదం పొందిన తొలి కేసు). అయితే లోక్‌సభలో ఓటింగ్ జరగడానికి ముందే ఆయన రాజీనామా చేశారు.
జస్టిస్ పి.డి. దినకరన్ (P.D. Dinakaran)	2011	సిక్కిం హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి	భూకబ్జా, అవినీతి ఆరోపణలపై న్యాయ విచారణ కమిటీ విచారణ సాగుతుండగానే పార్లమెంట్‌లో చర్చకు రాకముందే రాజీనామా చేశారు.
జస్టిస్ జె.బి. పార్దివాలా (J.B. Pardiwala)	2015	గుజరాత్ హైకోర్టు న్యాయమూర్తి (ప్రస్తుత SC జడ్జి)	రిజర్వేషన్లపై చేసిన వ్యాఖ్యలకు నిరసనగా 58 మంది రాజ్యసభ ఎంపీలు నోటీసు ఇవ్వగా, ఆయన తన తీర్పులోని అభ్యంతరకర వ్యాఖ్యలను ఉపసంహరించుకోవడంతో ప్రక్రియ నిలిచిపోయింది.

రాష్ట్రపతి తొలగింపు (Art 61) vs న్యాయమూర్తుల తొలగింపు (Art 124(4)) – తేడాలు

• కారణం: రాష్ట్రపతిని కేవలం "రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన" (Violation of the Constitution) ఆధారంగా మాత్రమే తొలగించవచ్చు. న్యాయమూర్తులను "రుజువైన దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థత" ఆధారంగా తొలగిస్తారు.
• మెజారిటీ తేడా: రాష్ట్రపతి మహాభియోగ తీర్మానానికి సభ మొత్తం సభ్యులలో 2/3 వంతు మెజారిటీ అవసరం (అత్యంత కఠినమైనది). న్యాయమూర్తుల తొలగింపునకు సభ మొత్తం బలంలో 50% కంటే ఎక్కువ మెజారిటీతో పాటు హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3 వంతు మెజారిటీ సరిపోతుంది.
• విచారణ సంస్థ: రాష్ట్రపతిపై ఆరోపణలను పార్లమెంటులోని రెండవ సభ స్వయంగా విచారిస్తుంది. న్యాయమూర్తులపై ఆరోపణలను చట్టబద్ధమైన ముగ్గురు సభ్యుల స్వతంత్ర న్యాయ కమిటీ విచారిస్తుంది.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• న్యాయమూర్తుల తొలగింపు అధికరణ: ఆర్టికల్ 124(4) (సుప్రీంకోర్టు) & ఆర్టికల్ 217(1)(b) (హైకోర్టు).
• తొలగింపునకు గల కారణాలు: రుజువైన దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour) లేదా అసమర్థత (Incapacity).
• తీర్మాన నోటీసు కనీస సంతకాలు: లోక్‌సభలో 100 మంది; రాజ్యసభలో 50 మంది ఎంపీలు.
• విచారణ కమిటీ చట్టం: జడ్జెస్ ఎంక్వైరీ యాక్ట్, 1968 (3 గురు సభ్యుల కమిటీ: CJI/SC జడ్జి + హైకోర్టు CJ + ప్రఖ్యాత న్యాయకోవిదుడు).
• పార్లమెంటరీ ఆమోద మెజారిటీ: ప్రత్యేక మెజారిటీ (సభ మొత్తం బలంలో 50% పైగా + హాజరై ఓటేసిన వారిలో 2/3 వంతు).
• తొలగింపు ఉత్తర్వు జారీ చేసేది: భారత రాష్ట్రపతి.
• తొలిసారి తీర్మానం ఎదుర్కొన్న న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ వి. రామస్వామి (1993 లో లోక్‌సభలో వీగిపోయింది).
• రాజ్యసభ ఆమోదం పొందిన ఏకైక న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ సౌమిత్ర సేన్ (2011 - లోక్‌సభకు ముందే రాజీనామా చేశారు).