Union Territories of India - కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు

భారతదేశంలో కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Union Territories) - చారిత్రక పరిణామాలు

ప్రస్తుత స్థితి: మనదేశంలో ప్రస్తుతం 28 రాష్ట్రాలు మరియు 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.

• 1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ: 1956 లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు దేశంలో 14 రాష్ట్రాలు మరియు 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉండేవి.
• ప్రారంభ 6 UTల పరిణామం: ఆనాటి 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో మూడింటికి (హిమాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, త్రిపుర) తర్వాతి కాలంలో పూర్తి రాష్ట్ర ప్రతిపత్తి కల్పించారు. మిగిలిన 3 ప్రాంతాలు నాటి నుండి నేటి వరకు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగానే కొనసాగుతున్నాయి:
  1. ఢిల్లీ (National Capital Territory)
  2. అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు
  3. లక్షద్వీప్

కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ఏర్పాటు & రాజ్యాంగ సవరణలు

కేంద్రపాలిత ప్రాంతం	విముక్తి / విలీనం	రాజ్యాంగ సవరణ & సంవత్సరం	ముఖ్య విశేషాలు
దాద్రా & నగర్ హవేలీ	1954 (పోర్చుగీసు వారి నుండి)	10వ రాజ్యాంగ సవరణ (1961)	1961 వరకు స్థానిక పరిపాలన ద్వారా కొనసాగి అనంతరం కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారింది.
గోవా, డయ్యూ - డామన్	1961 (పోర్చుగీసు వారి నుండి)	12వ రాజ్యాంగ సవరణ (1962)	1987లో గోవాకు పూర్తి రాష్ట్ర హోదా ఇవ్వగా, డయ్యూ-డామన్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా కొనసాగింది.
పాండిచ్చేరి (పుదుచ్చేరి)	1954 (ఫ్రెంచ్ వారి నుండి)	14వ రాజ్యాంగ సవరణ (1962)	పుదుచ్చేరి, కారైకాల్, మాహే, యానాం ప్రాంతాలతో కలిపి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఏర్పాటు.
చండీగఢ్	1966	పంజాబ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (1966)	పంజాబ్, హర్యానా రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉంటూనే ప్రత్యేక UT గా ఏర్పడింది.
జమ్మూ & కాశ్మీర్, లడఖ్	2019 (అక్టోబర్ 31)	J&K పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (2019)	రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని విభజించి: 1. జమ్మూ & కాశ్మీర్ (శాసనసభతో కూడిన UT) 2. లడఖ్ (శాసనసభ లేని UT) గా ఏర్పాటు చేశారు.

రాష్ట్రాలు – కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పేర్ల మార్పు (కాలక్రమం)

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం పార్లమెంటుకు రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చే పూర్తి అధికారం ఉంటుంది.

సంవత్సరం	పూర్వపు పేరు	మార్చబడిన నూతన పేరు
1950	యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ (United Provinces)	ఉత్తర ప్రదేశ్
1969	మద్రాసు రాష్ట్రం (Madras State)	తమిళనాడు (1968 లో ఆమోదం పొంది 1969 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది)
1973	మైసూర్ రాష్ట్రం (Mysore State)	కర్ణాటక
1973	లక్కదీవులు, మినికాయ్, అమిన్‌దివి దీవులు	లక్షద్వీప్
2006	ఉత్తరాంచల్	ఉత్తరాఖండ్ (2007 జనవరి 1 నుండి అమలు)
2006	పాండిచ్చేరి	పుదుచ్చేరి
2011	ఒరిస్సా (Orissa)	ఒడిశా (Odisha) [96వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఒరియా భాషను 'ఒడియా'గా మార్చారు]

📌 పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం (Important Exam Quick Points)

• దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ విలీనం (2020): 2020 జనవరి 26 నుండి దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూలను కలిపి ఒకే కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మార్చారు. దీని రాజధాని డామన్.
• శాసనసభ కలిగిన కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: ప్రస్తుతం ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ & కాశ్మీర్ మాత్రమే శాసనసభను కలిగి ఉన్నాయి.
• ఢిల్లీ ప్రత్యేక హోదా (NCT): 1991 లో 69వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఢిల్లీకి "నేషనల్ క్యాపిటల్ టెరిటరీ (NCT)" హోదా కల్పించబడింది.
• రాష్ట్రాల పేర్ల మార్పు ప్రక్రియ: రాష్ట్రాల సరిహద్దులు లేదా పేర్లు మార్చడానికి రాష్ట్ర అసెంబ్లీ తీర్మానం పంపినప్పటికీ, తుది నిర్ణయం తీసుకునే సర్వాధికారం రాష్ట్రపతి పూర్వానుమతితో పార్లమెంటుకు (ఆర్టికల్ 3 ద్వారా సాధారణ మెజారిటీతో) మాత్రమే ఉంటుంది.

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔