ఉపప్రధానమంత్రి | Deputy Prime Minister of India

భారత రాజ్యాంగం – కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం

భారత ఉపప్రధానమంత్రి | Deputy Prime Minister of India

[రాజ్యాంగేతర హోదా, సర్దార్ పటేల్ నుండి ఎల్.కె. అద్వానీ వరకు & దేవీలాల్ సుప్రీంకోర్టు తీర్పు]

రాజ్యాంగేతర పదవి (Extra-Constitutional Post): భారత రాజ్యాంగంలో 'ఉపప్రధానమంత్రి' (Deputy Prime Minister) పదవి గురించి ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదు (No Constitutional Sanction). ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన పదవి కాదు; పరిపాలనా సౌలభ్యం, సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల రాజకీయ సమతుల్యత మరియు పార్టీలోని అగ్రనాయకులకు తగిన ప్రాధాన్యత కల్పించేందుకు ప్రధానమంత్రి తన విచక్షణతో ఏర్పాటు చేసే రాజకీయ పదవి మాత్రమే.

ఉపప్రధానమంత్రి హోదా & అధికార పరిధి | Nature and Legal Status

• సాధారణ కేబినెట్ మంత్రితో సమానం: రాజ్యాంగపరంగా ఉపప్రధానమంత్రికి ఇతర కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రులకు ఉండే హోదా, అధికారాలు, జీతభత్యాలు మాత్రమే ఉంటాయి. ప్రధానమంత్రి అధికారాలు ఏవీ ఉపప్రధానికి బదిలీ కావు.
• ప్రత్యేక శాఖ నిర్వహణ: ఉపప్రధానిగా నియమితులైన వ్యక్తి సాధారణంగా హోం, ఆర్థిక లేదా రక్షణ వంటి ఏదో ఒక కీలకమైన కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖను కూడా స్వయంగా నిర్వహిస్తారు.
• ప్రధాని గైర్హాజరీలో: ప్రధానమంత్రి విదేశీ పర్యటనల్లో ఉన్నప్పుడు లేదా తీవ్ర అస్వస్థతకు గురైనప్పుడు కేబినెట్ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడానికి, పరిపాలనా సమన్వయం సాధించడానికి ఈ పదవి ఉపయోగపడుతుంది.
• పదవీ ఖాళీ స్థితి: 2004 లో అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం దిగిపోయిన తర్వాత, ఇప్పటివరకు భారత కేంద్ర ప్రభుత్వంలో ఏ ప్రధాని కూడా ఉపప్రధానమంత్రిని నియమించలేదు.

దేవీలాల్ వర్సెస్ కే.ఎం. శర్మ కేసు (1990) – సుప్రీంకోర్టు తీర్పు | Landmark Judgement

వివాద నేపథ్యం: 1989 లో వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వంలో చౌధరి దేవీలాల్ ఉపప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు. రాజ్యాంగంలోని 3వ షెడ్యూల్‌లో 'ఉపప్రధాని' కి ప్రత్యేక ప్రమాణస్వీకారం లేనందున, ఆయన ఉపప్రధానిగా ప్రమాణం చేయడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కే.ఎం. శర్మ సుప్రీంకోర్టులో సవాల్ చేశారు.

సుప్రీంకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ (జస్టిస్ రంగనాథ్ మిశ్రా & జస్టిస్ ఎం.ఎం. పూంచీ) ఇచ్చిన చారిత్రాత్మక తీర్పు:

1. రాజ్యాంగంలోని 3వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ప్రధానమంత్రితో సహా కేంద్ర మంత్రులందరికీ ఒకే విధమైన 'కేంద్ర మంత్రి ప్రమాణస్వీకార నమూనా' (Form of Oath for a Minister) మాత్రమే నిర్దేశించబడింది.
2. 'ఉపప్రధానమంత్రి' అనేది కేవలం ఒక వివరణాత్మక పదం మాత్రమే (Merely a Descriptive Term) తప్ప, ప్రత్యేక రాజ్యాంగ పదవి కాదు.
3. దేవీలాల్ ఇతర కేబినెట్ మంత్రుల మాదిరిగానే రాజ్యాంగబద్ధమైన కేంద్ర మంత్రి మాత్రమే. ఉపప్రధానిగా పేర్కొన్నంత మాత్రాన ఆయనకు ప్రధానమంత్రికి గల ఎలాంటి ప్రత్యేక అధికారాలు లభించవు. అందువల్ల ఆయన నియామకం, ప్రమాణస్వీకారం రాజ్యాంగబద్ధమైనదేనని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

భారత ఉపప్రధానమంత్రుల సమగ్ర జాబితా (1947 – 2004) | Master List of Deputy PMs

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ఉపప్రధానుల పూర్తి వివరాలను చూడవచ్చు:

క్ర.సం	ఉపప్రధానమంత్రి పేరు	పదవీకాలం	అప్పటి ప్రధానమంత్రి	నిర్వహించిన శాఖ / విశేషాంశాలు
1	సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్	1947 – 1950	జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ	తొలి ఉపప్రధాని, స్వదేశీ సంస్థానాల విలీనకర్త (భారత ఉక్కు మనిషి). హోం మరియు సమాచార శాఖ మంత్రి.
2	మొరార్జీ దేశాయ్	1967 – 1969	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ	కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిగా పనిచేశారు. ఇందిరాతో విభేదాల వల్ల రాజీనామా చేశారు. అనంతరం తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రధాని అయ్యారు.
3(a)	చౌధరి చరణ్ సింగ్	1977 – 1979	మొరార్జీ దేశాయ్	కేంద్ర హోం మరియు ఆర్థిక శాఖల మంత్రి. జనతా ప్రభుత్వంలో సీనియర్ ఉపప్రధాని.
3(b)	బాబూ జగ్జీవన్ రామ్	1977 – 1979	మొరార్జీ దేశాయ్	కేంద్ర రక్షణ మంత్రి. ఒకే మంత్రిమండలిలో ఇద్దరు ఉపప్రధానులు పనిచేసిన ఏకైక సందర్భం.
4	వై.బి. చవాన్ (యశ్వంత్‌రావ్ చవాన్)	1979 – 1980	చౌధరి చరణ్ సింగ్	మహారాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రి, కేంద్ర హోం మంత్రి. చరణ్ సింగ్ సంకీర్ణ ప్రభుత్వంలో ఉపప్రధాని.
5	చౌధరి దేవీలాల్ (1వ సారి)	1989 – 1990	వి.పి. సింగ్	వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి, హర్యానా మాజీ సీఎం. వి.పి. సింగ్‌తో విభేదాల వల్ల పదవి నుండి తొలగించబడ్డారు.
6	చౌధరి దేవీలాల్ (2వ సారి)	1990 – 1991	చంద్రశేఖర్	రెండు వేర్వేరు ప్రభుత్వాలలో (రెండుసార్లు) ఉపప్రధానిగా పనిచేసిన ఏకైక వ్యక్తి.
7	ఎల్.కె. అద్వానీ (లాల్ కృష్ణ అద్వానీ)	2002 – 2004	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి	కేంద్ర హోం మంత్రి. భారతదేశానికి ఇప్పటివరకు చివరి ఉపప్రధానమంత్రి (7వ వ్యక్తి). 2024 లో భారతరత్న పొందారు.

ఉపప్రధానమంత్రి పదవి – ముఖ్యమైన జీకే & పరీక్షల విశేషాలు | Quick Facts

• మొత్తం ఉపప్రధానుల సంఖ్య: ఇప్పటివరకు 7 మంది వ్యక్తులు (8 పర్యాయాలు) భారత ఉపప్రధానులుగా పనిచేశారు.
• ఉపప్రధానులుగా పనిచేసి → ప్రధానమంత్రులైన నాయకులు (ఇద్దరు):
  1. మొరార్జీ దేశాయ్ (1967 లో ఇందిర వద్ద డిప్యూటీ పీఎం → 1977 లో పీఎం).
  2. చౌధరి చరణ్ సింగ్ (1977 లో మొరార్జీ వద్ద డిప్యూటీ పీఎం → 1979 లో పీఎం).
• ఏకకాలంలో ఇద్దరు ఉపప్రధానులు: 1977-79 మధ్య మొరార్జీ దేశాయ్ మంత్రివర్గంలో చరణ్ సింగ్ మరియు బాబూ జగ్జీవన్ రామ్ ఇద్దరూ ఉపప్రధానులుగా పనిచేశారు.
• రెండు వేర్వేరు ప్రభుత్వాల్లో పనిచేసినవారు: చౌధరి దేవీలాల్ (1989 లో వి.పి. సింగ్ వద్ద, 1990 లో చంద్రశేఖర్ వద్ద).
• రాష్ట్రాలలో ఉపముఖ్యమంత్రులు (Deputy Chief Ministers): ఉపప్రధాని మాదిరిగానే రాష్ట్రాలలో 'ఉపముఖ్యమంత్రి' (Deputy CM) పదవి కూడా రాజ్యాంగేతరమైనదే. ఆర్టికల్ 164 ప్రకారం వారు కేవలం క్యాబినెట్ మంత్రితో సమానం.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• ఉపప్రధానమంత్రి రాజ్యాంగ హోదా: రాజ్యాంగంలో ఎలాంటి ప్రస్తావన లేదు (రాజ్యాంగేతర / Extra-Constitutional).
• భారత తొలి ఉపప్రధానమంత్రి: సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ (1947–50).
• భారతదేశ చివరి ఉపప్రధానమంత్రి: ఎల్.కె. అద్వానీ (2002–04).
• దేవీలాల్ ప్రమాణస్వీకారంపై సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: కే.ఎం. శర్మ Vs దేవీలాల్ (1990) – డిప్యూటీ పీఎం అనేది కేవలం వివరణాత్మక పాత్ర (Descriptive Role) మాత్రమే.
• ఉపప్రధాని హోదా & వేతనం: సాధారణ కేంద్ర క్యాబినెట్ మంత్రితో సమానం.
• రెండుసార్లు ఉపప్రధానిగా పనిచేసిన ఏకైక వ్యక్తి: చౌధరి దేవీలాల్ (1989 & 1990).
• భారతరత్న పొందిన ఉపప్రధానులు: సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ (1991), మొరార్జీ దేశాయ్ (1991), చౌధరి చరణ్ సింగ్ (2024), ఎల్.కె. అద్వానీ (2024).