Formation of Andhra Pradesh - ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు మరియు చారిత్రక పరిణామాలు

• 1947 స్వాతంత్ర్య సమయం: స్వాతంత్ర్య సమయానికి నిజాం నవాబు మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేయకుండా స్వతంత్ర దేశంగా ఉంటామని లేదా పాకిస్తాన్‌లో విలీనం చేస్తామని ప్రకటించాడు.
• ప్రజా ఉద్యమాలు: హైదరాబాద్‌ను భారతదేశంలో విలీనం చేయాలని కోరుతూ ఆర్య మహాసభ, కాంగ్రెస్ పార్టీల నేతృత్వంలో ఉధృత ఉద్యమాలు జరిగాయి.
• తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం: 1946 నుండి 1951 వరకు కమ్యూనిస్టుల నేతృత్వంలో తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం కొనసాగింది.
• ఆపరేషన్ పోలో (Operation Polo): శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ మరియు విలీనం కోసం భారత యూనియన్ సైన్యాలు 'ఆపరేషన్ పోలో' పేరుతో హైదరాబాద్‌పై పోలీస్ చర్య నిర్వహించాయి.
• హైదరాబాద్ విముక్తి: 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ సంస్థానానికి విముక్తి లభించగా, మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ భారత యూనియన్‌లో విలీన పత్రంపై సంతకం చేశారు.
• సైనిక పాలన: భారత సైన్యానికి నేతృత్వం వహించిన మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌదరి డిసెంబర్ 1948 నుండి డిసెంబర్ 1949 వరకు హైదరాబాద్ పాలకుడిగా (మిలిటరీ గవర్నర్) వ్యవహరించారు.
• రాజ్‌ప్రముఖ్: హైదరాబాద్ భారతదేశంలో విలీనమైన నాటి నుండి 1956 నవంబర్ 1 వరకు మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ 'రాజ్‌ప్రముఖ్' హోదాలో కొనసాగారు.
• పౌర పాలన: 1949 నుండి 1952 సాధారణ ఎన్నికల వరకు సీనియర్ ICS అధికారి ఎం.కె. వెల్లోడి హైదరాబాద్‌కు ముఖ్యమంత్రిగా/పాలకుడిగా వ్యవహరించారు.
• మొదటి ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం: 1952లో జరిగిన మొదటి సాధారణ ఎన్నికల అనంతరం హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి మొదటి ప్రజాస్వామ్య ముఖ్యమంత్రిగా బూర్గుల రామకృష్ణారావు బాధ్యతలు చేపట్టారు.

విశాలాంధ్ర ఉద్యమం & ఫజల్ అలీ కమిషన్

• విశాలాంధ్ర సంస్థ: 1948లో అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు నేతృత్వంలో విజయవాడలో విశాలాంధ్ర మహాసభ/సంస్థ స్థాపించబడింది. తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ కలిపి ఒకే రాష్ట్రంగా ఏర్పరచాలనేది దీని ముఖ్య లక్ష్యం.
• రాజకీయ మద్దతు: నాటి కమ్యూనిస్టులు మరియు కాంగ్రెస్ పార్టీలోని అత్యధిక వర్గం ఉమ్మడి తెలుగు రాష్ట్ర ఏర్పాటును బలపరిచారు.
• ఫజల్ అలీ కమిషన్ (SRC) సిఫారసులు: 1953లో ఏర్పాటైన ఫజల్ అలీ కమిషన్ వెంటనే సమైక్య రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయకుండా, 1961 వరకు హైదరాబాద్ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా కొనసాగి, తదుపరి శాసనసభ 2/3 వంతు మెజారిటీతో నిర్ణయం తీసుకోవాలని సూచించింది.
• హైదరాబాద్ అసెంబ్లీ ఆమోదం: 1956లో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు తీర్మానంపై హైదరాబాద్ శాసనసభలో చర్చ జరగ్గా, 103 మంది సభ్యులు అనుకూలంగా, 29 మంది వ్యతిరేకంగా, 15 మంది తటస్థంగా ఓటు వేశారు.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement - 1956)

ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న విభేదాలను పరిష్కరించి పరస్పర నమ్మకాన్ని పెంపొందించడానికి 1956 ఫిబ్రవరి 20న ఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌస్‌లో 8 మంది ప్రముఖ నాయకులు ఈ చారిత్రక ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశారు.

ప్రాంతం	ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన నాయకులు
తెలంగాణ ప్రాంతం (4)	1. బూర్గుల రామకృష్ణారావు 2. కె.వి. రంగారెడ్డి 3. జె.వి. నరసింగరావు 4. డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి
ఆంధ్ర ప్రాంతం (4)	1. బెజవాడ గోపాలరెడ్డి 2. నీలం సంజీవరెడ్డి 3. అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు 4. సర్దార్ గౌతు లచ్చన్న

ఒప్పందంలోని ప్రధాన ముఖ్యాంశాలు:

• ఆంధ్రా ప్రాంత వ్యక్తి ముఖ్యమంత్రి అయితే తెలంగాణ ప్రాంత వ్యక్తికి ఉపముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వాలి; తెలంగాణ వ్యక్తి సీఎం అయితే ఆంధ్రా వ్యక్తికి డిప్యూటీ సీఎం పదవి దక్కాలి.
• తెలంగాణ ప్రాంతంలో వచ్చే మిగులు ఆదాయాన్ని పూర్తిగా తెలంగాణ ప్రాంత అభివృద్ధి కోసమే వినియోగించాలి.
• తెలంగాణ అభివృద్ధిని పర్యవేక్షించడానికి ప్రత్యేక "తెలంగాణ ప్రాంతీయ అభివృద్ధి మండలి" (Telangana Regional Committee) ఏర్పాటు చేయాలి.
• వృత్తి విద్యా కోర్సుల్లో స్థానిక తెలంగాణ విద్యార్థులకు 20% సీట్లను కేటాయించాలి/రిజర్వ్ చేయాలి.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగ నియామకాల్లో ముల్కీ నిబంధనలు మరియు స్థానిక ప్రాతిపదికన రిజర్వేషన్లు కల్పించాలి.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఆధారంగా 1956 నవంబర్ 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరించింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ విశేషాలు (1956 నవంబర్ 1):

• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవరెడ్డి
• మొదటి గవర్నర్: చందూలాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది (సి.ఎం. త్రివేది)
• మొదటి హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి: జస్టిస్ కోకా సుబ్బారావు
• నవంబర్ 1న ఆవిర్భావ దినోత్సవం జరుపుకునే ఇతర రాష్ట్రాలు: కర్ణాటక, ఛత్తీస్‌గఢ్, హర్యానా, మధ్యప్రదేశ్, కేరళ.

1956 తర్వాత భారతదేశంలో ఏర్పడిన నూతన రాష్ట్రాలు

రాష్ట్ర సంఖ్య	రాష్ట్రం పేరు	ఏర్పడిన సంవత్సరం	రాజ్యాంగ సవరణ / చట్టం & వివరణ
15వ రాష్ట్రం	గుజరాత్	1960	బొంబాయి పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా గుజరాతీ మాట్లాడే ప్రాంతంతో గుజరాత్, మరాఠీ ప్రాంతంతో మహారాష్ట్ర ఏర్పడ్డాయి.
16వ రాష్ట్రం	నాగాలాండ్	1963	అస్సాం పునర్వ్యవస్థీకరణ ద్వారా నాగా ప్రజలు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతంతో ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఏర్పాటైంది.
17వ రాష్ట్రం	హర్యానా	1966	షా కమిషన్ సిఫారసుల ఆధారంగా పంజాబ్ విభజన ద్వారా హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతంతో హర్యానా ఏర్పాటైంది. (చండీగఢ్ ఉమ్మడి రాజధాని మరియు UT గా మారింది).
18వ రాష్ట్రం	హిమాచల్ ప్రదేశ్	1971	గతంలో కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉన్న హిమాచల్‌కు పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర హోదా లభించింది.
19వ రాష్ట్రం	మేఘాలయ	1972	ఈశాన్య ప్రాంతాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-1971 ద్వారా అస్సాం నుండి వేరుచేసి ఏర్పాటు చేశారు.
20 & 21వ	మణిపూర్, త్రిపుర	1972	కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల హోదా నుండి పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రాలుగా అవతరించాయి.
22వ రాష్ట్రం	సిక్కిం	1975	35వ రాజ్యాంగ సవరణ (1974) ద్వారా అసోసియేట్ హోదా, 36వ రాజ్యాంగ సవరణ (1975) ద్వారా చోగ్యాల్ పాలన ముగిసి పూర్తి రాష్ట్రంగా విలీనమైంది.
23వ రాష్ట్రం	మిజోరాం	1986 / 1987	53వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా రాష్ట్ర హోదా లభించింది.
24వ రాష్ట్రం	అరుణాచల్ ప్రదేశ్	1987	55వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా రాష్ట్ర హోదా లభించింది.
25వ రాష్ట్రం	గోవా	1987	56వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా గోవాకు రాష్ట్ర హోదా లభించింది (డామన్ & డయ్యూ UTగా కొనసాగాయి).
26వ రాష్ట్రం	ఛత్తీస్‌గఢ్	2000 (నవంబర్ 1)	మధ్యప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైంది.
27వ రాష్ట్రం	ఉత్తరాంచల్ (ఉత్తరాఖండ్)	2000 (నవంబర్ 9)	ఉత్తరప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైంది.
28వ రాష్ట్రం	జార్ఖండ్	2000 (నవంబర్ 15)	బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా సంతాల్/ఛోటానాగ్‌పూర్ ప్రాంతంతో ఏర్పాటైంది.
29వ రాష్ట్రం	తెలంగాణ	2014 (జూన్ 2)	ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014 ద్వారా ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం సాధారణ మెజారిటీతో నూతన రాష్ట్రంగా ఏర్పాటైంది.

ప్రత్యేక రాష్ట్రాల కోసం డిమాండ్ చేస్తున్న ఇతర ప్రాంతాలు

డిమాండ్ చేస్తున్న ప్రాంతం	ప్రస్తుతం ఉన్న రాష్ట్రం
కొడగు (Kodagu)	కర్ణాటక
విదర్భ (Vidarbha)	మహారాష్ట్ర
సౌరాష్ట్ర (Saurashtra)	గుజరాత్
బుందేల్‌ఖండ్, హరిత ప్రదేశ్, పూర్వాంచల్	ఉత్తరప్రదేశ్
గూర్ఖాలాండ్ (డార్జిలింగ్ ప్రాంతం)	పశ్చిమ బెంగాల్
బోడోలాండ్ (Bodoland)	అస్సాం

📌 పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం (Important Exam Quick Points)

• ఆర్టికల్ 3 (Article 3): భారతదేశంలో కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, సరిహద్దుల మార్పు, పేర్ల మార్పు అధికారం కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది (సాధారణ మెజారిటీ చాలు, రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం లేదు).
• భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలు: భారతదేశంలో భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953 అక్టోబర్ 1, రాజధాని: కర్నూలు).
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (SRC Act): 7వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1956 ద్వారా అమలులోకి వచ్చింది. దీని ద్వారా నాటి 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పాటయ్యాయి.
• జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ: 2019 ఆగస్టు 5న ఆర్టికల్ 370 రద్దు అనంతరం, 2019 అక్టోబర్ 31 నుండి జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా (J&K మరియు లడఖ్) విభజించారు.

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔