Zonal Councils in India - ప్రాంతీయ మండలాలు

భారతదేశంలో ప్రాంతీయ మండలాలు (Zonal Councils)

• చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies): ప్రాంతీయ మండలాలు రాజ్యాంగబద్ధమైనవి కావు. ఫజల్ అలీ కమిషన్ సూచనల ఆధారంగా రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం - 1956 (భాగం-III) ద్వారా ఇవి ఏర్పడిన చట్టబద్ధమైన మరియు సలహా పూర్వక సంస్థలు.
• 1956 లో ఏర్పడిన మండళ్లు: చట్టం ద్వారా తొలుత దేశాన్ని 5 ప్రాంతీయ మండలాలుగా విభజించారు (ఉత్తర, దక్షిణ, తూర్పు, పశ్చిమ, మధ్య).
• ఈశాన్య రాష్ట్రాల మండలి (NEC): ఈశాన్య రాష్ట్రాల కోసం ప్రత్యేకంగా పార్లమెంటు చేసిన North Eastern Council Act, 1971 ద్వారా 1972 నుండి ప్రత్యేక ఈశాన్య మండలి అమల్లోకి వచ్చింది.
• సిక్కిం చేరిక: సిక్కిం తొలుత తూర్పు మండలంలో భాగంగా ఉండేది. తదనంతరం 2002 సవరణ ద్వారా ఈశాన్య రాష్ట్రాల మండలిలో 8వ సభ్య రాష్ట్రంగా చేర్చబడింది.

ప్రాంతీయ మండలి నిర్మాణం & సమావేశాలు

మండలి కూర్పు (Composition):

• చైర్మన్ (అధ్యక్షుడు): అన్ని ప్రాంతీయ మండలాల ఉమ్మడి అధ్యక్షుడిగా కేంద్ర హోం మంత్రి వ్యవహరిస్తారు.
• వైస్-చైర్మన్ (ఉపాధ్యక్షుడు): ఆ మండల పరిధిలోని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు రొటేషన్ పద్ధతిలో ఏడాదికి ఒకరు చొప్పున వ్యవహరిస్తారు.
• సభ్యులు: ఆయా రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, గవర్నర్ నియమించిన మరో ఇద్దరు మంత్రులు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లు/పాలకులు.
• సలహాదారులు: నీతి ఆయోగ్ (గతంలో ప్రణాళికా సంఘం) నామినేట్ చేసిన ఒక ప్రతినిధి, రాష్ట్రాల ప్రధాన కార్యదర్శులు (Chief Secretaries), డెవలప్‌మెంట్ కమిషనర్లు ఓటు హక్కు లేని సలహాదారులుగా పాల్గొంటారు.
• సమావేశాలు: ప్రాంతీయ మండలి సమావేశాలు సాధారణంగా సంవత్సరానికి 2 సార్లు నిర్వహించాలి.

ప్రాంతీయ మండలాల ముఖ్య విధులు

• కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య మరియు రాష్ట్రాల మధ్య సామరస్యపూర్వక సహకారాన్ని పెంపొందించడం.
• ఆర్థిక మరియు సామాజిక ప్రణాళికలు, ప్రాంతీయ అభివృద్ధి అంశాలపై ఉమ్మడి విధానాలను రూపొందించడం.
• సరిహద్దు వివాదాలు, అంతర్రాష్ట్ర రవాణా, భాషా మైనారిటీల రక్షణ మరియు జల వివాదాలను సామరస్యంగా పరిష్కరించడం.
• శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ, సరిహద్దు భద్రత మరియు తీవ్రవాదాన్ని ఎదుర్కొనే అంశాల్లో సమాచార మార్పిడి, సహకారం అందించడం.
• షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST) మరియు వెనుకబడిన వర్గాల అభివృద్ధికి చర్యలు చేపట్టడం.

ప్రాంతీయ మండలాలు - పరిధిలోని రాష్ట్రాలు & ప్రధాన కేంద్రాలు

మండలం పేరు	ప్రధాన కేంద్రం (HQ)	సభ్య రాష్ట్రాలు / కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు
ఉత్తర మండలము (Northern Zonal Council)	న్యూఢిల్లీ	పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, జమ్మూ & కాశ్మీర్ (UT), లడఖ్ (UT), ఢిల్లీ (NCT), చండీగఢ్ (UT)
పశ్చిమ మండలము (Western Zonal Council)	ముంబై	మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, గోవా, దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ (UT)
దక్షిణ మండలము (Southern Zonal Council)	చెన్నై	ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, పుదుచ్చేరి (UT) (గమనిక: లక్షద్వీప్ ఇందులో ప్రత్యేక ఆహ్వానిత హోదాలో ఉంటుంది)
మధ్య మండలము (Central Zonal Council)	ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్)	ఉత్తరప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్
తూర్పు మండలము (Eastern Zonal Council)	కోల్‌కతా	బీహార్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు (UT)
ఈశాన్య రాష్ట్రాల మండలి (North Eastern Council)	షిల్లాంగ్ / గౌహతి	అసోం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరాం, నాగాలాండ్, త్రిపుర, సిక్కిం

📌 పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం (Important Exam Quick Points)

• రాజ్యాంగ వర్సెస్ చట్టబద్ధ సంస్థ: అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) అనేది ఆర్టికల్
  Free Material

  📚 Indian Polity Hand Written Notes

  UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

  Click Here ➔
  263 ప్రకారం ఏర్పాటైన రాజ్యాంగ సంస్థ కాగా, ప్రాంతీయ మండలాలు (Zonal Councils) పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies).
• అధ్యక్షత తేడా: ఇంటర్-స్టేట్ కౌన్సిల్ కు ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షత వహించగా, ప్రాంతీయ మండలాలకు కేంద్ర హోం మంత్రి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• ఈశాన్య మండలి చైర్మన్: 2018 పునర్వ్యవస్థీకరణ అనంతరం ఈశాన్య మండలి (NEC) కి కేంద్ర హోంమంత్రి చైర్మన్‌గా, DoNER (Development of North Eastern Region) కేంద్ర మంత్రి వైస్-చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తున్నారు.
• నిర్ణయాల స్వభావం: ప్రాంతీయ మండళ్లు చేసే సిఫారసులు కేవలం సలహా పూర్వకమైనవి (Advisory in nature) మాత్రమే; వాటిని అమలు చేయడం ప్రభుత్వాలపై చట్టపరమైన బాధ్యత కాదు.

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔