కేంద్ర–రాష్ట్రాల మధ్యగల ఆర్థిక సంబంధాలు | Centre-State Financial Relations (Articles 264-300A)

భారత రాజ్యాంగం – 12వ భాగము (Part XII)

కేంద్ర - రాష్ట్ర ఆర్థిక సంబంధాలు | Centre-State Financial Relations

[264 నుండి 300A వరకు గల అధికరణాలు – నిధులు, పన్నుల పంపిణీ, జీఎస్టీ & 16వ ఆర్థిక సంఘం అప్‌డేట్స్]

ఆర్థిక సమాఖ్య స్వభావం (Fiscal Federalism): ఏ సమాఖ్య వ్యవస్థ విజయవంతంగా పనిచేయాలన్నా ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి అత్యంత కీలకం. భారత రాజ్యాంగంలోని 12వ భాగంలో కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య ఆదాయ వనరులు, పన్నుల విధించే అధికారాలు, నిధుల పంపిణీ మరియు రుణాల సేకరణకు సంబంధించిన సమగ్ర నియమావళిని పొందుపరిచారు.

కేంద్ర, రాష్ట్రాల ఆదాయ వనరులు & పన్నుల పరిధి | Allocation of Taxing Powers

1. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆదాయ వనరులు (Union Revenue Sources):

కేంద్ర జాబితాలోని దాదాపు 15 అంశాలపై పన్నులు విధించే సంపూర్ణాధికారం కేంద్రానికే ఉంది.

• ప్రధాన పన్నులు: కార్పొరేట్ పన్ను (Corporation Tax), కస్టమ్స్ డ్యూటీలు (ఎగుమతి, దిగుమతి సుంకాలు), సెంట్రల్ జీఎస్టీ (CGST), ఇంటిగ్రేటెడ్ జీఎస్టీ (IGST), వ్యవసాయేతర ఆదాయపు పన్ను, పెట్రోలియం/పొగాకు ఉత్పత్తులపై కేంద్ర ఎక్సైజ్ డ్యూటీ, ఆస్తులపై విధించే సెస్ మరియు సర్‌ఛార్జీలు.
• ప్రధాన ఆదాయ వనరు: కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రత్యక్ష పన్నుల్లో కార్పొరేట్ పన్ను మరియు వ్యక్తిగత ఆదాయపు పన్ను ప్రధాన ఆదాయ వనరులుగా ఉన్నాయి.
• అవశిష్ట పన్నులు (Residuary Taxes - Art 248): గిఫ్ట్ ట్యాక్స్, వెల్త్ ట్యాక్స్ వంటి నూతన పన్నుల ఆదాయం పూర్తిగా కేంద్రానికే చెందుతుంది.

2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆదాయ వనరులు (State Revenue Sources):

రాష్ట్ర జాబితాలోని దాదాపు 20 అంశాలపై పన్నులు విధించే అధికారం రాష్ట్రాలకు ఉంటుంది.

• ప్రధాన పన్నులు: రాష్ట్ర జీఎస్టీ (SGST), మద్యంపై విధించే రాష్ట్ర ఎక్సైజ్ డ్యూటీ (State Excise), పెట్రోలియం ఉత్పత్తులపై అమ్మకపు పన్ను/వ్యాట్ (VAT), స్టాంప్ డ్యూటీ & రిజిస్ట్రేషన్ ఫీజులు, మోటారు వాహనాల పన్ను, భూమిశిస్తు, వ్యవసాయ ఆదాయపు పన్ను, విద్యుత్ వినియోగంపై పన్ను.
• ప్రధాన ఆదాయ వనరు: జీఎస్టీ రాకముందు 'అమ్మకపు పన్ను' ప్రధాన వనరు కాగా, ప్రస్తుతం స్టేట్ జీఎస్టీ (SGST) మరియు రాష్ట్ర ఎక్సైజ్ సుంకం రాష్ట్రాలకు అత్యంత కీలక ఆదాయ వనరులుగా ఉన్నాయి.

రాజ్యాంగబద్ధ నిధులు | Constitutional Funds (Articles 266 & 267)

265వ అధికరణ (చట్టబద్ధత): శాసనసభ చట్టం ద్వారా నిర్దేశించిన అధికారం లేకుండా ఎలాంటి పన్నును విధించడంగానీ, వసూలు చేయడంగానీ చేయరాదు ("No tax shall be levied or collected except by authority of law").

• 266(1) అధికరణ – కేంద్ర సంచిత నిధి (Consolidated Fund of India): కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పన్నులు, రుణాలు, ప్రభుత్వ వ్యాపారాల ద్వారా వచ్చే సమస్త ఆదాయం ఇందులో జమ అవుతుంది. పార్లమెంటు ఆమోదించే 'ద్రవ్య వినియోగ బిల్లు' (Appropriation Bill) ద్వారా మాత్రమే దీని నుండి నిధులను ఖర్చు చేయగలరు. పార్లమెంటుకు ఈ నిధిపై సంపూర్ణ అధికారం ఉంటుంది.
• 266(1) అధికరణ – రాష్ట్ర సంచిత నిధి (Consolidated Fund of the State): రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మొత్తం ఆదాయం ఇందులో జమ అవుతుంది. రాష్ట్ర శాసనసభ ఆమోదంతోనే దీని నుండి నిధులు విడుదలవుతాయి.
• 266(2) అధికరణ – పబ్లిక్ అకౌంట్ (Public Account of India / States): ప్రభుత్వానికి ట్రస్టీ రూపంలో వచ్చే డిపాజిట్లు, ప్రావిడెంట్ ఫండ్ (PF), చిన్న మొత్తాల పొదుపు నిధులు ఇందులో ఉంటాయి. దీనిపై కార్యనిర్వాహక శాఖకు ప్రత్యక్ష నియంత్రణ ఉంటుంది (పార్లమెంట్ ముందస్తు అనుమతి అవసరం లేదు).
• 267(1) అధికరణ – కేంద్ర ఆగంతక నిధి (Contingency Fund of India): అనుకోని ఆపత్కాల విపత్తులు, అత్యవసర ఖర్చులను ఎదుర్కొనేందుకు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఈ నిధిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇది భారత రాష్ట్రపతి ఆధీనంలో ఉంటుంది (రాష్ట్రపతి తరపున కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ కార్యదర్శి దీనిని నిర్వహిస్తారు). ఖర్చు చేసిన అనంతరం పార్లమెంటు ఆమోదం పొందాలి.
• 267(2) అధికరణ – రాష్ట్ర ఆగంతక నిధి (Contingency Fund of the State): రాష్ట్రంలో తలెత్తే విపత్తుల కోసం ఏర్పాటయ్యే అత్యవసర నిధి. ఇది రాష్ట్ర గవర్నర్ ఆధీనంలో ఉంటుంది.

కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల పంపిణీ యంత్రాంగం | Tax Devolution Articles

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి పన్నుల పంపిణీ అధికరణాలు చూడవచ్చు:

అధికరణ	పన్ను విధింపు & వసూలు స్వభావం	ఉదాహరణలు & తాజా స్థితి
ఆర్టికల్ 268	కేంద్రం విధించి – రాష్ట్రాలే వసూలు చేసి వినియోగించుకునే పన్నులు.	స్టాంప్ డ్యూటీలు, చెక్కులు, ప్రామిసరీ నోట్లపై సుంకాలు.
ఆర్టికల్ 269	కేంద్రం విధించి, వసూలు చేసి – మొత్తాన్ని రాష్ట్రాలకు కేటాయించే పన్నులు.	అంతర్-రాష్ట్ర వర్తకంలో వార్తాపత్రికలు మినహా ఇతర వస్తువుల అమ్మకం/కొనుగోలుపై పన్నులు, కన్సైన్‌మెంట్ పన్ను.
ఆర్టికల్ 269A (101వ సవరణ)	ఇంటిగ్రేటెడ్ జీఎస్టీ (IGST): అంతర్-రాష్ట్ర వాణిజ్యంపై కేంద్రం విధించి, వసూలు చేసి జీఎస్టీ కౌన్సిల్ సూత్రాల ప్రకారం కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు.	అంతర్-రాష్ట్ర వస్తు సేవల రవాణా మరియు దిగుమతులపై విధించే ఏకీకృత పన్ను (IGST).
ఆర్టికల్ 270	కేంద్రం విధించి, వసూలు చేసి – కేంద్ర మరియు రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేసే పన్నులు (Divisible Pool).	ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేషన్ పన్ను, CGST (ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా పంపిణీ).
ఆర్టికల్ 271	కేంద్ర ప్రయోజనాల కోసం పార్లమెంటు విధించే సెస్ (Cess) & సర్‌ఛార్జ్ (Surcharge).	ఇవి కేంద్ర సంచిత నిధికి మాత్రమే చెందుతాయి; రాష్ట్రాలకు పంచాల్సిన అవసరం లేదు.

గ్రాంట్లు, ఆర్థిక సంఘం & పరస్పర పన్ను మినహాయింపులు | Articles 273 to 287

• 273వ అధికరణ: జనపనార (Jute) ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసే అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా, బీహార్ రాష్ట్రాలకు జూట్ ఎగుమతి సుంకం బదులుగా కేంద్ర సంచిత నిధి నుండి ప్రత్యేక సహాయక గ్రాంట్లు ఇవ్వబడేవి.
• 275వ అధికరణ (చట్టబద్ధ గ్రాంట్లు - Statutory Grants-in-Aid): ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా రాష్ట్రాల రెవెన్యూ లోటును పూడ్చేందుకు, మరియు ఎస్టీల సంక్షేమం, షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల అభివృద్ధి కొరకు కేంద్ర సంచిత నిధి నుండి రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే ప్రత్యేక సహాయక గ్రాంట్లు.
• 280వ అధికరణ – కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission): ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి భారత రాష్ట్రపతి ఒక ఛైర్మన్ మరియు 4 గురు సభ్యులతో కూడిన ఆర్థిక సంఘాన్ని నియమిస్తారు.
  • కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య డివిజిబుల్ పూల్ పన్నుల నికర ఆదాయాన్ని పంచడం (Vertical Devolution).
  • రాష్ట్రాల మధ్య ఆ నిధులను పంచే సూత్రాలను నిర్దేశించడం (Horizontal Devolution).
  • ఆర్టికల్ 275 ప్రకారం రాష్ట్రాలకు మంజూరు చేయాల్సిన గ్రాంట్ల సూత్రాలను సిఫారసు చేయడం.
• 282వ అధికరణ (విచక్షణారహిత గ్రాంట్లు - Discretionary Grants): ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా కేంద్రం లేదా రాష్ట్రాలు తమ శాసనాధికార పరిధిలో లేని అంశాలకు సైతం విచక్షణ మేరకు గ్రాంట్లను మంజూరు చేయవచ్చు (గతంలో ప్లానింగ్ కమిషన్ దీనిని ఎక్కువగా వాడేది).
• 285వ అధికరణ (కేంద్ర ఆస్తులకు రాష్ట్ర పన్నుల నుండి మినహాయింపు): రాష్ట్రాల పరిధిలో ఉన్న కేంద్ర ప్రభుత్వ భవనాలు, స్థలాలు మరియు ఆస్తులపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు గానీ, మునిసిపాలిటీలు గానీ పన్నులు విధించరాదు (Mutual Immunity from Taxation).
• 287వ అధికరణ (రైల్వే విద్యుత్ మినహాయింపు): రైల్వేల నిర్వహణ మరియు వినియోగం కోసం వాడే విద్యుత్ శక్తిపై ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కూడా పన్నును విధించకూడదు.

రుణాలు స్వీకరించే అధికారం & అంతర్-రాష్ట్ర వాణిజ్యం | Borrowings and Trade

• 292వ అధికరణ: కేంద్ర ప్రభుత్వం తన సంచిత నిధి గ్యారంటీపై దేశీయంగా మాత్రమే కాకుండా విదేశాల నుండి కూడా రుణాలు (External Borrowings) సేకరించవచ్చు.
• 293వ అధికరణ: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ రాష్ట్ర సంచిత నిధి గ్యారంటీపై దేశీయంగా మాత్రమే రుణాలు పొందగలవు (విదేశాల నుండి నేరుగా రుణాలు పొందే అధికారం రాష్ట్రాలకు లేదు).
  • రాష్ట్రం ఇప్పటికే కేంద్రం వద్ద బకాయిపడి ఉంటే, నూతన రుణాలు తీసుకోవడానికి లేదా RBI నుండి ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (OD) పొందడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ అనుమతి తప్పనిసరి.
• వాణిజ్య స్వేచ్ఛ (Articles 301 to 307 - Part XIII): దేశమంతటా స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం సాగాలి (Art 301). ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యా వాణిజ్యంపై పరిమితులు విధించే అధికారం పార్లమెంటుకే కలదు (Art 302). అంతర్-రాష్ట్ర వాణిజ్య పర్యవేక్షణకు ఆర్టికల్ 307 ప్రకారం తగిన ప్రాధికార సంస్థను పార్లమెంటు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• 360వ అధికరణ (ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి): దేశంలో ఆర్టికల్ 360 విధించినపుడు రాష్ట్రాల బడ్జెట్లను కేంద్రమే పర్యవేక్షిస్తుంది; ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, హైకోర్టు జడ్జిల వేతనాలను తగ్గించవచ్చు.

కీలక ఆర్థిక సవరణలు & ఆర్థిక సంఘాల తాజా అప్‌డేట్స్ | Modern Fiscal Updates

80వ రాజ్యాంగ సవరణ (2000) – ప్రత్యామ్నాయ పంపిణీ పథకం: 10వ ఆర్థిక సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా ఈ సవరణ చేశారు. అంతకుముందు కేవలం ఆదాయపు పన్ను, కేంద్ర ఎక్సైజ్ మాత్రమే రాష్ట్రాలకు పంచేవారు. ఈ సవరణ ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వచ్చే దాదాపు అన్ని పన్నుల ఉమ్మడి నిధి (Divisible Pool) నుండి 29% నిధులను రాష్ట్రాలకు కేటాయించే పద్ధతి ప్రారంభమైంది.

101వ రాజ్యాంగ సవరణ (2016) – GST కౌన్సిల్ (Article 279A): వస్తు సేవల పన్ను రేట్లు, మినహాయింపులను నిర్ణయించేందుకు రాష్ట్రపతిచే జీఎస్టీ కౌన్సిల్ ఏర్పాటైంది. దీనికి కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి ఛైర్మన్‌గా, రాష్ట్రాల ఆర్థిక మంత్రులు సభ్యులుగా ఉంటారు (కేంద్రానికి 1/3, రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి 2/3 ఓటింగ్ బలం ఉంటుంది).

15వ ఆర్థిక సంఘం (2021–26): ఛైర్మన్ ఎన్.కె. సింగ్ (N.K. Singh). కేంద్ర పన్నుల నికర ఆదాయంలో (Divisible pool) రాష్ట్రాల వాటాను 41 శాతంగా సిఫారసు చేసింది (జమ్మూ & కాశ్మీర్, లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా మారినందున గతంలోని 42% నుండి 1% తగ్గించారు).

16వ ఆర్థిక సంఘం (Sixteenth Finance Commission): కేంద్ర ప్రభుత్వం నీతి ఆయోగ్ మాజీ ఉపాధ్యక్షుడు డాక్టర్ అరవింద్ పనగరియా (Dr. Arvind Panagariya) ఛైర్మన్‌గా 16వ ఆర్థిక సంఘాన్ని నియమించింది. ఇది 2026 ఏప్రిల్ 1 నుండి ప్రారంభమయ్యే ఐదేళ్ల కాలానికి కేంద్ర-రాష్ట్ర నిధుల పంపిణీపై సిఫారసులు చేస్తుంది.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• పన్ను చట్టబద్ధత అధికరణ: ఆర్టికల్ 265 ("శాసన అధికారం లేకుండా పన్ను విధించరాదు").
• కేంద్ర ఆగంతక నిధి ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 267 (రాష్ట్రపతి ఆధీనంలో ఉంటుంది).
• రాష్ట్రాల రుణ పరిమితి: ఆర్టికల్ 293 (విదేశాల నుండి రాష్ట్రాలు నేరుగా రుణాలు తీసుకోలేవు).
• ఆర్టికల్ 280 పదవీకాలం: ఆర్థిక సంఘాన్ని ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు రాష్ట్రపతి ఏర్పాటు చేస్తారు (ఛైర్మన్ + 4 సభ్యులు).
• 15వ ఆర్థిక సంఘం కేటాయింపు శాతం: రాష్ట్రాలకు 41% (ఛైర్మన్: ఎన్.కె. సింగ్).
• 16వ ఆర్థిక సంఘం ఛైర్మన్: డాక్టర్ అరవింద్ పనగరియా (Dr. Arvind Panagariya).
• జీఎస్టీ కౌన్సిల్ ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 279A (101వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2016).
• సెస్ & సర్‌ఛార్జ్ మినహాయింపు: ఆర్టికల్ 271 ప్రకారం కేంద్రం విధించే సెస్/సర్‌ఛార్జీలు రాష్ట్రాలతో పంచుకోనక్కర్లేదు (కేంద్ర సంచిత నిధికి మాత్రమే చెందుతాయి).