పార్లమెంటరీ కమిటీలు | Parliamentary Committees of India

భారత రాజ్యాంగం – పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ

భారత పార్లమెంటరీ కమిటీలు | Parliamentary Committees

[ఆర్థిక కమిటీలు (PAC, Estimates, COPU), శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీలు & విధులతో కూడిన సమగ్ర మార్గదర్శి]

శాసన నిర్మాణంలో సూక్ష్మ యంత్రాంగం: ఆధునిక కాలంలో శాసనాల సంఖ్య పెరగడం, చట్టాల్లో సాంకేతికత విస్తరించడం, మరియు పార్లమెంటులో లోతుగా చర్చించడానికి సమయం చాలకపోవడంతో పార్లమెంటరీ కమిటీలు కీలకపాత్ర పోషిస్తున్నాయి. ఈ కమిటీల విధానానికి పుట్టినిల్లు బ్రిటన్.

పార్లమెంటరీ కమిటీలపై ప్రముఖుల నిర్వచనాలు | Scholars' Famous Quotes

• ఉడ్రో విల్సన్ (Woodrow Wilson): "శాసనసభ సమావేశాల్లో కాకుండా కమిటీల్లోనే అసలైన శాసన నిర్మాణం జరుగుతుంది. ఆధునిక కాలంలో ఈ కమిటీలు 'మినీ శాసనసభలుగా' (Mini-Parliaments) అవతరించాయి."
• థామస్ రీడ్ (Thomas Reed): "ఆధునిక కాలంలో శాసనవ్యవస్థకు పార్లమెంటరీ కమిటీలు కళ్ళు, చెవులు, చేతులుగాను, కొన్నిసార్లు మెదడుగా కూడా పనిచేస్తున్నాయి."
• మారిస్ జోన్స్ (Morris Jones): "శాసనాల నాణ్యత, సామర్థ్యం మరియు విలువలు పార్లమెంటరీ కమిటీల పరిశీలనపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి."
• హిరేన్ ముఖర్జీ: "ఆడంబరాలు, పటాటోపాల మధ్య జరిగే సభా సమావేశాల కంటే పార్లమెంటరీ కమిటీలకు ప్రాధాన్యతనిస్తే శాసనాల నాణ్యత పెరుగుతుంది."

పార్లమెంటరీ కమిటీల సాధారణ లక్షణాలు & నిబంధనలు

• పదవీకాలం: స్టాండింగ్ కమిటీలలోని సభ్యుల సాధారణ పదవీకాలం 1 సంవత్సరం.
• మంత్రులకు సభ్యత్వం లేదు: పార్లమెంటరీ కమిటీలలో ఏ కేంద్ర మంత్రి కూడా సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి లేదా నామినేట్ కావడానికి అర్హులు కారు. (ఒక సభ్యుడు కమిటీలో ఉన్నప్పుడు మంత్రిగా నియమితులైతే కమిటీ సభ్యత్వం తక్షణమే రద్దవుతుంది).
• సభ్యుల నిష్పత్తి (2:1 Ratio): ఉభయ సభల సభ్యులతో కూడిన సంయుక్త కమిటీలలో సాధారణంగా లోక్‌సభ మరియు రాజ్యసభ ప్రాతినిధ్యం 2:1 నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.
• సభాధ్యక్షుల నియమం: స్పీకర్ లేదా డిప్యూటీ స్పీకర్ ఏదైనా కమిటీలో సభ్యుడిగా ఉంటే, ఆ కమిటీకి వారే సహజంగా ఛైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు. సంయుక్త కమిటీల ఛైర్మన్లను లోక్‌సభ స్పీకర్ నియమిస్తారు.
• సభా కోరం (Quorum): కమిటీ సమావేశాలు జరగడానికి కావలసిన కనీస హాజరు మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 1/3 వంతు.
• తీర్పుల స్వభావం: ఈ కమిటీల సిఫారసులు ప్రభుత్వానికి కేవలం సలహా పూర్వకమైనవి మాత్రమే (Advisory in Nature); ప్రభుత్వానికి తప్పనిసరి కాదు.

కమిటీల వర్గీకరణ: స్టాండింగ్ కమిటీలు vs అడ్‌హాక్ కమిటీలు

పార్లమెంటరీ కమిటీలు ప్రధానంగా 2 వర్గాలుగా ఉంటాయి:

• (a) స్టాండింగ్ కమిటీలు (Standing Committees - శాశ్వత కమిటీలు): ప్రతి సంవత్సరం పునర్నిర్మించబడి నిరంతరాయంగా పనిచేస్తాయి (ఉదా: పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ, అంచనాల సంఘం, శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీలు).
• (b) అడ్‌హాక్ కమిటీలు (Ad-hoc Committees - తాత్కాలిక కమిటీలు): ఏదైనా నిర్దిష్ట అంశం, కుంభకోణం లేదా బిల్లుపై పరిశీలనకు ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేస్తారు (ఉదా: జాయింట్ పార్లమెంటరీ కమిటీ - JPC, సెలెక్ట్ కమిటీ). తమ నివేదికను సమర్పించిన వెంటనే ఈ కమిటీ రద్దవుతుంది.

ప్రధాన ఆర్థిక కమిటీలు – సమగ్ర విశ్లేషణ | Three Financial Committees

1. పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (Public Accounts Committee - PAC) [1921]:

• భారతదేశంలో అత్యంత పురాతనమైన పార్లమెంటరీ కమిటీ. 1919 మాంటెగు-చేమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణల ఆధారంగా 1921 లో ఏర్పాటైంది.
• మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య: 22 మంది (లోక్‌సభ నుండి 15 + రాజ్యసభ నుండి 7). సభ్యులను నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య ఏక బదిలీ ఓటు పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు.
• ఛైర్మన్ నియామకం: కమిటీ ఛైర్మన్‌ను లోక్‌సభ స్పీకర్ నియమిస్తారు. 1967 నుండి ఈ కమిటీ ఛైర్మన్‌గా ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీకి చెందిన నాయకుడిని నియమించడం సాంప్రదాయంగా వస్తోంది (తొలి ప్రతిపక్ష ఛైర్మన్: ఎం.ఆర్. మసాని, స్వతంత్ర పార్టీ).
• కాగ్ (CAG) అనుసంధానం: కాగ్ పార్లమెంటుకు సమర్పించిన వార్షిక ఆడిట్ నివేదికలను పీఏసీ క్షుణ్ణంగా పరిశీలిస్తుంది. అందుకే కాగ్‌ను పీఏసీకి "మిత్రుడు, తాత్వికుడు మరియు మార్గదర్శి" (Friend, Philosopher and Guide) అని పిలుస్తారు.
• కమిటీ తన నివేదికను లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు సమర్పిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఖర్చులలో దుబారా, నిధుల మళ్లింపులను బహిర్గతం చేస్తుంది.

2. అంచనాల సంఘం (Estimates Committee) [1950]:

• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత నాటి కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి జాన్ మథై (John Mathai) సిఫారసుల ఆధారంగా 1950 లో ఏర్పాటైంది.
• పార్లమెంటరీ కమిటీలన్నింటిలో అతిపెద్ద కమిటీ (Largest Committee): మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య 30 మంది.
• ప్రత్యేకత: ఈ 30 మంది సభ్యులూ కేవలం లోక్‌సభ నుండి మాత్రమే ఎన్నుకోబడతారు (రాజ్యసభకు ఎలాంటి ప్రాతినిధ్యం ఉండదు).
• ఛైర్మన్: లోక్‌సభ స్పీకర్ అధికార పార్టీకి చెందిన సభ్యులలో ఒకరిని ఈ కమిటీ ఛైర్మన్‌గా నియమిస్తారు.
• నిరంతర మితవ్యయ కమిటీ: ప్రభుత్వ బడ్జెట్ అంచనాలలో దుబారా తగ్గించి, పొదుపు పాటించే మార్గాలను సూచిస్తుంది కాబట్టి దీనిని "నిరంతర మితవ్యయ కమిటీ" (Continuous Economy Committee) అని పిలుస్తారు.

3. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల కమిటీ (Committee on Public Undertakings - COPU) [1964]:

• ప్రముఖ ఎంపీ లంకా సుందరం లేవనెత్తిన చర్చల ఆధారంగా ఏర్పాటైన వి.కె. కృష్ణమీనన్ కమిటీ సిఫారసులతో 1964 లో ఏర్పాటైంది.
• 1964 లో 15 మంది సభ్యులు ఉండగా, 1974 లో దీని సభ్యుల సంఖ్యను 22 కు పెంచారు (లోక్‌సభ నుండి 15 + రాజ్యసభ నుండి 7).
• ఛైర్మన్‌ను లోక్‌సభ స్పీకర్ లోక్‌సభ సభ్యుల నుండి మాత్రమే నియమిస్తారు (రాజ్యసభ సభ్యుడు దీనికి ఛైర్మన్ కాలేరు).
• కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలైన LIC, ONGC, SAIL, IOC, BHEL మొదలైన వాటి వాణిజ్య స్వయంప్రతిపత్తి, ఆర్థిక లాభనష్టాలు మరియు కాగ్ ఆడిట్ నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది.

శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీలు | Departmentally Related Standing Committees (DRSCs)

మంత్రిత్వ శాఖల పనితీరును సమగ్రంగా పరిశీలించడానికి 1993 లో 17 శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీలను ప్రారంభించారు. 2004 లో వీటి సంఖ్యను 24 కి పెంచారు:

• మొత్తం 24 కమిటీలలో: 16 కమిటీలు లోక్‌సభ పరిధిలో పనిచేస్తాయి (వీటి ఛైర్మన్లను స్పీకర్ నియమిస్తారు); 8 కమిటీలు రాజ్యసభ పరిధిలో పనిచేస్తాయి (వీటి ఛైర్మన్లను రాజ్యసభ ఛైర్మన్ నియమిస్తారు).
• సభ్యుల సంఖ్య (2004 సవరణ): ఒక్కో కమిటీలో గరిష్టంగా 31 మంది సభ్యులు ఉంటారు (లోక్‌సభ నుండి 21 + రాజ్యసభ నుండి 10).
• ప్రధాన విధులు: బడ్జెట్ డిమాండ్లను పరిశీలించడం, మంత్రిత్వ శాఖల బిల్లులను సూక్ష్మంగా సమీక్షించడం, శాఖల వార్షిక నివేదికలను అధ్యయనం చేయడం.

ఇతర ముఖ్యమైన పార్లమెంటరీ కమిటీలు | Other Key Committees

• సభా వ్యవహారాల కమిటీ (Business Advisory Committee - BAC): సభ రోజువారీ కార్యక్రమాల నిర్వహణ, బిల్లులపై చర్చల సమయాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. లోక్‌సభ బీఏసీ లో 15 మంది సభ్యులు (స్పీకర్ ఛైర్మన్); రాజ్యసభ బీఏసీ లో 11 మంది సభ్యులు (ఛైర్మన్ పదవీరీత్యా అధ్యక్షుడు).
• ఎస్సీ, ఎస్టీల సంక్షేమ కమిటీ (Committee on Welfare of SCs and STs) [1968]: మొత్తం సభ్యులు 30 మంది (లోక్‌సభ - 20, రాజ్యసభ - 10). జాతీయ ఎస్సీ, ఎస్టీ కమిషన్ల నివేదికలను, ప్రభుత్వ పథకాల అమలును సమీక్షిస్తుంది.
• మహిళా సాధికారత కమిటీ (Committee on Empowerment of Women) [1997-98]: మొత్తం సభ్యులు 30 మంది (లోక్‌సభ - 20, రాజ్యసభ - 10). జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW) నివేదికలను మరియు మహిళా సంక్షేమ చట్టాల అమలును పర్యవేక్షిస్తుంది.
• ప్రైవేట్ సభ్యుల బిల్లుల కమిటీ (Committee on Private Members' Bills): సభ్యులు 15 మంది (కేవలం లోక్‌సభలోనే ఉంటుంది). లోక్‌సభ డిప్యూటీ స్పీకర్ దీనికి ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు.
• సభా హక్కుల కమిటీ (Committee of Privileges): సభా హక్కుల ఉల్లంఘనలను పరిశీలిస్తుంది. లోక్‌సభలో 15 మంది, రాజ్యసభలో 10 మంది సభ్యులు ఉంటారు.
• లైబ్రరీ కమిటీ (Library Committee): పార్లమెంట్ లైబ్రరీ నిర్వహణను చూస్తుంది. మొత్తం 9 మంది సభ్యులు (లోక్‌సభ నుండి 6, రాజ్యసభ నుండి 3).

ప్రధాన ఆర్థిక కమిటీల సమగ్ర తులనాత్మక పట్టిక | Financial Committees Comparison Table

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి 3 ప్రధాన ఆర్థిక కమిటీల వ్యత్యాసాలను చూడవచ్చు:

కమిటీ పేరు	ఏర్పడిన సంవత్సరం	మొత్తం సభ్యులు (LS + RS)	సిఫారసు చేసిన కమిటీ / వ్యక్తి	ఛైర్మన్ సంప్రదాయం
పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ (PAC)	1921	22 (15 + 7)	1919 మాంటెగు-చేమ్స్‌ఫర్డ్ చట్టం	ప్రధాన ప్రతిపక్ష నేత (1967 నుండి)
అంచనాల సంఘం (Estimates Committee)	1950	30 (కేవలం లోక్‌సభ నుండే)	జాన్ మథై (నాటి ఆర్థిక మంత్రి)	పాలక పక్ష సభ్యుడు (స్పీకర్ నియమిస్తారు)
ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల కమిటీ (COPU)	1964	22 (15 + 7)	వి.కె. కృష్ణమీనన్ కమిటీ	లోక్‌సభ సభ్యులలో ఒకరు (స్పీకర్ నియమిస్తారు)

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• అతి పురాతన పార్లమెంటరీ కమిటీ: పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీ - PAC (1921).
• అత్యధిక సభ్యులు గల కమిటీ: అంచనాల సంఘం (30 మంది - అందరూ లోక్‌సభ సభ్యులే).
• కమిటీల సాధారణ పదవీకాలం: 1 సంవత్సరం (మంత్రులకు సభ్యత్వం ఉండరాదు).
• శాఖాపరమైన స్టాండింగ్ కమిటీల సంఖ్య: 24 కమిటీలు (16 లోక్‌సభ, 8 రాజ్యసభ; ఒక్కో కమిటీలో 31 మంది సభ్యులు).
• కాగ్ (CAG) ఎవరికి మార్గదర్శిగా ఉంటారు?: పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీకి (PAC).
• సభా వ్యవహారాల కమిటీ (BAC) ఛైర్మన్: లోక్‌సభలో స్పీకర్; రాజ్యసభలో రాజ్యసభ ఛైర్మన్.
• ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల కమిటీ ఏర్పాటుకు కారణమైన కమిటీ: వి.కె. కృష్ణమీనన్ కమిటీ (1964).