భారత పార్లమెంటులు | Lok Sabhas of India (1952 to Present)

భారత ప్రజాస్వామ్య ప్రస్థానం – పార్లమెంటు చరిత్ర

భారత లోక్‌సభలు: 1వ సభ (1952) నుండి 18వ సభ వరకు సమగ్ర విశ్లేషణ

[1952 నుండి నేటి వరకు – ప్రధానమంత్రులు, స్పీకర్లు, ప్రతిపక్ష నేతలు & చారిత్రక పరిణామాలు]

ప్రజాస్వామ్య మహా ప్రస్థానం: స్వతంత్ర భారతదేశంలో 1951-52 నాటి తొలి సార్వత్రిక ఎన్నికల నుండి 2024 నాటి 18వ సాధారణ ఎన్నికల వరకు భారత లోక్‌సభ దేశ రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక గమనాన్ని నిర్దేశించింది. ఏకచ్ఛత్రాధిపత్య కాంగ్రెస్ యుగం, సంకీర్ణ యుగం, మరియు తిరిగి సంపూర్ణ మెజారిటీ ప్రభుత్వాల ఆవిర్భావం వరకు 18 లోక్‌సభల సమగ్ర ముఖ్యాంశాలు క్రింద వివరించబడ్డాయి.

లోక్‌సభల చారిత్రక ప్రస్థానం (1వ నుండి 15వ సభ వరకు)

1వ లోక్‌సభ [1952 – 1957]:

• మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికలు సుమారు 100 రోజుల పాటు సుదీర్ఘంగా జరిగాయి. మొత్తం ఎన్నికైన సభ్యుల సంఖ్య 489. ఎన్నికైన మహిళా ఎంపీలు: 22 మంది.
• కాంగ్రెస్ పార్టీ 364 స్థానాలు సాధించింది. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (CPI) 16 స్థానాలతో రెండవ అతిపెద్ద పార్టీగా అవతరించింది. (సీపీఐ నాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య రాజ్యసభలో ప్రధాన ప్రతిపక్ష నేతగా వ్యవహరించగా, లోక్‌సభలో ఏ.కె. గోపాలన్ ప్రతిపక్ష గ్రూప్ నేతగా ఉన్నారు; అయితే 10% బలం లేనందున అధికారిక గుర్తింపు దక్కలేదు).
• స్పీకర్: జి.వి. మౌలాంకర్ (1956 లో ఆయన మరణించడంతో ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్ స్పీకర్ అయ్యారు). ప్రధాని: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.

2వ & 3వ లోక్‌సభలు [1957 – 1962 & 1962 – 1967]:

• 2వ లోక్‌సభ (1957-62): కాంగ్రెస్ 371 సీట్లతో భారీ మెజారిటీ సాధించింది. స్పీకర్: ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్; డిప్యూటీ స్పీకర్: హుకుమ్ సింగ్. మహిళా ఎంపీలు: 27 మంది. అధికారిక ప్రతిపక్షం లేదు.
• 3వ లోక్‌సభ (1962-67): నెహ్రూ నేతృత్వంలో కాంగ్రెస్ 361 సీట్లు గెలిచింది. స్పీకర్: సర్దార్ హుకుమ్ సింగ్.
  • ఈ సభ కాలంలోనే ముగ్గురు ప్రధానులు పనిచేశారు: 1964 లో నెహ్రూ మరణంతో లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి, 1966 లో శాస్త్రి మరణంతో ఇందిరాగాంధీ ప్రధాని అయ్యారు (గుల్జారీలాల్ నందా రెండుసార్లు తాత్కాలిక ప్రధానిగా ఉన్నారు).
  • 1962 చైనా యుద్ధం నేపథ్యంలో మొదటిసారి జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) అమల్లోకి వచ్చింది. 1963 లో నెహ్రూపై దేశంలో తొలి అవిశ్వాస తీర్మానం (జే.బి. కృపలానీ) ప్రవేశపెట్టబడింది.

4వ లోక్‌సభ [1967 – 1971]:

• కాంగ్రెస్ పార్టీ తొలిసారిగా స్వల్ప మెజారిటీతో (283 సీట్లు) నెగ్గింది. స్పీకర్: నీలం సంజీవరెడ్డి (ఆయన రాజీనామా చేయడంతో జి.ఎస్. ధిల్లాన్ స్పీకర్ అయ్యారు).
• 1969 లో కాంగ్రెస్ పార్టీ సిండికేట్ (కాంగ్రెస్-O) మరియు ఇందిరా వర్గం (కాంగ్రెస్-R) గా చీలిన తర్వాత, ఇందిరాగాంధీ వామపక్షాల (CPI) బయటి మద్దతుతో దేశంలో తొలి మైనార్టీ ప్రభుత్వాన్ని విజయవంతంగా నడిపారు.

5వ లోక్‌సభ [1971 – 1977]:

• దేశంలో మొట్టమొదటి మధ్యంతర ఎన్నికల ద్వారా (Mid-term Polls) ఏర్పడిన సభ. ఇందిరాగాంధీ 352 స్థానాలతో ఘన విజయం సాధించారు. స్పీకర్: జి.ఎస్. ధిల్లాన్ (తర్వాత బలిరామ్ భగత్).
• అత్యధిక కాలం (సుమారు 6 సంవత్సరాల పాటు) కొనసాగిన ఏకైక లోక్‌సభ (ఎమర్జెన్సీ కారణంగా సభ పదవీకాలాన్ని రెండుసార్లు ఒక్కో ఏడాది చొప్పున పొడిగించారు).
• 1975 లో అలహాబాద్ హైకోర్టు జస్టిస్ జగ్మోహన్ లాల్ సిన్హా ఇందిర ఎన్నిక చెల్లదని తీర్పునిచ్చారు. అనంతరం అంతర్గత ఎమర్జెన్సీ విధించబడింది. అత్యధికంగా 19 రాజ్యాంగ సవరణలు (24వ సవరణ నుండి 42వ 'మినీ రాజ్యాంగం' సవరణ వరకు) ఆమోదించిన లోక్‌సభ.

6వ లోక్‌సభ [1977 – 1980]:

• కేంద్రంలో మొట్టమొదటి కాంగ్రెసేతర మరియు తొలి సంకీర్ణ ప్రభుత్వం (జనతా పార్టీ - మొరార్జీ దేశాయ్) ఏర్పడింది. కాంగ్రెస్ తొలిసారి ప్రతిపక్షంలో కూర్చుంది.
• మొట్టమొదటి అధికారిక గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నేత: వై.బి. చవాన్ (కాంగ్రెస్). (1977 చట్టం ద్వారా LoP కి కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి హోదా కల్పించారు).
• స్పీకర్: నీలం సంజీవరెడ్డి (రాష్ట్రపతిగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికై రాజీనామా చేయడంతో కె.ఎస్. హెగ్డే స్పీకర్ అయ్యారు).
• అతి తక్కువ మంది మహిళా ఎంపీలు (కేవలం 19 మంది) ఎన్నికైన లోక్‌సభ. 1979 లో ప్రభుత్వం పడిపోవడంతో చరణ్ సింగ్ తాత్కాలిక ప్రధానిగా ఉండి లోక్‌సభ రద్దయింది.

7వ & 8వ లోక్‌సభలు [1980 – 1984 & 1984 – 1989]:

• 7వ లోక్‌సభ (1980-84): 2వ మధ్యంతర ఎన్నికలు. ఇందిరాగాంధీ 353 సీట్లతో తిరిగి అధికారం చేపట్టారు. స్పీకర్: బలరాం జాఖర్. 1984 అక్టోబర్‌లో ఇందిరాగాంధీ హత్యకు గురయ్యారు.
• 8వ లోక్‌సభ (1984-89): రాజీవ్ గాంధీ సానుభూతి పవనాలతో రికార్డు స్థాయిలో 404 (414) సీట్లు గెలుచుకున్నారు. స్పీకర్: బలరాం జాఖర్ (పూర్తి 10 ఏళ్లు స్పీకర్‌గా రికార్డు).
  • ప్రాంతీయ పార్టీ ప్రతిపక్ష హోదా: ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP - 30 సీట్లు) ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా అవతరించింది. లోక్‌సభలో పి. ఉపేంద్ర, సి. మాధవరెడ్డి ప్రతిపక్ష నేతలుగా కీలక పాత్ర పోషించారు.
  • బోఫోర్స్ కుంభకోణానికి నిరసనగా ఉమ్మడి ప్రతిపక్షాలకు చెందిన 101 మంది ఎంపీలు ముకుమ్మడిగా రాజీనామా చేశారు.

9వ & 10వ లోక్‌సభలు [1989 – 1991 & 1991 – 1996]:

• 9వ లోక్‌సభ (1989-91): దేశంలో మొట్టమొదటి హంగ్ పార్లమెంట్ (Hung Parliament) ఏర్పడింది. వి.పి. సింగ్ నేతృత్వంలో నేషనల్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది (బీజేపీ, లెఫ్ట్ బయటి మద్దతు). మండల్ కమిషన్ అమలు. స్పీకర్: రబీ రే. ప్రతిపక్ష నేత: రాజీవ్ గాంధీ. అనంతరం చంద్రశేఖర్ ప్రభుత్వం ఏర్పడి 1991 లో రద్దయింది.
• 10వ లోక్‌సభ (1991-96): ఎన్నికల ప్రచారంలో రాజీవ్ గాంధీ హత్యకు గురయ్యారు. పి.వి. నరసింహారావు సంపూర్ణ మెజారిటీ లేని మైనార్టీ ప్రభుత్వాన్ని పూర్తి 5 ఏళ్లు విజయవంతంగా నడిపారు. ఎల్‌పీజీ (LPG) ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రారంభం. స్పీకర్: శివరాజ్ పాటిల్. ప్రతిపక్ష నేత: ఎల్.కె. అద్వానీ, అనంతరం ఎ.బి. వాజ్‌పేయి.

11వ నుండి 13వ లోక్‌సభలు – అస్థిర సంకీర్ణ యుగం [1996 – 2004]:

• 11వ లోక్‌సభ (1996-98): వాజ్‌పేయి 13 రోజుల ప్రభుత్వం; అనంతరం దేవెగౌడ, ఐ.కె. గుజ్రాల్ యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వాలు. స్పీకర్: పి.ఎ. సంగ్మా (తొలి గిరిజన క్రిస్టియన్ స్పీకర్).
• 12వ లోక్‌సభ (1998-99): అతి తక్కువ కాలం (కేవలం 13 నెలలు) పనిచేసిన లోక్‌సభ. వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం ఒకే ఒక్క ఓటు తేడాతో విశ్వాస పరీక్షలో ఓడిపోయింది. స్పీకర్: జి.ఎం.సి. బాలయోగి (తొలి దళిత స్పీకర్ - టీడీపీ).
• 13వ లోక్‌సభ (1999-2004): వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలోని 24 పార్టీల ఎన్డీఏ (NDA) ప్రభుత్వం పూర్తి 5 ఏళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. స్పీకర్: జి.ఎం.సి. బాలయోగి (హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో మరణించడంతో మనోహర్ జోషి స్పీకర్ అయ్యారు). ప్రతిపక్ష నేత: సోనియా గాంధీ. 2001 డిసెంబర్ 13న పార్లమెంట్‌పై ఉగ్రదాడి జరిగింది.

14వ & 15వ లోక్‌సభలు – UPA యుగం [2004 – 2014]:

• 14వ లోక్‌సభ (2004-09): దేశవ్యాప్తంగా అన్ని నియోజకవర్గాల్లో తొలిసారిగా పూర్తిగా ఈవీఎంల (EVMs) ద్వారా ఎన్నికలు జరిగాయి. కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలో తొలిసారి యుపిఎ (UPA) సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పడి డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ ప్రధాని అయ్యారు. స్పీకర్: సోమనాథ్ ఛటర్జీ (సీపీఎం). ప్రతిపక్ష నేత: ఎల్.కె. అద్వానీ. సభా నేత: ప్రణబ్ ముఖర్జీ. RTI, ఉపాధి హామీ చట్టాలు ఆమోదం పొందాయి.
• 15వ లోక్‌సభ (2009-14): డీలిమిటేషన్ కమిషన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ అనంతరం జరిగిన ఎన్నికలు. డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ రెండోసారి ప్రధాని అయ్యారు.
  • మొట్టమొదటి మహిళా స్పీకర్: శ్రీమతి మీరా కుమార్ (ససారాం ఎంపీ, బీహార్) ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. డిప్యూటీ స్పీకర్: కరియా ముండా (బీజేపీ).
  • మొదటి మహిళా ప్రతిపక్ష నేత: శ్రీమతి సుష్మా స్వరాజ్ (బీజేపీ) లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నేతగా వ్యవహరించారు. సభానాయకుడు: ప్రణబ్ ముఖర్జీ (ఆయన రాష్ట్రపతి అయ్యాక సుశీల్ కుమార్ షిండే). 2014 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లు ఆమోదం పొంది తెలంగాణ ఏర్పాటైంది.

ఆధునిక లోక్‌సభలు: 16వ, 17వ & 18వ లోక్‌సభ సమగ్ర విశ్లేషణ (2014 నుండి నేటి వరకు)

16వ లోక్‌సభ [2014 – 2019] – పూర్తి మెజారిటీ పునరాగమనం:

• 1984 తర్వాత 30 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ విరామం అనంతరం కేంద్రంలో ఒకే పార్టీకి స్పష్టమైన సంపూర్ణ మెజారిటీ (బీజేపీకి 282 సీట్లు, ఎన్డీఏ కూటమికి 336 సీట్లు) లభించింది. శ్రీ నరేంద్ర మోదీ ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
• స్పీకర్: శ్రీమతి సుమిత్రా మహాజన్ (ఇండోర్ ఎంపీ, మధ్యప్రదేశ్) – భారతదేశానికి రెండవ మహిళా స్పీకర్‌గా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. డిప్యూటీ స్పీకర్: ఎం. తంబిదురై (AIADMK).
• ప్రతిపక్ష నేత హోదా ఖాళీ: ప్రధాన ప్రతిపక్షమైన కాంగ్రెస్ కేవలం 44 సీట్లు మాత్రమే సాధించి, నిబంధనల ప్రకారం అవసరమైన 10% (కనీసం 55 సీట్లు) పొందలేకపోయింది. దీంతో అధికారిక ప్రతిపక్ష నేత (LoP) హోదా ఎవరికీ దక్కలేదు (కాంగ్రెస్ పార్లమెంటరీ గ్రూప్ నేతగా మల్లికార్జున ఖర్గే వ్యవహరించారు).
• ఎన్నికైన మహిళా సభ్యులు: 62 మంది (11.4%).
• కీలక రాజ్యాంగ చట్టాలు: ప్లానింగ్ కమిషన్ రద్దు & నీతి ఆయోగ్ ఏర్పాటు, 99వ సవరణ (NJAC - సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది), 100వ సవరణ (భారత్-బంగ్లాదేశ్ భూ సరిహద్దు ఒప్పందం), 101వ సవరణ (జీఎస్టీ - GST ఆమోదం), 102వ సవరణ (NCBC రాజ్యాంగ హోదా), 103వ సవరణ (ఈడబ్ల్యూఎస్ - EWS 10% రిజర్వేషన్లు).

17వ లోక్‌సభ [2019 – 2024] – చారిత్రక రాజ్యాంగ నిర్ణయాలు:

• బీజేపీ 303 స్థానాలతో, ఎన్డీఏ కూటమి 353 స్థానాలతో అఖండ విజయం సాధించింది. ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ రెండవ పర్యాయం అధికారం చేపట్టారు.
• స్పీకర్: శ్రీ ఓం బిర్లా (కోటా ఎంపీ, రాజస్థాన్) ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు.
  • రాజ్యాంగ విశేషం: ఈ 17వ లోక్‌సభ 5 సంవత్సరాల పూర్తి పదవీకాలంలో ఒక్కసారి కూడా డిప్యూటీ స్పీకర్ ఎన్నిక జరగలేదు (పదవి పూర్తిగా ఖాళీగా ఉంది).
• మహిళా ప్రాతినిధ్య రికార్డు: స్వతంత్ర భారత చరిత్రలోనే అత్యధికంగా 78 మంది మహిళా ఎంపీలు (14.36%) ఈ లోక్‌సభకు ఎన్నికై ఆల్‌టైమ్ రికార్డు సృష్టించారు.
• ఈ సభలోనూ కాంగ్రెస్‌కు 52 సీట్లు మాత్రమే రావడంతో అధికారిక LoP హోదా లభించలేదు (కాంగ్రెస్ సభా నేతగా అధీర్ రంజన్ చౌదరి వ్యవహరించారు).
• చారిత్రక శాసనాలు:
  • 2019 ఆగస్టులో ఆర్టికల్ 370 & 35A రద్దు – జమ్మూ & కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ.
  • 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2019): లోక్‌సభ మరియు విధానసభలలో ఆంగ్లో-ఇండియన్ల నామినేషన్ నిబంధన శాశ్వతంగా రద్దు చేయబడింది. ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లు 2030 వరకు పొడిగింపు.
  • పౌరసత్వ సవరణ చట్టం (CAA, 2019), త్రిపుల్ తలాక్ రద్దు చట్టం.
  • నూతన క్రిమినల్ న్యాయ చట్టాలు: భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS), BNSS, BSA ఆమోదం.
  • నూతన పార్లమెంట్ భవన ప్రారంభం (2023 మే 28): కొత్త భవనంలో ఆమోదం పొందిన తొలి చట్టం 106వ రాజ్యాంగ సవరణ (నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ - మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లు).

18వ లోక్‌సభ [2024 – ప్రస్తుతం] – తాజా రాజకీయ స్వరూపం & పునరుద్ధరణ:

• 2024 ఏప్రిల్-జూన్ మధ్య 7 విడతల్లో సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగాయి. బీజేపీకి 240 సీట్లు రాగా, ఎన్డీఏ కూటమి మొత్తం 293 సీట్లు సాధించి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది. ప్రతిపక్ష 'ఇండియా' (I.N.D.I.A) కూటమి 234 సీట్లు (కాంగ్రెస్ 99 సీట్లు) గెలుచుకుంది.
• శ్రీ నరేంద్ర మోదీ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ తర్వాత వరుసగా మూడవసారి ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసిన ఏకైక నాయకుడిగా చరిత్ర సృష్టించారు.
• ప్రోటెం స్పీకర్: ఒడిశాలోని కటక్ నుండి 7 సార్లు ఎంపీగా గెలిచిన సీనియర్ నేత భర్తృహరి మహతాబ్ (Bhartruhari Mahtab) ను రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము ప్రోటెం స్పీకర్‌గా నియమించారు.
• స్పీకర్ ఎన్నిక – అరుదైన పోటీ: అధికార ఎన్డీఏ అభ్యర్థి ఓం బిర్లా, ప్రతిపక్ష ఇండియా కూటమి అభ్యర్థి కొడిక్కున్నిల్ సురేష్ (కేరళ) పై వాయిస్ ఓట్ ద్వారా గెలుపొందారు. బలరాం జాఖర్ (1980, 1985) తర్వాత వరుసగా రెండు లోక్‌సభలకు స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన రెండవ వ్యక్తిగా ఓం బిర్లా రికార్డు నెలకొల్పారు.
• 10 ఏళ్ల తర్వాత ప్రతిపక్ష నేత (LoP) హోదా పునరుద్ధరణ: కాంగ్రెస్ పార్టీ 99 స్థానాలు సాధించి అవసరమైన 10% (55 సీట్ల) పరిమితిని దాటడంతో, రాహుల్ గాంధీ (రాయ్‌బరేలీ ఎంపీ) 18వ లోక్‌సభ అధికారిక ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా (Leader of the Opposition) బాధ్యతలు స్వీకరించారు. (2014 నుండి ఖాళీగా ఉన్న ఈ హోదాకు కేబినెట్ మంత్రి స్థాయి హోదా ఉంటుంది).
• ఎన్నికైన మహిళా ఎంపీలు: మొత్తం 74 మంది మహిళలు (13.6%) 18వ లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు. (టీఎంసీ నుండి అత్యధికంగా 11 మంది మహిళా ఎంపీలు ఉన్నారు).
• సభా నాయకుడు: ప్రధానమంత్రి శ్రీ నరేంద్ర మోదీ.

భారత లోక్‌సభలు (1952 – 2026) – సమగ్ర మాస్టర్ పట్టిక | Master Chronology Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి 1వ నుండి 18వ లోక్‌సభల పూర్తి వివరాలను ఒకేచోట చూడవచ్చు:

లోక్‌సభ	కాలపరిమితి	ప్రధానమంత్రి (పార్టీ)	స్పీకర్ (Speaker)	ప్రతిపక్ష నేత (LoP)	మహిళా ఎంపీలు
1వ	1952 – 1957	జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (కాంగ్రెస్)	జి.వి. మౌలాంకర్ / ఎం.ఎ. అయ్యంగార్	గుర్తింపు లేదు (ఏ.కె. గోపాలన్)	22 (4.4%)
2వ	1957 – 1962	జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (కాంగ్రెస్)	ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్	గుర్తింపు లేదు	27 (5.4%)
3వ	1962 – 1967	నెహ్రూ / శాస్త్రి / ఇందిరాగాంధీ	సర్దార్ హుకుమ్ సింగ్	గుర్తింపు లేదు	34 (6.7%)
4వ	1967 – 1970	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (కాంగ్రెస్)	నీలం సంజీవరెడ్డి / జి.ఎస్. ధిల్లాన్	రామ్ సుభగ్ సింగ్ (కాంగ్రెస్-O)	31 (5.9%)
5వ	1971 – 1977	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (కాంగ్రెస్-R)	జి.ఎస్. ధిల్లాన్ / బలిరామ్ భగత్	గుర్తింపు లేదు	22 (4.2%)
6వ	1977 – 1979	మొరార్జీ దేశాయ్ / చరణ్ సింగ్	నీలం సంజీవరెడ్డి / కె.ఎస్. హెగ్డే	వై.బి. చవాన్ (తొలి గుర్తింపు LoP)	19 (అత్యల్పం)
7వ	1980 – 1984	శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ (కాంగ్రెస్-I)	డా. బలరాం జాఖర్	గుర్తింపు లేదు (చరణ్ సింగ్)	28 (5.1%)
8వ	1984 – 1989	రాజీవ్ గాంధీ (కాంగ్రెస్ - 404 సీట్లు)	డా. బలరాం జాఖర్	పి. ఉపేంద్ర / సి. మాధవరెడ్డి (TDP)	44 (8.1%)
9వ	1989 – 1991	వి.పి. సింగ్ / చంద్రశేఖర్	రబీ రే	రాజీవ్ గాంధీ / ఎల్.కె. అద్వానీ	28 (5.3%)
10వ	1991 – 1996	పి.వి. నరసింహారావు (కాంగ్రెస్)	శివరాజ్ పాటిల్	ఎల్.కె. అద్వానీ / ఎ.బి. వాజ్‌పేయి	39 (7.2%)
11వ	1996 – 1997	వాజ్‌పేయి / దేవెగౌడ / గుజ్రాల్	పి.ఎ. సంగ్మా	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి	40 (7.4%)
12వ	1998 – 1999	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (NDA)	జి.ఎం.సి. బాలయోగి	శరద్ పవార్	43 (7.9%)
13వ	1999 – 2004	అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (NDA)	జి.ఎం.సి. బాలయోగి / మనోహర్ జోషి	శ్రీమతి సోనియా గాంధీ	49 (9.0%)
14వ	2004 – 2009	డా. మన్మోహన్ సింగ్ (UPA)	సోమనాథ్ ఛటర్జీ	ఎల్.కె. అద్వానీ	45 (8.3%)
15వ	2009 – 2014	డా. మన్మోహన్ సింగ్ (UPA)	శ్రీమతి మీరా కుమార్ (తొలి మహిళా స్పీకర్)	శ్రీమతి సుష్మా స్వరాజ్ (తొలి మహిళా LoP)	59 (10.8%)
16వ	2014 – 2019	శ్రీ నరేంద్ర మోదీ (BJP / NDA)	శ్రీమతి సుమిత్రా మహాజన్	గుర్తింపు లేదు (మల్లికార్జున ఖర్గే)	62 (11.4%)
17వ	2019 – 2024	శ్రీ నరేంద్ర మోదీ (BJP / NDA)	శ్రీ ఓం బిర్లా	గుర్తింపు లేదు (అధీర్ రంజన్ చౌదరి)	78 (14.4% - రికార్డు)
18వ	2024 – ప్రస్తుతం	శ్రీ నరేంద్ర మోదీ (3వ పర్యాయం - NDA)	శ్రీ ఓం బిర్లా (వరుసగా 2వ సారి)	శ్రీ రాహుల్ గాంధీ (10 ఏళ్ల తర్వాత LoP)	74 (13.6%)

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• అత్యధిక కాలం కొనసాగిన లోక్‌సభ: 5వ లోక్‌సభ (1971–77 - దాదాపు 6 సంవత్సరాలు).
• అతి తక్కువ కాలం కొనసాగిన లోక్‌సభ: 12వ లోక్‌సభ (1998–99 - కేవలం 13 నెలలు).
• మొట్టమొదటి హంగ్ పార్లమెంట్: 9వ లోక్‌సభ (1989).
• తొలి గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నేత: వై.బి. చవాన్ (6వ లోక్‌సభ, 1977).
• ప్రధాన ప్రతిపక్ష పాత్ర పోషించిన తొలి ప్రాంతీయ పార్టీ: తెలుగుదేశం పార్టీ (8వ లోక్‌సభ - 1984).
• లోక్‌సభ మహిళా స్పీకర్లు (ఇద్దరు): మీరా కుమార్ (15వ లోక్‌సభ), సుమిత్రా మహాజన్ (16వ లోక్‌సభ).
• అత్యధిక మహిళా ఎంపీలు ఎన్నికైన సభ: 17వ లోక్‌సభ (78 మంది మహిళలు - 14.36%).
• 18వ లోక్‌సభ స్పీకర్ & విపక్ష నేత: స్పీకర్ – ఓం బిర్లా; ప్రతిపక్ష నాయకుడు – రాహుల్ గాంధీ.