తెలంగాణ ఆర్థికవ్యవస్థ – దృక్పథాలు (2010–2026)

— అత్యంత లోతైన సమగ్ర లెక్చర్ నోట్స్ & పరీక్షా విశ్లేషణ —

1. పరిచయం – ఈ కాల విభజన యొక్క ప్రత్యేకత

2010–2026 మధ్య కాలం తెలంగాణ ఆర్థిక చరిత్రలో మూడు స్పష్టమైన దశలుగా విభజించవచ్చు:

(అ) ఉద్యమ దశ (2010–2014): శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక, ఆర్థిక వాదనలు, రాజకీయ అనిశ్చితి.

(ఆ) రాష్ట్ర ఆవిర్భావం, పునాది దశ (2014–2019): కొత్త రాష్ట్రం ఆర్థిక పునర్నిర్మాణం, కాళేశ్వరం, మిషన్ భగీరథ, రైతు భరోసా వంటి ప్రధాన కార్యక్రమాల అమలు.

(ఇ) వృద్ధి, విస్తరణ దశ (2019–2026): GSDP వేగవంతమైన వృద్ధి, సేవారంగ విస్తరణ, IT ఎగుమతుల రికార్డు, పారిశ్రామిక విధాన మార్పులు, సవాళ్లు.

ఈ 16 సంవత్సరాలలో తెలంగాణ ఆర్థికవ్యవస్థ రూ.5 లక్షల కోట్ల GSDP నుండి రూ.18 లక్షల కోట్లకు (3.5 రెట్లు) పెరిగింది. తలసరి ఆదాయం రూ.1,24,104 (2014-15) నుండి రూ.4,18,931 (2025-26)కు — 237.56% వృద్ధి సాధించింది.

2. దశ-I: ఉద్యమ కాలం (2010–2014) – ఆర్థిక వాదనలు, శ్రీకృష్ణ కమిటీ

2.1 2010 నాటికి తెలంగాణ ఆర్థిక స్థితి – చారిత్రక నేపథ్యం

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన తర్వాత, తెలంగాణ ప్రాంతం ఆర్థికంగా వెనుకబడి ఉండిపోయింది. వెంకటరామన్ కమిటీ (1969), వాంచూ కమిటీ (1969), జ్ఞాని కమిటీ (1985), గిర్గ్లానీ కమిటీ (1997) వంటి అనేక కమిటీలు తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయాన్ని గుర్తించినప్పటికీ, ఆ నివేదికల అమలు జరగలేదు.

2010 నాటికి ప్రధాన అసమానతలు:

నీటిపారుదల: కృష్ణా-గోదావరి డెల్టాలకు భారీ నిధులు; తెలంగాణలోని నిజాంసాగర్, శ్రీరాంసాగర్ నిర్లక్ష్యం.
విద్యుత్: తీవ్ర కొరత; పారిశ్రామిక అభివృద్ధి పరిమితం (వ్యవసాయానికి విద్యుత్ కోతలు, పవర్ హాలిడేలు నిత్యకృత్యం).
ఉద్యోగాలు: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో, విద్యా సంస్థలలో ఆంధ్ర ప్రాంత వారికి అధిక ప్రాతినిధ్యం (రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు - 14(f), ముల్కీ నిబంధనల ఉల్లంఘనలు).
పెట్టుబడులు: హైదరాబాద్ మినహా, తెలంగాణ జిల్లాల్లో పారిశ్రామిక పెట్టుబడులు అతి తక్కువ.
తలసరి ఆదాయ అంతరం: 2009-10లో వరంగల్ (అత్యంత పేద జిల్లా) మరియు హైదరాబాద్ (అత్యంత ధనిక జిల్లా) మధ్య రూ.36,304 (42%) అంతరం నమోదైంది.

2.2 శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక (2010) – ఆర్థిక విశ్లేషణ

2010 ఫిబ్రవరి 3న కేంద్ర ప్రభుత్వం న్యాయమూర్తి బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ అధ్యక్షతన ఐదుగురు సభ్యుల కమిటీని (Committee for Consultations on the Situation in Andhra Pradesh - CCSAP) నియమించింది. నివేదిక 2010 డిసెంబర్ 30న సమర్పించబడింది; మొత్తం 461 పేజీలు.

కమిటీలోని ఇతర సభ్యులు (పరీక్షా దృక్కోణం):

ప్రొఫెసర్ రణబీర్ సింగ్, డా. పి. అబూసాలే షరీఫ్, రవీందర్ కౌర్, మరియు మెంబర్ సెక్రటరీ వినోద్ కుమార్ దుగ్గల్ (ఐఏఎస్).

కమిటీ ప్రధాన అన్వేషణలు:

తలసరి ఆదాయం: తెలంగాణ (హైదరాబాద్ మినహా) తలసరి ఆదాయం జాతీయ సగటు కంటే కొంచెం ఎక్కువ.
జీడీపీ పరిమాణం: తెలంగాణ (హైదరాబాద్ మినహా) సంపూర్ణ జీడీపీ ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, ఉత్తరాంచల్ రాష్ట్రాల కంటే ఎక్కువ; దేశంలోని ప్రధాన రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే 15వ స్థానం.
వృద్ధి రేటు (2000-01 నుండి 2007-08): తెలంగాణ (హైదరాబాద్‌తో) 63%; హైదరాబాద్ మినహా 60.3%; రాయలసీమ 58%; కోస్తా ఆంధ్ర 54.1%.
రాయలసీమ వెనుకబాటు: కమిటీ ప్రకారం రాయలసీమ, తెలంగాణ కంటే వెనుకబడిన ప్రాంతం.
అంతర్గత అసమానతలు: తెలంగాణ, రాయలసీమలలో అసమానతలు పెరుగుతున్నాయి; కోస్తా ఆంధ్రలో తగ్గుతున్నాయి.
వ్యవసాయ కూలీల ఆదాయం: తెలంగాణలో నిజ ఆదాయం గణనీయంగా తగ్గింది; కోస్తా ఆంధ్రలో పెరిగింది.
హైదరాబాద్ కారకం: హైదరాబాద్ పట్టణ సముదాయం ఆంధ్రప్రదేశ్ జీడీపీలో 8% వాటా; ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, ఉద్యోగ సృష్టి, మార్కెట్లు అన్నీ హైదరాబాద్‌లో కేంద్రీకృతం.

కమిటీ సిఫార్సులు – ఆర్థిక దృక్కోణం:

కమిటీ ఆరు ఎంపికలను పరిశీలించి, ఐదు సాధ్యమైన పరిష్కారాలను సూచించింది. కమిటీ ముఖ్య అభిప్రాయం: "తెలంగాణ డిమాండ్‌లో కొంత న్యాయం ఉంది; పూర్తిగా అన్యాయం కాదు." విభజన జరిగితే తెలంగాణ ఆర్థికంగా సాధ్యమే — దాని జీడీపీ జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ కంటే ఎక్కువ; తలసరి ఆదాయం జాతీయ సగటు కంటే ఎక్కువ అని స్పష్టం చేసింది. (కమిటీ 5వ ఆప్షన్‌గా సీమాంధ్రను, తెలంగాణను విడదీయడం, 6వ ఆప్షన్‌గా తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి అధికారాలతో ఉమ్మడిగా ఉంచడాన్ని ప్రతిపాదించింది).

కమిటీ నివేదికపై విమర్శలు:

తెలంగాణ వాదులు: కమిటీ ఆర్థిక వెనుకబాటును తగ్గించి చూపింది; తెలంగాణ సమస్య కేవలం ఆర్థికం కాదు — ఆత్మగౌరవం, అస్తిత్వం, స్వీయ పాలన. (నివేదికలోని 8వ చాప్టర్ రహస్య అధ్యాయంపై వివాదం చెలరేగింది).
ఉమ్మడి ఆంధ్ర వాదులు: కమిటీ విభజనను రెండో ఉత్తమ ఎంపికగా పేర్కొనడం తప్పు అని భావించారు.

2.3 ఉద్యమ కాలంలో ఆర్థిక పరిణామాలు (2010–2014)

పెట్టుబడుల మందగమనం: తీవ్ర ఉద్యమ కాలంలో కొత్త పెట్టుబడులు ఆగిపోయాయి; హైదరాబాద్‌లో IT, రియల్ ఎస్టేట్ రంగాలు ప్రభావితమయ్యాయి.
వృద్ధి మందగమనం: 2005–2010 మధ్య ఉమ్మడి రాష్ట్ర ఆర్థిక వృద్ధి 10.5% నుండి 2012-13లో 4.5%కు పడిపోయింది.
పారిశ్రామిక వెనుకబాటు: హైదరాబాద్ మినహా, తెలంగాణ ప్రాంతంలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధి జరగలేదు; IDPL, ఆల్విన్ వంటి ప్రముఖ ప్రభుత్వరంగ పరిశ్రమలు క్రమంగా క్షీణించాయి లేదా మూసివేయబడ్డాయి.

3. దశ-II: రాష్ట్ర ఆవిర్భావం, పునాది దశ (2014–2019)

3.1 2014లో ఆర్థిక వారసత్వం – సవాళ్లు

2014 జూన్ 2న ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014 ద్వారా 29వ రాష్ట్రంగా తెలంగాణ ఆవిర్భవించినప్పుడు ఎదురైన సవాళ్లు:

వృద్ధి రేటు 3–5% మాత్రమే నమోదు కావడం.
విద్యుత్ కొరత తీవ్రం; వ్యవసాయానికి నాణ్యమైన కరెంటు లేదు, పారిశ్రామిక రంగానికి పవర్ హాలిడేలు.
నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు అసంపూర్తి; కాళేశ్వరం, ఎస్ఎల్‌బీసీ (SLBC) కేవలం ప్రతిపాదనల స్థాయిలోనే ఉండటం.
పరిశ్రమలు కేవలం హైదరాబాద్ చుట్టూనే కేంద్రీకృతమై ఉండి జిల్లాల్లో తీవ్ర పారిశ్రామిక వెనుకబాటుతనం కొనసాగడం.

3.2 2014-15 ఆర్థిక పనితీరు

జీఎస్‌డీపీ వృద్ధి 5.3% (2013-14లో 4.8% కంటే మెరుగు).
సేవా రంగం 9.7% వృద్ధి — ఆర్థిక రంగానికి ప్రధాన చోదక శక్తిగా నిలిచింది.
వ్యవసాయ, అనుబంధ రంగాలు — ప్రతికూల వృద్ధి (-10.3%) — విపరీత వర్షపాతం, కరువు పరిస్థితులు మరియు నీటిపారుదల లోపం కారణాలు.
రంగాల వారీ GSVA వాటా: సేవారంగం 57%; పారిశ్రామిక రంగం 25%; వ్యవసాయం 17.9%.

3.3 2015-16 బడ్జెట్, దృక్పథం

మొత్తం బడ్జెట్: రూ.1,15,689 కోట్లు; రెవెన్యూ మిగులు రూ.531 కోట్లు; ఆర్థిక లోటు రూ.16,973 కోట్లు.
వ్యవసాయ, అనుబంధ రంగాలకు రూ.8,432 కోట్లు కేటాయింపు; 6% వృద్ధి లక్ష్యం నిర్దేశం.
ప్రాధాన్యతలు: విద్యుత్ స్వయంసమృద్ధి, మౌలిక సదుపాయాలు, వ్యవసాయం, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల రీ-డిజైనింగ్, పారిశ్రామిక అనుమతుల సులభతరం (TS-iPASS చట్టం 2014).

3.4 ముఖ్య ప్రారంభ కార్యక్రమాలు (2014–2019)

కాళేశ్వరం లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ (KLIP): గోదావరి నది నీటిని ఉత్తర తెలంగాణకు అందించే బహుళార్ధసాధక ఎత్తిపోతల పథకం. 13 జిల్లాల్లో 500 కి.మీ. పరిధిలో విస్తరించి, 1,800 కి.మీ. కాలువల నెట్‌వర్క్ కలిగి ఉంది. సుమారు రూ.1 లక్ష కోట్లకు పైగా వ్యయం అంచనా. మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీల నిర్మాణం.
మిషన్ భగీరథ: ప్రతి గ్రామీణ, పట్టణ ఇంటికి నల్లా ద్వారా స్వచ్ఛమైన శుద్ధి చేసిన తాగునీరు అందించే మహత్తర ప్రాజెక్టు (గ్రిడ్ ఆధారిత పైప్‌లైన్ వ్యవస్థ).
రైతు భరోసా / రైతు బంధు: సాగుకు పెట్టుబడి సాయం కింద ఎకరానికి నిర్దిష్ట ఆర్థిక సహాయం అందించే పథకం.
మిషన్ కాకతీయ: 'మన ఊరు - మన చెరువు' పేరిట వేలాది గొలుసుకట్టు చెరువుల పూడికతీత, పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం.
వ్యవసాయ రంగంలో విప్లవాత్మక మార్పు: 2014-15 నుండి 2023-24 మధ్య వరి సాగు విస్తీర్ణం 230% పెరిగింది, ఉత్పత్తి 300% పెరిగింది. తెలంగాణ దేశంలోనే అత్యధిక ధాన్యం సేకరించే ప్రధాన వరి ఉత్పత్తి రాష్ట్రంగా అవతరించింది.

4. దశ-III: వృద్ధి, విస్తరణ దశ (2019–2026)

4.1 స్థూల ఆర్థిక పనితీరు (Macroeconomic Performance)

GSDP వృద్ధి తీరు (ప్రస్తుత ధరలలో):

సంవత్సరం	GSDP (రూ. లక్షల కోట్లలో)	వార్షిక వృద్ధి రేటు (%)
2014-15	5.10	—
2023-24	14.60	11.9%
2024-25	16.12	10.0%
2025-26	17.82	10.7%
2026-27 (అంచనా)	19.61	10.0%

2014-15 నుండి 2025-26 మధ్య సగటు వార్షిక GSDP వృద్ధి రేటు 12.1% (ప్రస్తుత ధరలలో).
GSDP రూ.5 లక్షల కోట్ల నుండి రూ.18 లక్షల కోట్లకు — 3.5 రెట్లు పెరుగుదల సాధించింది.
సేవారంగం 66.3% GSVA వాటాతో రూ.9.8 లక్షల కోట్లు నమోదు చేసింది (2024-25).

తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income - Current Prices):

సంవత్సరం	తలసరి ఆదాయం (రూపాయల్లో)	వృద్ధి రేటు (%)
2014-15	1,24,104	—
2024-25	3,79,000	9.6%
2025-26	4,18,931	10.2%

రాష్ట్ర తలసరి ఆదాయం 237.56% పెరిగింది; జాతీయ సగటు (భారత తలసరి ఆదాయం) కంటే 1.9 రెట్లు ఎక్కువ. 2014లో దేశంలో 10వ స్థానంలో ఉన్న తెలంగాణ, 2026 నాటికి ప్రధాన రాష్ట్రాలలో 3వ స్థానానికి ఎగబాకింది (సిక్కిం, గోవా వంటి చిన్న రాష్ట్రాల తర్వాత).

4.2 రంగాల వారీగా సమగ్ర విశ్లేషణ

సేవారంగం (66.3% GSVA వాటా):

IT ఎగుమతులు: 2024-25 నాటికి రూ.3.13 లక్షల కోట్లు — 16.6% వృద్ధి రేటు; 2013-14లో ఉన్న రూ.57,258 కోట్ల నుండి 5.4 రెట్లు రికార్డు స్థాయి పెరుగుదల.
జాతీయ వాటా: భారత మొత్తం IT ఎగుమతుల్లో తెలంగాణ వాటా 16%కు చేరింది.
GCCలు (Global Capability Centers): 2026లో 65 కొత్త GCCలు ఏర్పాటయ్యాయి; 85% వాణిజ్య రెంటల్ స్థలం నిండింది; రెండేళ్లలో దాదాపు లక్ష నూతన ఉద్యోగాలు అంచనా.
ఉపాధి: పట్టణ ఉపాధిలో IT మరియు అనుబంధ రంగాల వాటా అత్యధికంగా ఉంది.

పారిశ్రామిక రంగం (16.3% GSVA వాటా):

2024-25లో పారిశ్రామిక రంగం 7.6% వృద్ధి నమోదు చేసి, GSVA విలువ రూ.2.43 లక్షల కోట్లకు చేరింది.
తెలంగాణ రైజింగ్ గ్లోబల్ సమ్మిట్ 2025: రూ.5.30 లక్షల కోట్ల పెట్టుబడుల నిబద్ధతలు సాధించగా, తొలిరోజే రూ.2.43 లక్షల కోట్ల విలువైన MoUs ఖరారయ్యాయి.
Brookfield-Axis Ventures: రూ.75,000 కోట్లతో Global Deep Tech Innovation City ఏర్పాటు.
Vin Group (వియత్నాం): రూ.27,000 కోట్లు — పునరుత్పాదక ఇంధనం, EV, స్మార్ట్ సిటీ తయారీ రంగాలు.
Clean and Green Energy Policy 2025: 2030 నాటికి 20 GW పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యం లక్ష్యం. ఫార్మా రంగంలో జీనోమ్ వ్యాలీ విస్తరణ మరియు మెడికల్ డివైజెస్ పార్క్ అభివృద్ధి.

వ్యవసాయ రంగం (17.3% GSVA వాటా):

2024-25లో 5.5% వృద్ధి; GSVA విలువ రూ.2.56 లక్షల కోట్లు.
సాగు విస్తీర్ణం 1.31 కోట్ల ఎకరాల నుండి 2.2 కోట్ల ఎకరాలకు (2023-24 నాటికి) విస్తరించి 70% నికర పెరుగుదల నమోదు చేసింది.
వరి సాగు విస్తీర్ణం 230% పెరగ్గా, ధాన్యం ఉత్పత్తి 300% పెరిగింది.
రైతులు స్వయంగా రూ.30,000 కోట్లు వెచ్చించి 15 లక్షల బోరుబావులు తవ్వించారు (2014–2024).
ఉపాధి పంపిణీ: ప్రాథమిక రంగం 42.7% శ్రామిక శక్తికి ఉపాధి కల్పిస్తుండగా; ద్వితీయ రంగం 22.5%, తృతీయ/సేవా రంగం 34.8% మందికి జీవనోపాధి కల్పిస్తోంది.

4.3 బడ్జెట్ పరిణామాలు (2024–2026)

సంవత్సరం	బడ్జెట్ పరిమాణం (రూ. లక్షల కోట్లలో)	వృద్ధి రేటు (%)
2014-15 (తొలి బడ్జెట్)	0.60 (రూ. 60,000 కోట్లు)	—
2024-25	2.74	—
2025-26	3.04	10.9%
2026-27	3.24	6.6%

2014-15 తొలి బడ్జెట్ రూ.60,000 కోట్లు ఉండగా, 2026-27 నాటికి రూ.3.24 లక్షల కోట్లకు చేరి సుమారు నాలుగు రెట్లు (5.4 రెట్లు నామినల్) పెరిగింది.
2026-27లో సంక్షేమ పథకాలకు రూ.1,45,591 కోట్లు కేటాయించబడ్డాయి.
రాష్ట్ర స్వంత పన్ను ఆదాయం (SOTR) మొత్తం పన్ను ఆదాయంలో 88% వాటాను కలిగి ఉండటం ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తికి నిదర్శనం.

4.4 ఆర్థిక లోటు, CAG నివేదిక (2024-25)

CAG నివేదిక ప్రకారం 2024-25లో:

రెవెన్యూ లోటు: రూ.9,420 కోట్లు — ఇది ప్రభుత్వ ముందస్తు అంచనాకు విరుద్ధం (2023-24లో రూ.779 కోట్ల మిగులు ఉండగా లోటు ఏర్పడింది).
ఆర్థిక లోటు (Fiscal Deficit): రూ.48,922 కోట్లు — GSDPలో 2.9% (బడ్జెట్ అంచనా 3.0% FRBM పరిమితిలో ఉంది).
రుణాల ద్వారా సేకరణ: రూ.48,922 కోట్లు బహిరంగ మార్కెట్ రుణాల (Open Market Borrowings) ద్వారా సమీకరించబడింది.
ఆదాయ సాధన: లక్ష్యం రూ.2.21 లక్షల కోట్లకు వ్యతిరేకంగా కేవలం రూ.1.68 లక్షల కోట్లు మాత్రమే వసూలై 76% సాధన మాత్రమే నమోదైంది.

5. 2010–2026: ముఖ్య విజయాలు, సవాళ్లు

5.1 విజయాలు:

GSDP 3.5 రెట్లు పెరుగుదల — రూ.5 లక్షల కోట్ల నుండి రూ.18 లక్షల కోట్లకు చేరడం.
తలసరి ఆదాయం 237.56% పెరుగుదల — జాతీయ సగటు కంటే 1.9 రెట్లు ఎక్కువ.
IT ఎగుమతులు 5.4 రెట్లు — రూ.57,258 కోట్ల నుండి రూ.3.13 లక్షల కోట్లకు విస్తరణ.
వ్యవసాయ విప్లవం — సాగు విస్తీర్ణం 70% పెరుగుదల; దేశంలోనే ధాన్యం ఉత్పత్తిలో అగ్రస్థానం.
పెట్టుబడుల ఆకర్షణ — తెలంగాణ రైజింగ్ గ్లోబల్ సమ్మిట్‌లో రూ.5.30 లక్షల కోట్ల నిబద్ధతలు.
రాజధాని వృద్ధి — హైదరాబాద్ ప్రపంచస్థాయి IT, లైఫ్ సైన్సెస్, ఫార్మా హబ్‌గా అంతర్జాతీయ గుర్తింపు.

5.2 సవాళ్లు:

ఆర్థిక లోటు, రెవెన్యూ లోటు — 2024-25లో రూ.9,420 కోట్ల రెవెన్యూ లోటు; మూలధన వ్యయం కంటే దైనందిన ఖర్చులకు రుణాలపై ఆధారపడటం.
ప్రాంతీయ అసమానతలు — హైదరాబాద్, రంగారెడ్డి, మేడ్చల్ vs మిగిలిన జిల్లాలు; తలసరి ఆదాయంలో, మౌలిక సదుపాయాలలో భారీ అంతరాలు.
రుణ భారం — కాళేశ్వరం, మిషన్ భగీరథ, విద్యుత్ కొనుగోళ్లకు ప్రత్యేక కార్పొరేషన్ల ద్వారా చేసిన బడ్జెటేతర రుణాలు (Off-Budget Borrowings) మరియు రుణ చెల్లింపుల భారం.
నిరుద్యోగం — విద్యావంతులైన యువతలో నిరుద్యోగం; ఉత్పాదక రంగంలో నైపుణ్య ఉద్యోగాల సృష్టి మందగమనం.
వ్యవసాయ రంగంలో అస్థిరత — మోనోకల్చర్ (వరి ఏకస్వామ్యం), పంట మార్పిడి లేకపోవడం మరియు మార్కెటింగ్, మద్దతు ధరల సమస్యలు.
భూగర్భ జలాల క్షీణత — మితిమీరిన 15 లక్షల వ్యవసాయ బోరుబావుల వల్ల భూగర్భ జల మట్టాలపై తీవ్ర ఒత్తిడి.

6. 2047 విజన్ – భవిష్యత్తు లక్ష్యాలు

2034 నాటికి: USD 1 ట్రిలియన్ ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఎదగడం.
2047 నాటికి: USD 3 ట్రిలియన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ లక్ష్యం (భారత స్వాతంత్య్ర శతాబ్ది నాటికి).
వ్యూహం: CURE-PURE-RARE మోడల్ ద్వారా సమతుల్య అభివృద్ధి:
- CURE: Core Urban Re-engineering (హైదరాబాద్ మెగాసిటీ పునర్నిర్మాణం).
- PURE: Peri-Urban Regional Economy (పట్టణ శివారు ఆర్థిక మండలాల విస్తరణ).
- RARE: Resilient Agrarian Rural Economy (గ్రామీణ, వ్యవసాయ ఆధారిత వ్యవస్థల బలోపేతం).
గ్రీన్ ఎనర్జీ: పునరుత్పాదక ఇంధనంపై సంపూర్ణ దృష్టి; 2030 నాటికి 20 GW సౌర, పవన, పంప్డ్ స్టోరేజ్ సామర్థ్య సాధన.
పారిశ్రామిక విధానం 2.0: 10 కీలక రంగాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ; పరిశ్రమలను టైర్-2, టైర్-3 నగరాలకు (వరంగల్, కరీంనగర్, నిజామాబాద్, ఖమ్మం) విస్తరించడం.

7. పరీక్షా దృష్టికోణంలో క్విక్ రివ్యూ (Objective Points)

(మొబైల్ ఫోన్లలో పట్టికలను అడ్డంగా స్క్రోల్ చేసి పూర్తి వివరాలు చూడవచ్చు)

ముఖ్య తేదీలు – సంవత్సరాలు

తేదీ / సంవత్సరం	చారిత్రక / ఆర్థిక పరిణామం
2010 ఫిబ్రవరి 3	శ్రీకృష్ణ కమిటీ నియామకం
2010 డిసెంబర్ 30	శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక సమర్పణ (461 పేజీలు)
2014 జూన్ 2	తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆవిర్భావం (భారత 29వ రాష్ట్రం)
2014 నవంబర్	తొలి బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టడం (రూ.60,000 కోట్లు)
2015 జూన్	TS-iPASS పారిశ్రామిక చట్టం అమలు ప్రారంభం
2016 మే 2	కాళేశ్వరం ప్రాజెక్ట్ రీ-డిజైనింగ్ పునాది రాయి
2025 డిసెంబర్	తెలంగాణ రైజింగ్ గ్లోబల్ సమ్మిట్ (రూ.5.30 లక్షల కోట్ల MoUs)
2025	Clean and Green Energy Policy ఆవిష్కరణ
2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరం	వార్షిక బడ్జెట్ పరిమాణం రూ.3.24 లక్షల కోట్లకు చేరిక

ముఖ్య గణాంకాలు – పరీక్షా సూచీలు

అంశం / సూచిక	గణాంక విలువ / నిష్పత్తి
GSDP (2025-26)	రూ.17.82 లక్షల కోట్లు
GSDP వృద్ధి రేటు (2025-26)	10.7%
తలసరి ఆదాయం (2025-26)	రూ.4,18,931
తలసరి ఆదాయ పెరుగుదల (2014-15 నుండి)	237.56% (జాతీయ సగటు కంటే 1.9 రెట్లు)
GSVA లో సేవారంగం వాటా	66.3%
GSVA లో పారిశ్రామిక రంగం వాటా	16.3%
GSVA లో వ్యవసాయ రంగం వాటా	17.3%
IT ఎగుమతులు (2024-25)	రూ.3.13 లక్షల కోట్లు (భారతదేశంలో 16% వాటా)
IT ఎగుమతుల వృద్ధి రేటు	16.6%
సాగు విస్తీర్ణం పెరుగుదల (2014–2024)	70% (1.31 కోట్ల నుండి 2.2 కోట్ల ఎకరాలు)
వరి సాగు & ఉత్పత్తి పెరుగుదల	సాగు విస్తీర్ణం 230% & ఉత్పత్తి 300%
రెవెన్యూ లోటు (2024-25 CAG)	రూ.9,420 కోట్లు
ఆర్థిక లోటు (2024-25 CAG)	రూ.48,922 కోట్లు (GSDP లో 2.9%)
గ్లోబల్ సమ్మిట్ పెట్టుబడి నిబద్ధతలు	రూ.5.30 లక్షల కోట్లు
రాష్ట్ర స్వంత పన్నుల వాటా (SOTR)	మొత్తం పన్ను ఆదాయంలో 88%
రంగాల వారీ ఉపాధి పంపిణీ	ప్రాథమిక 42.7% \| ద్వితీయ 22.5% \| తృతీయ 34.8%

ముఖ్య పదాలు – సంక్షిప్త అర్థాలు

పదం / సంక్షిప్తీకరణ	పూర్తి రూపం / పరీక్షా వివరణ
శ్రీకృష్ణ కమిటీ	తెలంగాణ పరిస్థితుల పరిశీలనపై కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించిన కమిటీ (2010)
GSDP	Gross State Domestic Product (రాష్ట్ర స్థూల దేశీయ ఉత్పత్తి)
GSVA	Gross State Value Added (రాష్ట్ర స్థూల విలువ ఆధారితం)
CAG	Comptroller and Auditor General of India (రాజ్యాంగబద్ధ ఆడిట్ సంస్థ)
GCC	Global Capability Center (బహుళజాతి సంస్థల సాంకేతిక కేంద్రం)
MoU	Memorandum of Understanding (పెట్టుబడుల అవగాహన ఒప్పందం)
CURE-PURE-RARE	2047 విజన్ వ్యూహం: కోర్ అర్బన్, పెరి-అర్బన్, మరియు రెసిలెంట్ రూరల్ ఎకానమీ
Clean and Green Energy Policy	2030 నాటికి 20 GW సాధించాలనే పునరుత్పాదక ఇంధన విధానం (2025)

ఒక్క వాక్యంలో సారాంశం

“2010–2026 కాలం తెలంగాణ ఆర్థిక చరిత్రలో పరివర్తన దశ — శ్రీకృష్ణ కమిటీ విశ్లేషణ నుండి 2014 రాష్ట్ర ఆవిర్భావం, ఆ తర్వాత GSDP 3.5 రెట్లు, తలసరి ఆదాయం 237% పెరుగుదల, IT ఎగుమతులు 5.4 రెట్లు వృద్ధి — కానీ ఆర్థిక లోటు, ప్రాంతీయ అసమానతలు ఇంకా సవాళ్లుగానే మిగిలాయి.”

తెలంగాణ ఆర్థికవ్యవస్థ - దృక్పథాలు (Economic Perspectives of Telangana)