పరిపాలనా సంబంధాలు | Centre-State Administrative Relations (Articles 256-263)

భారత రాజ్యాంగం – 11వ భాగము (Part XI)

కేంద్ర - రాష్ట్ర పరిపాలనా సంబంధాలు | Centre-State Administrative Relations

[2వ అధ్యాయం: 256 నుండి 263 వరకు గల అధికరణాలు – సమన్వయ యంత్రాంగం & కేంద్ర ఆదేశాలు]

పరిపాలనా సమన్వయం: సమాఖ్య వ్యవస్థలో శాసనాధికారాల విభజనతో పాటు కార్యనిర్వాహక (పరిపాలనా) అధికారాల విభజన కూడా ఉంటుంది. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం సాధారణ పరిస్థితుల్లో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు తమ తమ కార్యనిర్వాహణాధికార పరిధికి కట్టుబడి పనిచేస్తాయి. అయితే దేశ సార్వభౌమాధికారం, సమగ్రతను కాపాడటానికి కేంద్రం రాష్ట్రాలకు నిర్దిష్ట పరిపాలనా ఆదేశాలు జారీ చేయగలదు.

రాజ్యాంగంలోని ప్రధాన పరిపాలనా సంబంధాల అధికరణాలు (Articles 256 to 263)

• 256వ అధికరణ (పార్లమెంటు చట్టాలకు కట్టుబడి ఉండుట): ప్రతి రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక శాఖ పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలకు లోబడి పనిచేయాలి. రాష్ట్ర పరిపాలన కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనకు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ విరుద్ధంగా ఉండకూడదు. ఈ బాధ్యతను నెరవేర్చడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాలకు అవసరమైన ఆదేశాలను జారీ చేయవచ్చు.
• 257వ అధికరణ (రాష్ట్రాలపై కేంద్ర నియంత్రణ & జాతీయ ఆస్తుల సంరక్షణ): కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాల వినియోగానికి రాష్ట్ర పరిపాలన అడ్డురాకూడదు. ఈ అధికరణ కింద కేంద్రం కింది అంశాలపై రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు జారీ చేయవచ్చు:
  • జాతీయ లేదా సైనిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన రవాణా మరియు కమ్యూనికేషన్ సాధనాల (రహదారులు, జలమార్గాలు) నిర్మాణం మరియు నిర్వహణ.
  • రాష్ట్ర భూభాగంలో ఉన్న రైల్వే ఆస్తుల సంరక్షణకు తగిన చర్యలు చేపట్టడం.
  • ఖర్చుల చెల్లింపు [Art 257(4)]: ఇలాంటి ప్రత్యేక ఆదేశాల అమలుకు రాష్ట్రాలు అదనంగా చేసిన ఖర్చులను కేంద్ర ప్రభుత్వమే రాష్ట్రాలకు రీయింబర్స్ చేస్తుంది.
• 258వ అధికరణ (రాష్ట్రాలకు అధికారాలు దత్తత ఇచ్చుట): కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అనుమతితో కేంద్ర పరిధిలోని కార్యనిర్వాహక విధులను షరతులతో లేదా షరతులు లేకుండా రాష్ట్ర అధికారులకు అప్పగించవచ్చు (Entrusting Functions).
  • 7వ సవరణ (1956) అప్‌డేట్ - 258A అధికరణ: దీని ప్రకారం రాష్ట్ర గవర్నర్ కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వ అనుమతితో రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక విధులను కేంద్ర అధికారులకు అప్పగించవచ్చు.
• 259వ అధికరణ (రద్దు చేయబడినది): మూల రాజ్యాంగంలో 'పార్ట్-బి' రాష్ట్రాల సాయుధ బలగాలకు సంబంధించిన ఈ అధికరణను 1956 లో 7వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగం నుండి తొలగించారు.
  *గమనిక: రాష్ట్రాలలో శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ మరియు ఎన్నికల సమయంలో శాంతియుత వాతావరణం కోసం కేంద్ర సాయుధ బలగాలను (CRPF, BSF మొదలైనవి) మొహరించే అధికారం కేంద్రానికి ఉంది.
• 262వ అధికరణ – అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం (Inter-State River Water Disputes): రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య ప్రవహించే నదీ జలాల వినియోగం, పంపిణీ లేదా నియంత్రణపై తలెత్తే వివాదాల పరిష్కారానికి చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు కలదు.
  • పార్లమెంట్ ఇంటర్-స్టేట్ రివర్ వాటర్ డిస్ప్యూట్స్ యాక్ట్, 1956 మరియు రివర్ బోర్డ్స్ యాక్ట్, 1956 లను చేసింది.
  • ఈ చట్టం ప్రకారం ఏర్పాటైన వాటర్ ట్రిబ్యునళ్ల (ఉదా: కృష్ణా, గోదావరి, కావేరి ట్రిబ్యునల్స్) విచారణ పరిధిలోని నదీజల వివాదాలలో సుప్రీంకోర్టుతో సహా ఏ న్యాయస్థానం కూడా జోక్యం చేసుకోరాదని పార్లమెంటు నిరోధించవచ్చు [262(2)].
• 263వ అధికరణ – అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council): కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం కుదర్చడానికి, వివాదాలను సామరస్యంగా విచారించి చర్చించడానికి రాష్ట్రపతి ఒక 'అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్' ను ఉత్తర్వు ద్వారా ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
  • సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసుల ఆధారంగా 1990 మే 28న అప్పటి వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వం శాశ్వత అంతర్-రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేసింది.
  • దీనికి అధ్యక్షుడు: ప్రధానమంత్రి. సభ్యులుగా అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు మరియు 6 గురు కేంద్ర క్యాబినెట్ మంత్రులు ఉంటారు.

కేంద్ర పరిపాలనా ఆదేశాలు & అత్యవసర నిబంధనలు | Directives and Emergencies

• 339(2) అధికరణ: రాష్ట్రాలలో షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) సంక్షేమం కోసం సంక్షేమ పథకాలను రూపొందించి అమలు చేయాల్సిందిగా కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాలకు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన ఆదేశాలను జారీ చేయవచ్చు.
• 350A అధికరణ: ప్రాథమిక విద్యా దశలో మాతృభాషలోనే బోధనా సౌకర్యాలు కల్పించేలా రాష్ట్రాలకు కేంద్రం మార్గదర్శకాలు ఇవ్వవచ్చు.
• 355వ అధికరణ (రాష్ట్రాల సంరక్షణ బాధ్యత): బాహ్య దురాక్రమణలు (External Aggression) మరియు అంతర్గత కల్లోలాల (Internal Disturbance) నుండి ప్రతి రాష్ట్రాన్ని రక్షించడం కేంద్ర ప్రభుత్వ బాధ్యత. అలాగే ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి నడుచుకునేలా చూడటం కూడా కేంద్ర కర్తవ్యం.
  • ఉదాహరణ: రాష్ట్రాల్లో తీవ్ర శాంతిభద్రతల సంక్షోభం ఏర్పడినప్పుడు (ఉదా: పశ్చిమ బెంగాల్ సింగూర్/నందిగ్రామ్ ఘటనలు లేదా మణిపూర్ అల్లర్ల సమయాల్లో) కేంద్ర బలగాలను పంపడానికి ఆర్టికల్ 355 ఆధారం.
• 356వ అధికరణ (రాష్ట్రపతి పాలన): రాష్ట్ర గవర్నర్ నివేదిక ఆధారంగా లేదా కేంద్రం స్వయంగా ఒక రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని భావించినప్పుడు రాష్ట్రపతి పాలన విధిస్తుంది. అప్పుడు రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాలన్నీ కేంద్రం చేతుల్లోకి వెళ్తాయి.
• 365వ అధికరణ (కేంద్ర ఆదేశాల ఉల్లంఘన పరిణామం): రాజ్యాంగంలోని ఏదేని అధికరణ క్రింద కేంద్రం జారీ చేసిన చట్టబద్ధ పరిపాలనా ఆదేశాలను ఒక రాష్ట్రం పాటించడంలో విఫలమైతే — ఆ రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని భావించి, ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన విధించేందుకు ఆర్టికల్ 365 కేంద్రానికి సంపూర్ణ అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. (ఉదా: 1959 లో కేరళలోని ఇ.ఎం.ఎస్. నంబూద్రిపాద్ ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం రద్దు చేయడం వంటి ఘటనలు).

సమన్వయం కోసం ఇతర రాజ్యాంగ యంత్రాంగం | Constitutional Machinery for Coordination

• గవర్నర్ వ్యవస్థ (Article 153, 155): రాష్ట్ర రాజ్యాంగబద్ధ అధిపతి అయిన గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. గవర్నర్ రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధిపతిగా ఉంటూనే కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధిగా పనిచేస్తూ కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య సంధానకర్తగా వ్యవహరిస్తారు.
• అఖిల భారత సర్వీసులు (All India Services - Article 312): IAS, IPS, IFS అధికారులు కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు రెండింటిలోనూ కీలక పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూ సమగ్ర పరిపాలనా ఐక్యతను సాధిస్తారు. రాజ్యసభ ప్రత్యేక తీర్మానం ద్వారా కొత్త ఆల్ ఇండియా సర్వీసులను సృష్టించవచ్చు.
• పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు (Article 315): కేంద్రానికి UPSC, రాష్ట్రాలకు SPSC లతో పాటు రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల అభ్యర్థన మేరకు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఉమ్మడి రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను (Joint State Public Service Commission - JSPSC) ఏర్పాటు చేయవచ్చు. JSPSC ఛైర్మన్ మరియు సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.

కేంద్ర - రాష్ట్ర పరిపాలనా సంబంధాల సారాంశ పట్టిక | Summary Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్ మరియు వాటి నిబంధనలను చూడవచ్చు:

అధికరణ (Article)	నిబంధన / విషయం	ప్రాముఖ్యత & అధికార పరిధి
ఆర్టికల్ 256	పార్లమెంటు చట్టాలకు అనుగుణంగా రాష్ట్ర పరిపాలన	రాష్ట్రాలు తప్పనిసరిగా కేంద్ర చట్టాలను గౌరవించాలి.
ఆర్టికల్ 257	జాతీయ ఆస్తులు, రైల్వేలు, రవాణా సాధనాల రక్షణ	కేంద్రం ఇచ్చే ఆదేశాలు; అదనపు ఖర్చులను కేంద్రమే భరిస్తుంది.
ఆర్టికల్ 258 & 258A	కేంద్రం-రాష్ట్రాలు పరస్పరం కార్యనిర్వాహక విధులను అప్పగించుకోవడం	పరస్పర సమ్మతితో విధుల బదిలీ (258A ను 7వ సవరణ ద్వారా చేర్చారు).
ఆర్టికల్ 262	అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం	పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేస్తుంది; కోర్టుల జోక్యం నిరోధం.
ఆర్టికల్ 263	అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council)	సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసుతో 1990లో ఏర్పాటు. ఛైర్మన్: ప్రధానమంత్రి.
ఆర్టికల్ 355	రాష్ట్రాలను అంతర్గత కల్లోలాలు, బాహ్య దురాక్రమణల నుండి కాపాడే బాధ్యత	రాష్ట్రాల్లో శాంతిభద్రతల వైఫల్యంపై కేంద్ర జోక్యానికి రాజ్యాంగ రక్షణ.
ఆర్టికల్ 365	కేంద్ర ఆదేశాలను ఉల్లంఘిస్తే రాష్ట్రపతి పాలన విధింపు	ఆర్టికల్ 356 ప్రయోగించడానికి అత్యంత కీలకమైన ఆధార సూత్రం.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• పరిపాలనా సంబంధాల అధ్యాయం: 11వ భాగం, 2వ అధ్యాయం (Articles 256 to 263).
• ఆర్టికల్ 262 ప్రత్యేకత: నదీ జలాల ట్రిబ్యునల్ తీర్పులపై సాధారణ కోర్టుల విచారణాధికారాన్ని పార్లమెంటు తొలగించవచ్చు.
• అంతర్-రాష్ట్ర కౌన్సిల్ ఏర్పాటు: ఆర్టికల్ 263 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో ఏర్పడుతుంది (తొలిసారిగా 1990 లో సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసుతో ఏర్పాటు చేశారు).
• ఆర్టికల్ 355 vs 356: ఆర్టికల్ 355 కేంద్రానికి రక్షణ కల్పించే 'బాధ్యతను' విధిస్తే, ఆర్టికల్ 356 రాష్ట్ర పాలనను స్వీకరించే 'అధికారాన్ని' ఇస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 365 అనుసంధానం: కేంద్ర ఆదేశాలను పాటించకపోవడం అంటే రాజ్యాంగ యంత్ర వైఫల్యంగా పరిగణించి ఆర్టికల్ 356 విధించవచ్చని ఆర్టికల్ 365 తెలుపుతుంది.
• ఉమ్మడి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (JSPSC): ఇది రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ కాదు; రాష్ట్రాల అభ్యర్థన మేరకు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పాటయ్యే స్టాట్యూటరీ సంస్థ (Statutory Body).