భారత ప్రధానమంత్రులు (1947 నుండి నేటి వరకు) – సమగ్ర చరిత్ర & రికార్డులు | Prime Ministers of India - APPSC, TSPSC Polity Notes

భారత రాజ్యాంగం – కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం

భారత ప్రధానమంత్రులు – సమగ్ర చరిత్ర, సంస్కరణలు & రికార్డులు

[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నుండి శ్రీ నరేంద్ర మోదీ వరకు (1947 – ప్రస్తుతం) – Up-to-Date Compendium]

దేశ వాస్తవ రథసారథులు: భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి ప్రభుత్వాధినేత (Head of Government). 1947 ఆగస్టు 15 నుండి ఇప్పటివరకు భారతదేశానికి 14 మంది పూర్తికాల వ్యక్తులు ప్రధానమంత్రులుగా వ్యవహరించగా, ఒక ప్రముఖ నాయకుడు (గుల్జారీలాల్ నందా) రెండుసార్లు తాత్కాలిక ప్రధానిగా సేవలందించారు. వీరి పరిపాలనా కాలం, సాధించిన విజయాలు మరియు చారిత్రక పరిణామాల సంపూర్ణ విశ్లేషణ క్రింద ఇవ్వబడింది.

భారత ప్రధానమంత్రుల సమగ్ర జీవిత విశేషాలు (1 నుండి 14)

1. పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ [1947 – 1964]:

భారతదేశపు తొలి ప్రధానమంత్రి; అత్యధిక కాలం (16 సంవత్సరాల 286 రోజులు) నిరంతరాయంగా పదవిలో కొనసాగిన ప్రధాని. 4 సార్లు ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు.
ఆధునిక నవభారత నిర్మాత (Architect of Modern India), ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాదానికి (Democratic Socialism) మరియు మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థకు (Mixed Economy) ఆద్యుడు.
భారత విదేశాంగ విధాన రూపకర్త; అలీనోద్యమ (NAM - Non-Aligned Movement) వ్యవస్థాపక త్రయంలో ఒకరు. 1954 లో చైనా ప్రధాని చౌ-ఎన్-లై తో కలిసి పంచశీల ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు.
1951 లో ప్రణాళికా సంఘాన్ని ప్రారంభించి పంచవర్ష ప్రణాళికలకు రూపకల్పన చేశారు. 1959 అక్టోబర్ 2న రాజస్థాన్‌లోని నాగౌర్‌లో పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థకు శ్రీకారం చుట్టారు.
1962 లో చైనా దురాక్రమణ నేపథ్యంలో దేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) విధించారు.
పదవిలో ఉండగానే మరణించిన తొలి ప్రధానమంత్రి (1964 మే 27). 1955 లో భారతరత్న పొందారు. ప్రసిద్ధ రచనలు: "The Discovery of India", "Glimpses of World History", "Toward Freedom" (ఆత్మకథ).

తాత్కాలిక ప్రధాని – గుల్జారీలాల్ నందా (మొదటిసారి - 1964):

నెహ్రూ ఆకస్మిక మరణానంతరం 1964 మే 27 నుండి జూన్ 9 వరకు (13 రోజులు) భారతదేశపు తొలి తాత్కాలిక ప్రధానమంత్రిగా (Acting PM) బాధ్యతలు నిర్వహించారు.

2. లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి [1964 – 1966]:

సాధారణ కుటుంబం నుండి ఎదిగిన నిరాడంబర నాయకుడు. కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేసి ప్రధాని అయిన మొదటి వ్యక్తి. (నెహ్రూ కేబినెట్‌లో రైల్వే మంత్రిగా ఉన్నప్పుడు అరియలూర్ రైలు ప్రమాదానికి నైతిక బాధ్యత వహిస్తూ రాజీనామా చేసి ఆదర్శంగా నిలిచారు).
1965 భారత్-పాక్ యుద్ధ సమయంలో దేశ సైనికులు, రైతుల్లో ఉత్తేజం నింపడానికి ప్రసిద్ధ "జై జవాన్ – జై కిసాన్" నినాదాన్ని ఇచ్చారు.
శ్వేత విప్లవం (White Revolution) మరియు జాతీయ పాడి అభివృద్ధి బోర్డు (NDDB) ఏర్పాటుకు ప్రోత్సాహమిచ్చారు.
1966 జనవరి 10న పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు అయూబ్ ఖాన్‌తో కలిసి రష్యా మధ్యవర్తిత్వంలో "తాష్కెంట్ ఒప్పందం" (Tashkent Agreement) పై సంతకం చేశారు.
విదేశీ గడ్డపై (తాష్కెంట్ - ప్రస్తుత ఉజ్బెకిస్తాన్) మరణించిన ఏకైక భారత ప్రధాని (1966 జనవరి 11). పదవిలో ఉండగా మరణించిన 2వ ప్రధాని. 1966 లో మరణానంతరం భారతరత్న పొందిన తొలి వ్యక్తి.

తాత్కాలిక ప్రధాని – గుల్జారీలాల్ నందా (రెండవసారి - 1966):

లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి ఆకస్మిక మరణం తర్వాత 1966 జనవరి 11 నుండి జనవరి 24 వరకు (13 రోజులు) రెండవసారి తాత్కాలిక ప్రధానిగా వ్యవహరించిన ఏకైక విశిష్ట వ్యక్తి. (వీరికి 1997 లో భారతరత్న లభించింది).

3. శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ [1966–1977 & 1980–1984]:

భారతదేశ మొట్టమొదటి మరియు ఏకైక మహిళా ప్రధానమంత్రి (First Woman Prime Minister). రాజ్యసభ సభ్యురాలిగా ఉంటూ ప్రధాని అయిన తొలి వ్యక్తి (1966 లో).
మొత్తంగా 4 సార్లు ప్రధానిగా ప్రమాణం చేసి, నెహ్రూ తర్వాత అత్యధిక కాలం (15 సంవత్సరాల 350 రోజులు) పాలించారు. 1971 లో భారతరత్న పొందారు.
ప్రధాన నినాదాలు: "గరీబీ హఠావో" (Garibi Hatao), "అన్యాయ్ హఠావో". 1975 లో ప్రసిద్ధ 20 సూత్రాల ఆర్థిక పథకాన్ని (20 Point Programme) ప్రవేశపెట్టారు.
విప్లవాత్మక చర్యలు: 1969 లో 14 వాణిజ్య బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, 1971 లో రాజభరణాల రద్దు (26వ సవరణ).
1971 భారత్-పాక్ యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌ను ఓడించి బంగ్లాదేశ్ ఆవిర్భావానికి కారణమయ్యారు. 1972 లో జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టోతో "సిమ్లా ఒప్పందం" కుదుర్చుకున్నారు. 1974 లో పోఖ్రాన్ వద్ద తొలి అండర్‌గ్రౌండ్ అణుపరీక్ష (ఆపరేషన్ స్మైలింగ్ బుద్ధ) నిర్వహించారు.
1975 జూన్ నుండి 1977 మార్చి వరకు వివాదాస్పద 'అంతర్గత జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి' విధించారు. వీరి కాలంలోనే రాజ్యాంగాన్ని సమూలంగా మార్చిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (Mini Constitution) జరిగింది.
ఆర్టికల్ 356 ను అత్యధికంగా (సుమారు 50 సార్లు) ఉపయోగించి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను రద్దు చేశారు. 1977 ఎన్నికల్లో ఓటమి పాలయ్యారు; అరెస్ట్ చేయబడి 3 రోజులు జైలు నిర్బంధం ఎదుర్కొన్నారు.
1984 లో స్వర్ణదేవాలయంలో ఉగ్రవాదుల ఏరివేతకు 'ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్' నిర్వహించారు. దీని పర్యవసానంగా 1984 అక్టోబర్ 31న తన సొంత అంగరక్షకుల చేతిలోనే హత్య చేయబడ్డారు. పదవిలో ఉండగా హత్యకు గురైన ఏకైక ప్రధాని.

4. మొరార్జీ దేశాయ్ [1977 – 1979]:

భారతదేశపు మొట్టమొదటి కాంగ్రెసేతర ప్రధానమంత్రి (First Non-Congress PM). తొలి సంకీర్ణ ప్రభుత్వమైన 'జనతా పార్టీ' ప్రభుత్వానికి నాయకత్వం వహించారు.
అత్యధిక వయస్సులో (81 సంవత్సరాల వయస్సులో) ప్రధాని అయిన వ్యక్తి. పార్లమెంటులో అత్యధికంగా 10 సార్లు కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టిన రికార్డు కలదు.
ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసి ప్రధాని అయిన మొదటి వ్యక్తి (ఉమ్మడి బాంబే రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు). పదవికి రాజీనామా చేసిన తొలి ప్రధానమంత్రి.
తన మంత్రిమండలిలో చరణ్ సింగ్ మరియు జగ్జీవన్ రామ్‌లను ఇద్దరు ఉపప్రధానులుగా నియమించిన ఏకైక ప్రధాని.
ఎమర్జెన్సీ దురాగతాలను సరిదిద్దేందుకు చారిత్రాత్మక 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978) తెచ్చారు. పంచాయతీరాజ్ కోసం 'అశోక్ మెహతా కమిటీ', ఓబీసీ రిజర్వేషన్ల కోసం 'మండల్ కమిషన్' నియమించారు. రోలింగ్ ప్లాన్స్ (నిరంతర ప్రణాళికలు) ప్రవేశపెట్టారు.
భారత అత్యున్నత పురస్కారం 'భారతరత్న' (1991) మరియు పాకిస్తాన్ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం 'నిషాన్-ఎ-పాకిస్తాన్' రెండూ పొందిన ఏకైక భారతీయుడు.

5. చౌధరి చరణ్ సింగ్ [1979 – 1980]:

భారత రైతు బాంధవుడిగా పేరొందిన నాయకుడు. ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసి ప్రధాని అయిన రెండవ వ్యక్తి. వీరి జన్మదినాన్ని (డిసెంబర్ 23) 'జాతీయ రైతుల దినోత్సవం' (కిసాన్ దివస్) గా జరుపుకుంటారు.
కాంగ్రెస్ బయటి మద్దతుతో సంయుక్త విధాయక్ దళ్ (SVD) తరపున ప్రధాని అయ్యారు.
తన పదవీకాలంలో పార్లమెంటులో ఒక్క రోజు కూడా అడుగుపెట్టకుండానే రాజీనామా చేసిన ఏకైక ప్రధానమంత్రి (విశ్వాస పరీక్షకు ముందే కాంగ్రెస్ మద్దతు ఉపసంహరించుకోవడంతో రాజీనామా చేశారు).
తాజా అప్‌డేట్: రైతు సంక్షేమానికి చేసిన నిరుపమాన సేవలకు గుర్తింపుగా కేంద్ర ప్రభుత్వం చౌధరి చరణ్ సింగ్‌కు 2024 లో మరణానంతరం 'భారతరత్న' పురస్కారాన్ని ప్రకటించి గౌరవించింది.

6. రాజీవ్ గాంధీ [1984 – 1989]:

భారతదేశ చరిత్రలోనే అత్యంత పిన్న వయస్సులో (40 సంవత్సరాలకే) ప్రధాని అయిన వ్యక్తి. 1984 ఎన్నికల్లో రికార్డు స్థాయిలో 400 కంటే ఎక్కువ లోక్‌సభ సీట్లు (414) గెలుచుకున్నారు.
"భారత సమాచార సాంకేతిక విప్లవ పితామహుడు" (Father of Information Technology and Telecom in India) గా నిలిచారు. కంప్యూటర్ యుగానికి బాటలు వేశారు.
కీలక సంస్కరణలు: 1985 లో 52వ సవరణ ద్వారా పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law), 1988 లో 61వ సవరణ ద్వారా ఓటింగ్ వయోపరిమితిని 21 నుండి 18 ఏళ్లకు తగ్గింపు, నూతన జాతీయ విద్యా విధానం (1986), జవహర్ నవోదయ విద్యాలయాల స్థాపన. నినాదం: "బేకారీ హఠావో".
శాంతి ఒప్పందాలు: అస్సాం ఒప్పందం (1985), పంజాబ్ లోంగోవాల్ ఒప్పందం, మిజోరాం ఒప్పందం (1986). పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి కల్పించడానికి ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీని నియమించారు.
శ్రీలంకలో ఎల్టీటీఈ అంతర్యుద్ధ నివారణకు భారత శాంతి పరిరక్షక దళాలను (IPKF) పంపారు. బోఫోర్స్ గన్స్ కుంభకోణం వివాదం వీరి కాలంలోనే వెలుగుచూసింది. 1991 లో తమిళనాడులోని శ్రీపెరంబుదూర్‌లో ఎల్టీటీఈ మానవబాంబు దాడిలో హత్యకు గురయ్యారు. 1991 లో మరణానంతరం భారతరత్న పొందారు.

7. విశ్వనాథ్ ప్రతాప్ సింగ్ (వి.పి. సింగ్) [1989 – 1990]:

బోఫోర్స్ అవినీతికి వ్యతిరేకంగా రాజీవ్ గాంధీ కేబినెట్ నుండి బయటకు వచ్చి 'జనమోర్చా' స్థాపించి, 'నేషనల్ ఫ్రంట్' కూటమికి నాయకత్వం వహించి ప్రధాని అయ్యారు (యూపీ సీఎం → కేంద్ర మంత్రి → ప్రధాని).
కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBCs) 27% రిజర్వేషన్లు కల్పించే మండల్ కమిషన్ సిఫారసులను 1990 ఆగస్టులో అమలులోకి తెచ్చిన సామాజిక న్యాయ ప్రధాని.
సర్కారియా కమిషన్ సిఫారసు మేరకు 1990 లో ఆర్టికల్ 263 కింద శాశ్వత అంతర్-రాష్ట్ర మండలిని (Inter-State Council) ఏర్పాటు చేశారు. ఎన్నికల సంస్కరణలకై దినేష్ గోస్వామి కమిటీని నియమించారు.
బీజేపీ అగ్రనేత ఎల్.కె. అద్వానీ రథయాత్రను బీహార్‌లో లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ ప్రభుత్వం అడ్డుకోవడంతో, బీజేపీ మద్దతు ఉపసంహరించుకుంది. దీంతో లోక్‌సభలో విశ్వాస తీర్మానంలో (Vote of Confidence) ఓడిపోయి అధికారం కోల్పోయిన మొదటి ప్రధానమంత్రి.

8. చంద్రశేఖర్ [1990 – 1991]:

సమాజ్‌వాదీ జనతా పార్టీ (SJP) స్థాపించి, కాంగ్రెస్ బయటి మద్దతుతో కేవలం 64 మంది ఎంపీల బలంతో ప్రభుత్వాన్ని నడిపారు.
గతంలో కేంద్రంలో ఎలాంటి మంత్రి పదవి గానీ, ముఖ్యమంత్రి పదవి గానీ నిర్వహించకుండా నేరుగా ఎంపీ హోదా నుండి ప్రధానమంత్రి అయిన ఏకైక వ్యక్తి.
భారత రాజకీయాల్లో "యంగ్ టర్క్" (Young Turk) గా పేరుపొందారు. కన్యాకుమారి నుండి ఢిల్లీ వరకు దాదాపు 4,200 కి.మీ చారిత్రాత్మక భారత పాదయాత్ర చేసిన నాయకుడు.
తీవ్ర చెల్లింపుల సంక్షోభం (Balance of Payments Crisis) ఎదురైనప్పుడు విదేశీ అప్పుల చెల్లింపుకై బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌లో బంగారం తాకట్టు పెట్టిన విపత్కర కాలాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. రాజీవ్ గాంధీ ఇంటిపై నిఘా పెట్టారనే నెపంతో కాంగ్రెస్ మద్దతు ఉపసంహరించడంతో రాజీనామా చేశారు.

9. పాములపర్తి వేంకట నరసింహారావు (పి.వి. నరసింహారావు) [1991 – 1996]:

భారతదేశానికి తొలి తెలుగు మరియు తొలి దక్షిణాది ప్రధానమంత్రి (తెలంగాణలోని వంగర వీరి స్వగ్రామం). ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా (1971-73 భూసంస్కరణలు) పనిచేశారు.
ప్రధానిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసే నాటికి పార్లమెంటులో ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాదు (తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నంద్యాల ఉపఎన్నికలో రికార్డు మెజారిటీతో లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు).
కేంద్రంలో సంపూర్ణ మెజారిటీ లేని మైనార్టీ ప్రభుత్వాన్ని పూర్తి 5 సంవత్సరాల కాలం విజయవంతంగా నడిపిన రాజకీయ చాణక్యుడు. అత్యధికంగా 8 సార్లు అవిశ్వాస తీర్మానాలను ఎదుర్కొని గెలిచారు.
"భారత ఆర్థిక సంస్కరణల పితామహుడు" (Father of Indian Economic Reforms): డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్‌ను ఆర్థిక మంత్రిగా నియమించి లైసెన్స్ రాజ్ రద్దు, ఎల్‌పీజీ (LPG - Liberalisation, Privatisation, Globalisation) నూతన ఆర్థిక విధానాలను ప్రవేశపెట్టి దివాలా తీసే స్థితి నుండి దేశాన్ని గట్టెక్కించారు.
విదేశాంగ విధానంలో చారిత్రాత్మక "లుక్ ఈస్ట్ పాలసీ" (Look East Policy) ని ఆవిష్కరించారు. ఇజ్రాయెల్‌తో పూర్తిస్థాయి దౌత్య సంబంధాలు ప్రారంభించారు. స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తినిచ్చిన 73, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలను చట్టాలుగా మార్చారు.
బహుభాషా కోవిదుడు (17 భాషల్లో ప్రావీణ్యం). ప్రసిద్ధ నవలలు: "ది ఇన్‌సైడర్" (The Insider), విశ్వనాథ సత్యనారాయణ వేయిపడగలు గ్రంథాన్ని "సహస్రఫణ్" పేరుతో హిందీలోకి అనువదించారు.
తాజా అప్‌డేట్: దేశానికి చేసిన విశిష్ట ఆర్థిక, పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా కేంద్ర ప్రభుత్వం పి.వి. నరసింహారావుకు 2024 లో మరణానంతరం దేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన 'భారతరత్న' ప్రకటించింది.

10. అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి [1996, 1998–1999 & 1999–2004]:

మొత్తం 3 పర్యాయాలు ప్రధానిగా పనిచేశారు: 1996 లో అతి తక్కువ కాలం (కేవలం 13 రోజులు), 1998 లో 13 నెలలు (ఒక్క ఓటు తేడాతో అవిశ్వాసంలో పడిపోయింది), 1999-2004 లో పూర్తి 5 ఏళ్లు.
పూర్తి 5 సంవత్సరాల పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేసుకున్న మొట్టమొదటి కాంగ్రెసేతర ప్రధానమంత్రి. దాదాపు 24 పార్టీలతో కూడిన నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (NDA) కూటమిని విజయవంతంగా నడిపారు.
1998 మే 11, 13 తేదీలలో రాజస్థాన్‌లోని పోఖ్రాన్‌లో రెండవసారి విజయవంతంగా 5 అణుపరీక్షలు (ఆపరేషన్ శక్తి) నిర్వహించి భారతదేశాన్ని అధికారిక అణురాజ్యంగా ప్రకటించారు. శాంతి స్థాపనకు ఢిల్లీ-లాహోర్ బస్సు యాత్ర ప్రారంభించారు.
1999 లో కార్గిల్ యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌పై చారిత్రాత్మక సైనిక విజయాన్ని (ఆపరేషన్ విజయ్) సాధించారు. నినాదం: "జై జవాన్ – జై కిసాన్ – జై విజ్ఞాన్".
మౌలిక వసతుల విప్లవం: దేశంలోని మెట్రో నగరాలను కలుపుతూ 'స్వర్ణ చతుర్భుజి' (Golden Quadrilateral) సూపర్ హైవేలు, గ్రామీణ రోడ్ల కోసం 'ప్రధానమంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన' (PMGSY), ప్రాథమిక విద్య కోసం 'సర్వశిక్షా అభియాన్' ప్రారంభించారు.
1977 లో మొరార్జీ కేబినెట్‌లో విదేశాంగ మంత్రిగా ఉన్నప్పుడు ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశంలో (UNGA) హిందీలో ప్రసంగించిన మొట్టమొదటి నాయకుడు. 2015 లో భారతరత్న పొందారు. వీరి జన్మదినమైన డిసెంబర్ 25ను 'సుపరిపాలనా దినోత్సవం' (Good Governance Day) గా జరుపుకుంటారు.

11. హరదనహళ్లి దొడ్డెగౌడ దేవెగౌడ (హెచ్.డి. దేవెగౌడ) [1996 – 1997]:

భారతదేశానికి రెండవ దక్షిణాది ప్రధాని (కర్ణాటకకు చెందినవారు). కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసి ప్రధాని అయ్యారు (CM → PM). "మట్టి బిడ్డ" (Son of the Soil) గా పేరుపొందారు.
1996 ఎన్నికల అనంతరం కాంగ్రెస్ బయటి మద్దతుతో ఏర్పడిన 13 ప్రాంతీయ పార్టీల 'యునైటెడ్ ఫ్రంట్' (United Front) సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి నాయకత్వం వహించారు.
ప్రధానిగా బాధ్యతలు స్వీకరించినప్పుడు పార్లమెంట్‌లో సభ్యుడు కాదు; అనంతరం కర్ణాటక నుండి రాజ్యసభకు ఎన్నికై ప్రధానిగా కొనసాగిన రెండవ వ్యక్తి. కాంగ్రెస్ మద్దతు ఉపసంహరించడంతో విశ్వాస పరీక్షలో ఓడిపోయి 10 నెలలకే రాజీనామా చేశారు.

12. ఇందర్ కుమార్ గుజ్రాల్ (ఐ.కె. గుజ్రాల్) [1997 – 1998]:

దేవెగౌడ రాజీనామా అనంతరం యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వానికి నేతృత్వం వహించారు. బీహార్ నుండి రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఉంటూ ప్రధాని అయిన మూడవ వ్యక్తి.
భారత విదేశాంగ విధానంలో పొరుగుదేశాలతో ఎటువంటి ప్రతిఫలాపేక్ష లేకుండా స్నేహ సంబంధాలు కొనసాగించాలనే ప్రసిద్ధ "గుజ్రాల్ సిద్ధాంతం" (Gujral Doctrine) కు ఆద్యుడు.
రాజీవ్ గాంధీ హత్యపై జైన్ కమిషన్ నివేదిక ఆధారంగా డిఎంకె మంత్రులను కేబినెట్ నుండి తొలగించాలని కాంగ్రెస్ డిమాండ్ చేయగా, అందుకు నిరాకరించి రాజీనామా చేశారు. రచన: "Matters of Discretion".

13. డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ [2004 – 2014]:

భారతదేశపు మొట్టమొదటి సిక్కు ప్రధానమంత్రి; ప్రపంచ ప్రఖ్యాత ఆర్థికవేత్త. కేంబ్రిడ్జ్, ఆక్స్‌ఫర్డ్ వర్సిటీల పూర్వ విద్యార్థి. ఆర్‌బీఐ గవర్నర్‌గా, ప్రణాళికా సంఘం ఉపాధ్యక్షుడిగా, కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిగా పనిచేశారు.
వరుసగా రెండు పర్యాయాలు (10 సంవత్సరాలు) యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్ (UPA-1 & UPA-2) సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలను విజయవంతంగా నడిపారు.
రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఉంటూ (అస్సాం నుండి) ప్రధాని పదవిని పూర్తి 10 ఏళ్లు నిర్వహించిన ఏకైక వ్యక్తి.
చారిత్రాత్మక సంస్కరణలు:
• సమాచార హక్కు చట్టం (RTI Act, 2005),
• మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA, 2005),
• విద్యాహక్కు చట్టం (RTE Act, 2009),
• జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (NFSA, 2013).
2008 లో వామపక్షాలు మద్దతు ఉపసంహరించుకున్నప్పటికీ వెనక్కి తగ్గకుండా అమెరికాతో చారిత్రాత్మక "భారత్-అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందం" (Indo-US 123 Civil Nuclear Agreement) ను విజయవంతంగా ఖరారు చేశారు. 2008 అంతర్జాతీయ ఆర్థిక మాంద్యాన్ని సమర్థంగా ఎదుర్కొన్నారు. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై 2007 లో పూంచీ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.

14. నరేంద్ర దామోదర్‌దాస్ మోదీ [2014 – ప్రస్తుతం]:

భారతదేశానికి 14వ పూర్తికాల ప్రధానమంత్రి. గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా వరుసగా 4 సార్లు (2001 నుండి 2014 వరకు 13 సంవత్సరాలు) పనిచేసి ప్రధాని అయ్యారు (CM → PM).
స్వతంత్ర భారతదేశంలో (1947 ఆగస్టు 15 తర్వాత - 1950 సెప్టెంబర్ 17న) జన్మించిన మొట్టమొదటి ప్రధానమంత్రి.
1984 తర్వాత సుమారు 30 ఏళ్ల అనంతరం లోక్‌సభలో ఒకే పార్టీకి పూర్తి మెజారిటీ (2014 లో బీజేపీకి 282, 2019 లో 303 సీట్లు) సాధించిన నాయకుడు.
వరుసగా మూడు పర్యాయాలు రికార్డు: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ తర్వాత వరుసగా మూడు సాధారణ ఎన్నికల్లో (2014, 2019, 2024 - 18వ లోక్‌సభ) విజయం సాధించి వరుసగా మూడవసారి ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసిన ఏకైక కాంగ్రెసేతర ప్రధాని.
పరిపాలనా విప్లవాలు:
• 65 ఏళ్ల ప్లానింగ్ కమిషన్ రద్దు → 2015 లో నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) స్థాపన.
• 'ఒకే దేశం – ఒకే పన్ను' నినాదంతో 101వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా జీఎస్టీ (GST) అమలు.
• 2019 ఆగస్టులో ఆర్టికల్ 370 & 35A రద్దు – జమ్మూ కాశ్మీర్ పూర్తి సమగ్రత.
• పార్లమెంట్ మరియు అసెంబ్లీలలో మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లు కల్పించిన చారిత్రాత్మక 106వ రాజ్యాంగ సవరణ (నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్, 2023).
• పాత వలస చట్టాల స్థానంలో నూతన నేర న్యాయ సంహితలు (BNS, BNSS, BSA) ప్రవేశపెట్టడం.
• స్వతంత్ర భారతంలో నిర్మించిన నూతన పార్లమెంట్ భవనం ప్రారంభం (పాత భవనానికి 'సంవిధాన్ సదన్'గా నామకరణం).
ఫ్లాగ్‌షిప్ ప్రాజెక్టులు: జన్ ధన్ యోజన, ఆయుష్మాన్ భారత్, డిజిటల్ ఇండియా, మేక్ ఇన్ ఇండియా, పీఎం కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి.
విదేశాంగ విధానం: "యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ", 2023 లో భారతదేశంలో చారిత్రక G20 శిఖరాగ్ర సదస్సు నిర్వహణ (ఆఫ్రికన్ యూనియన్‌ను శాశ్వత సభ్యునిగా చేర్చడం).

ప్రధానమంత్రుల ప్రత్యేక రాజ్యాంగ వర్గీకరణలు | Key Classifications

1. ముఖ్యమంత్రులుగా పనిచేసి → ప్రధానమంత్రులైన నాయకులు (మొత్తం 6 గురు):

మొరార్జీ దేశాయ్: ఉమ్మడి బాంబే రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి (1952–56).
చౌధరి చరణ్ సింగ్: ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి (1967–68, 1970).
వి.పి. సింగ్: ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి (1980–82).
పి.వి. నరసింహారావు: ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి (1971–73).
హెచ్.డి. దేవెగౌడ: కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి (1994–96).
నరేంద్ర మోదీ: గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రి (2001–2014).

2. రాజ్యసభ సభ్యులుగా ఉంటూ → ప్రధానమంత్రులైనవారు (మొత్తం 4 గురు):

శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (1966 లో తొలిసారి ఎన్నికైనప్పుడు).
హెచ్.డి. దేవెగౌడ (1996 లో కర్ణాటక నుండి).
ఐ.కె. గుజ్రాల్ (1997 లో బీహార్ నుండి).
డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ (2004, 2009 లలో అస్సాం నుండి).

3. పదవిలో ఉండగానే ప్రాణాలు కోల్పోయిన ప్రధానులు (మొత్తం 3 గురు):

జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (1964 మే 27 – అనారోగ్యంతో మరణం).
లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (1966 జనవరి 11 – తాష్కెంట్‌లో గుండెపోటుతో మరణం).
శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (1984 అక్టోబర్ 31 – హత్యకు గురయ్యారు).

భారత ప్రధానమంత్రులు (1947 – 2026) – సమగ్ర మాస్టర్ పట్టిక | Master Chronology Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ప్రధానమంత్రుల పూర్తి వివరాలను సరిపోల్చవచ్చు:

క్ర.సం	ప్రధానమంత్రి పేరు	పదవీకాలం	పార్టీ / కూటమి	కీలక చారిత్రక అంశాలు
1	జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ	1947 – 1964	కాంగ్రెస్	తొలి ప్రధాని, అత్యధిక కాలం పాలన (16 ఏళ్ల 286 రోజులు).
–	గుల్జారీలాల్ నందా (తాత్కాలిక)	మే 1964 – జూన్ 1964	కాంగ్రెస్	మొదటి తాత్కాలిక ప్రధాని (13 రోజులు).
2	లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి	1964 – 1966	కాంగ్రెస్	జై జవాన్ జై కిసాన్, తాష్కెంట్‌లో మరణించిన ఏకైక ప్రధాని.
–	గుల్జారీలాల్ నందా (తాత్కాలిక)	జనవరి 1966	కాంగ్రెస్	రెండవసారి తాత్కాలిక ప్రధాని (13 రోజులు).
3	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ	1966 – 1977	కాంగ్రెస్	తొలి మహిళా ప్రధాని, రాజ్యసభ నుండి ప్రధాని అయిన 1వ వ్యక్తి.
4	మొరార్జీ దేశాయ్	1977 – 1979	జనతా పార్టీ	తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రధాని, CM → PM అయిన తొలి వ్యక్తి.
5	చౌధరి చరణ్ సింగ్	1979 – 1980	జనతా (సెక్యులర్) / SVD	పార్లమెంట్‌లో అడుగుపెట్టని ఏకైక ప్రధాని, 2024 భారతరత్న.
(3)	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (2వ పర్యాయం)	1980 – 1984	కాంగ్రెస్ (I)	ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్, పదవిలో ఉండగా హత్యకు గురయ్యారు.
6	రాజీవ్ గాంధీ	1984 – 1989	కాంగ్రెస్	అత్యంత పిన్న వయస్కుడు (40 ఏళ్లు), IT విప్లవం, 61వ సవరణ.
7	వి.పి. సింగ్	1989 – 1990	జనతా దళ్ / నేషనల్ ఫ్రంట్	మండల్ కమిషన్ అమలు, అవిశ్వాసంలో ఓడిన తొలి ప్రధాని.
8	చంద్రశేఖర్	1990 – 1991	సమాజ్‌వాదీ జనతా పార్టీ	మంత్రి పదవి చేపట్టకుండా నేరుగా ప్రధాని అయిన ఏకైక వ్యక్తి.
9	పి.వి. నరసింహారావు	1991 – 1996	కాంగ్రెస్	తొలి తెలుగు ప్రధాని, ఆర్థిక సంస్కరణల పితామహుడు, 2024 భారతరత్న.
10	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (1వ సారి)	మే 1996 – జూన్ 1996	బీజేపీ	అతి తక్కువ కాలం (కేవలం 13 రోజులు) పనిచేసిన ప్రధాని.
11	హెచ్.డి. దేవెగౌడ	1996 – 1997	జనతా దళ్ / యునైటెడ్ ఫ్రంట్	కర్ణాటక సీఎం → రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ప్రధాని అయ్యారు.
12	ఐ.కె. గుజ్రాల్	1997 – 1998	జనతా దళ్ / యునైటెడ్ ఫ్రంట్	గుజ్రాల్ డాక్ట్రిన్ విదేశాంగ విధానం, రాజ్యసభ ప్రధాని.
(10)	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (2వ & 3వ సారి)	1998 – 2004	బీజేపీ / NDA	పోఖ్రాన్-2, కార్గిల్ విజయం, పూర్తి 5 ఏళ్లు చేసిన 1వ కాంగ్రెసేతర ప్రధాని.
13	డా. మన్మోహన్ సింగ్	2004 – 2014	కాంగ్రెస్ / UPA	తొలి సిక్కు ప్రధాని, RTI, ఉపాధి హామీ, ఇండో-యుఎస్ అణు ఒప్పందం.
14	నరేంద్ర దామోదర్‌దాస్ మోదీ	2014 – ప్రస్తుతం	బీజేపీ / NDA	స్వతంత్ర భారతంలో జన్మించిన 1వ ప్రధాని, వరుసగా 3వ పర్యాయం (2014, 2019, 2024).

భారతరత్న పురస్కారం పొందిన భారత ప్రధానమంత్రులు | Bharat Ratna Awardees

జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ – 1955 లో పొందారు.
లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి – 1966 లో (మరణానంతరం పొందిన తొలి వ్యక్తి).
శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ – 1971 లో పొందారు.
మొరార్జీ దేశాయ్ – 1991 లో పొందారు.
రాజీవ్ గాంధీ – 1991 లో (మరణానంతరం).
గుల్జారీలాల్ నందా (తాత్కాలిక ప్రధాని) – 1997 లో పొందారు.
అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి – 2015 లో పొందారు.
పి.వి. నరసింహారావు – 2024 లో (మరణానంతరం).
చౌధరి చరణ్ సింగ్ – 2024 లో (మరణానంతరం).

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

అత్యధిక కాలం పనిచేసిన ప్రధాని: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (16 ఏళ్ల 286 రోజులు).
అతి తక్కువ కాలం పనిచేసిన ప్రధాని: అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (1996 లో కేవలం 13 రోజులు).
అత్యంత పిన్న వయస్సులో ప్రధాని అయినవారు: రాజీవ్ గాంధీ (40 సంవత్సరాలు).
అత్యధిక వయస్సులో ప్రధాని అయినవారు: మొరార్జీ దేశాయ్ (81 సంవత్సరాలు).
స్వతంత్ర భారతదేశంలో జన్మించిన తొలి ప్రధానమంత్రి: నరేంద్ర మోదీ (జననం: 1950 సెప్టెంబర్ 17).
రెండుసార్లు తాత్కాలిక ప్రధానిగా పనిచేసిన ఏకైక వ్యక్తి: గుల్జారీలాల్ నందా (1964, 1966).
విదేశాల్లో మరణించిన ఏకైక ప్రధాని: లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (తాష్కెంట్, 1966).
పార్లమెంట్‌లో అడుగుపెట్టకుండానే రాజీనామా చేసిన ప్రధాని: చౌధరి చరణ్ సింగ్.
లోక్‌సభలో అవిశ్వాస తీర్మానంలో ఓడిపోయిన తొలి ప్రధాని: వి.పి. సింగ్ (1990).
తొలి తెలుగు ప్రధాని: పి.వి. నరసింహారావు (1991–96).

భారత ప్రధానమంత్రులు | List of Prime Ministers of India