సుప్రీంకోర్టు | The Supreme Court of India (Article 124)

భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V - Chapter IV)

భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం: సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court of India)

[124వ అధికరణ – నిర్మాణం, కొలీజియం వ్యవస్థ, న్యాయమూర్తుల సంఖ్య & తాజా పరిణామాలు]

ఏకీకృత స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ (Integrated and Independent Judiciary): భారత రాజ్యాంగం సమాఖ్య వ్యవస్థను అనుసరించినప్పటికీ, అమెరికాలోని ద్వంద్వ న్యాయవ్యవస్థ మాదిరిగా కాకుండా దేశం మొత్తానికి ఏకీకృత న్యాయవ్యవస్థను (Single Integrated Judiciary) ఏర్పాటు చేసింది. ఈ పిరమిడ్ తరహా న్యాయవ్యవస్థలో అగ్రభాగంలో నిలిచే అత్యున్నత అప్పిలేట్ కోర్టు సుప్రీంకోర్టు. రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగంలో 124 నుండి 147 వరకు గల అధికరణలు సుప్రీంకోర్టు నిర్మాణం, అధికారాలు, న్యాయమూర్తుల నియామకం మరియు స్వతంత్రతను స్పష్టంగా నిర్వచించాయి.

సుప్రీంకోర్టు చారిత్రక పరిణామ క్రమం | Historical Evolution

• 1. రెగ్యులేటింగ్ చట్టం, 1773 (కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు - 1774): బ్రిటీష్ వారి కాలంలో 1773 రెగ్యులేటింగ్ చట్టం ద్వారా 1774 లో కలకత్తాలోని ఫోర్ట్ విలియం వద్ద భారతదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా 'సుప్రీంకోర్టు'ను ఏర్పాటు చేశారు. ఇందులో ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి (సర్ ఎలిజా ఇంఫే - Sir Elijah Impey), ముగ్గురు ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉండేవారు.
• 2. ఫెడరల్ కోర్ట్ ఆఫ్ ఇండియా (Federal Court - 1937): 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ఆధారంగా 1937 అక్టోబర్ 1న ఢిల్లీ కేంద్రంగా 'ఫెడరల్ కోర్టు' ఏర్పాటైంది. దీని తొలి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ మారిస్ గ్వైర్ (Sir Maurice Gwyer). అయితే ఇది అత్యున్నత కోర్టు కాదు; దీని తీర్పులపై లండన్‌లోని 'ప్రివీ కౌన్సిల్'కు అప్పీల్ చేసుకునే అవకాశం ఉండేది.
• 3. స్వతంత్ర భారత సుప్రీంకోర్టు ఆవిర్భావం (1950): రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన రెండు రోజులకు, అంటే 1950 జనవరి 28న భారత సుప్రీంకోర్టు అధికారికంగా ప్రారంభమైంది. ఇది పాత ఫెడరల్ కోర్టుతో పాటు బ్రిటీష్ ప్రివీ కౌన్సిల్ అప్పిలేట్ అధికారాలను స్వీకరించి దేశంలోనే అత్యున్నత న్యాయస్థానంగా అవతరించింది.

సుప్రీంకోర్టు స్వతంత్ర ప్రతిపత్తికి గల రాజ్యాంగ కారణాలు | Constitutional Role

సుప్రీంకోర్టు కార్యనిర్వాహక మరియు శాసనశాఖల జోక్యం లేకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేయడానికి గల ప్రధాన కారణాలు:

1. సమాఖ్య సంరక్షకురాలు (Federal Arbiter): కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య, లేదా వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే వివాదాలను నిష్పాక్షికంగా పరిష్కరించే ఏకైక సంస్థ.
2. ప్రాథమిక హక్కుల రక్షకురాలు (Guarantor of Fundamental Rights): ఆర్టికల్ 32 ప్రకారం పౌరుల ప్రాథమిక హక్కుల పరిరక్షణకు రిట్లను జారీ చేసే ప్రత్యక్ష రక్షణ కవచం.
3. రాజ్యాంగ సంరక్షకురాలు & అంతిమ వ్యాఖ్యాత (Ultimate Interpreter): రాజ్యాంగ నిబంధనలకు ప్రామాణికమైన అర్థవివరణ ఇచ్చే పరమోన్నత సంస్థ.
4. న్యాయ సమీక్షాధికారం (Judicial Review - Art 13 & 32): శాసనసభలు చేసే చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వులు రాజ్యాంగ విరుద్ధమైతే వాటిని కొట్టివేసే అధికారం (అమెరికా నుండి గ్రహించబడింది).

సుప్రీంకోర్టు నిర్మాణం & న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెరుగుదల క్రమం (Article 124(1))

• నిర్ణయాధికారం పార్లమెంటుదే: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(1) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను నిర్ణయించే సంపూర్ణాధికారం కేవలం కేంద్ర పార్లమెంటుకు (సాధారణ చట్టం ద్వారా) మాత్రమే కలదు.
• దీని కోసం పార్లమెంటు 'సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) చట్టం, 1956' (Supreme Court (Number of Judges) Act, 1956) ను రూపొందించి కాలానుగుణంగా సవరిస్తూ వస్తోంది.

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి 1950 నుండి నేటి వరకు న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెరుగుదలను చూడవచ్చు:

సంవత్సరం	చట్టం / సవరణ వివరాలు	న్యాయమూర్తుల కూర్పు (CJI + ఇతరులు)	మొత్తం మంజూరైన బలం
1950	రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన ప్రారంభ బలం	1 + 7	8 మంది
1956	Supreme Court (Number of Judges) Act, 1956	1 + 10	11 మంది
1960	1960 సవరణ చట్టం	1 + 13	14 మంది
1977	1977 సవరణ చట్టం	1 + 17	18 మంది
1986	1986 సవరణ చట్టం	1 + 25	26 మంది
2008	2008 సవరణ చట్టం (2009 నుండి అమలు)	1 + 30	31 మంది
2019	2019 సవరణ చట్టం	1 + 33	34 మంది
2026 (తాజా అప్‌డేట్)	పెండింగ్ కేసుల పరిష్కారానికై ఆమోదించిన తాజా బలం	1 + 37	38 మంది

న్యాయమూర్తుల నియామకం & కొలీజియం వ్యవస్థ (Collegium System)

సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టుల న్యాయమూర్తులను భారత రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 124(2) ప్రకారం నియమిస్తారు. అయితే ఈ నియామక ప్రక్రియ సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన మూడు మైలురాయి తీర్పుల ద్వారా 'కొలీజియం వ్యవస్థ'గా (Collegium System) రూపుదిద్దుకుంది:

• 1. ఫస్ట్ జడ్జెస్ కేస్ (SP గుప్తా కేసు - 1981): ఆర్టికల్ 124 లోని 'సంప్రదింపులు' (Consultation) అంటే కార్యనిర్వాహక వర్గం న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలతో ఏకీభవించాల్సిన అవసరం లేదని, కార్యనిర్వాహక వర్గానికే ఆధిక్యత ఉందని తీర్పునిచ్చింది.
• 2. సెకండ్ జడ్జెస్ కేస్ (SCAORA కేసు - 1993): సుప్రీంకోర్టు తన మునుపటి తీర్పును కొట్టివేస్తూ — సంప్రదింపులు అంటే తప్పనిసరి 'సమ్మతి' (Concurrence) అని స్పష్టం చేసింది. సీజేఐ మరియు ఇద్దరు సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో తొలిసారి 'కొలీజియం' ఆవిర్భవించింది.
• 3. థర్డ్ జడ్జెస్ కేస్ (రాష్ట్రపతి రిఫరెన్స్ - 1998): ఆర్టికల్ 143 కింద రాష్ట్రపతి కే.ఆర్. నారాయణన్ కోరిన సలహాపై 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం కొలీజియం నిర్మాణాన్ని విస్తరించింది:
  • సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకానికి: CJI + నలుగురు సీనియర్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు (1+4).
  • హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల బదిలీలకు: CJI + ఇద్దరు సీనియర్ న్యాయమూర్తులు (1+2).
• 99వ సవరణ & NJAC రద్దు (2015): కొలీజియం వ్యవస్థ స్థానంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం తెచ్చిన 'జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్' (NJAC చట్టం, 2014) ను సుప్రీంకోర్టు 4:1 మెజారిటీతో న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు భంగం కలిగిస్తోందని 2015 అక్టోబర్‌లో కొట్టివేసి (4th Judges Case) తిరిగి కొలీజియం వ్యవస్థను పునరుద్ధరించింది.

అర్హతలు, పదవీకాలం & తొలగింపు ప్రక్రియ (Articles 124(3), 124(4))

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హతలు (Article 124(3)):

1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
2. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టులలో వరుసగా కనీసం 5 సంవత్సరాలు న్యాయమూర్తిగా (Judge) పనిచేసి ఉండాలి; లేదా
3. ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టులలో వరుసగా కనీసం 10 సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా (Advocate) ప్రాక్టీస్ చేసి ఉండాలి; లేదా
4. రాష్ట్రపతి దృష్టిలో ఒక ప్రఖ్యాత న్యాయకోవిదుడై (Distinguished Jurist) ఉండాలి.
5. ముఖ్య గమనిక: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితుడు కావడానికి రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి కనీస వయోపరిమితి నిర్దేశించబడలేదు.

పదవీకాలం & ప్రమాణస్వీకారం:

• న్యాయమూర్తులు 65 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు (ఆర్టికల్ 124(2)).
• ఆర్టికల్ 124(6) ప్రకారం రాష్ట్రపతి సమక్షంలో 3వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ప్రమాణస్వీకారం చేస్తారు. పదవీ విరమణ అనంతరం భారతదేశంలోని ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రాక్టీస్ చేయరాదు (ఆర్టికల్ 124(7)).

తొలగింపు ప్రక్రియ (Removal Process - Article 124(4)):

• రెండు కారణాల ఆధారంగా మాత్రమే తొలగించవచ్చు: (1) రుజువైన అసమర్థత (Incapacity), (2) దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour).
• న్యాయమూర్తుల విచారణ చట్టం, 1968 (Judges Enquiry Act, 1968) ప్రకారం తీర్మాన నోటీసుపై లోక్‌సభలో కనీసం 100 మంది సభ్యులు, లేదా రాజ్యసభలో కనీసం 50 మంది సభ్యులు సంతకాలు చేయాలి. ముగ్గురు సభ్యుల న్యాయ కమిటీ ఆరోపణలను విచారిస్తుంది.
• పార్లమెంటు ఉభయ సభలు విడివిడిగా ప్రత్యేక మెజారిటీతో (హాజరై ఓటేసిన వారిలో 2/3 వంతు & సభ మొత్తం బలంలో 50% కంటే ఎక్కువ) అదే సెషన్‌లో ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా న్యాయమూర్తి పదవిని కోల్పోతారు.
• చరిత్ర: భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ఏ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి కూడా పార్లమెంటు ద్వారా అభిశంసనకు గురై తొలగించబడలేదు. (1993 లో జస్టిస్ వి. రామస్వామి పై తీర్మానం ప్రవేశపెట్టగా లోక్‌సభలో కాంగ్రెస్ ఓటింగ్‌కు దూరంగా ఉండటంతో వీగిపోయింది).

సుప్రీంకోర్టు చారిత్రక రికార్డులు & తాజా పరిణామాలు | Key Facts

• భారత తొలి ప్రధాన న్యాయమూర్తి (1st CJI): జస్టిస్ హీరాలాల్ జె. కనియా (H.J. Kania - 1950–51).
• అత్యధిక కాలం పనిచేసిన CJI: జస్టిస్ వై.వి. చంద్రచూడ్ (Y.V. Chandrachud) – 1978 నుండి 1985 వరకు సుమారు 7 సంవత్సరాల 139 రోజులు.
• అతి తక్కువ కాలం పనిచేసిన CJI: జస్టిస్ కమల్ నారాయణ్ సింగ్ (K.N. Singh) – 1991 లో కేవలం 17 రోజులు మాత్రమే పనిచేశారు.
• సుప్రీంకోర్టు తొలి మహిళా న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ ఎం. ఫాతిమా బీవీ (1989) [కేరళ]. (ఇప్పటివరకు ఏ మహిళ కూడా భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి - CJI కాలేదు).
• సుప్రీంకోర్టు శాశ్వత పీఠం (Article 130): సుప్రీంకోర్టు సీటు ఢిల్లీలో ఉంటుంది. అయితే CJI రాష్ట్రపతి ముందస్తు ఆమోదంతో భారతదేశంలో ఎక్కడైనా ఇతర ప్రాంతాల్లో కోర్టు సమావేశాలను నిర్వహించవచ్చు.
• ప్రస్తుత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ సూర్యకాంత్ (Justice Surya Kant) – 53వ భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (53rd CJI).

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• సుప్రీంకోర్టు నిర్మాణం తెలిపే అధికరణ: ఆర్టికల్ 124.
• సుప్రీంకోర్టు ప్రస్తుత గరిష్ట మంజూరైన బలం: 38 మంది (CJI + 37 మంది న్యాయమూర్తులు).
• న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను నిర్ణయించేది: భారత పార్లమెంటు (చట్టం ద్వారా).
• పదవీ విరమణ వయస్సు: 65 సంవత్సరాలు (కనీస వయస్సు నిబంధన లేదు).
• కొలీజియం వ్యవస్థ సభ్యులు: CJI + 4 గురు సీనియర్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు (3వ జడ్జెస్ కేస్, 1998).
• NJAC రద్దు చేయబడిన సవరణ: 99వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2015 లో కొట్టివేశారు).
• తొలి CJI: హెచ్.జె. కనియా; తొలి మహిళా న్యాయమూర్తి: ఫాతిమా బీవీ (1989).
• ప్రస్తుత 53వ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI): జస్టిస్ సూర్యకాంత్.