న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు | Supreme Court Judges Salaries

భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V - Chapter IV)

సుప్రీంకోర్టు జీతభత్యాలు, తాత్కాలిక న్యాయమూర్తులు & ప్రధాన పీఠం

[ఆర్టికల్స్ 125 నుండి 130 – సవరించిన వేతనాలు, అడ్‌హాక్ నియామకాలు & ప్రాంతీయ బెంచ్‌ల చర్చ]

ఆర్థిక స్వతంత్రత & ప్రత్యేక యంత్రాంగం: న్యాయవ్యవస్థ నిష్పాక్షికతను కాపాడేందుకు రాజ్యాంగం న్యాయమూర్తుల వేతనాలకు ప్రత్యేక ఆర్థిక రక్షణ కల్పించింది. అలాగే కోర్టులో కోరం కొరవడినప్పుడు అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తులను నియమించేందుకు, పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తుల సేవలను పొందేందుకు మరియు న్యాయస్థాన పీఠాన్ని నిర్వహించేందుకు 125 నుండి 130 వరకు గల అధికరణలు స్పష్టమైన అధికారాలను ప్రసాదించాయి.

1. న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు & ఆర్థిక రక్షణలు (Article 125)

• నిర్ణయాధికారం: ఆర్టికల్ 125(1) ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల వేతనాలు, సెలవులు, పెన్షన్ మరియు అలవెన్సులను కేంద్ర పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది (రాజ్యాంగంలోని 2వ షెడ్యూల్ భాగం D లో ప్రాథమిక నిబంధనలు ఉన్నాయి).
• కేంద్ర సంచిత నిధిపై భారం (Charged on Consolidated Fund): వీరి జీతభత్యాలు మరియు పెన్షన్లు కేంద్ర సంచిత నిధి (Consolidated Fund of India) నుండి చెల్లించబడతాయి (ఆర్టికల్ 112(3)(d)). వీటిపై పార్లమెంటులో చర్చించవచ్చు కానీ ఓటింగ్‌కు పెట్టడానికి వీల్లేదు (Non-votable).
• ప్రతికూల మార్పుల నిరోధం: ఒక న్యాయమూర్తి నియమితుడైన తర్వాత ఆయన పదవీకాలంలో ఆయనకు నష్టం కలిగించేలా జీతభత్యాలలో ఎలాంటి ప్రతికూల కోత విధించరాదు (Cannot be varied to their disadvantage).
• ఏకైక మినహాయింపు (ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి): ఆర్టికల్ 360 ప్రకారం దేశంలో ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (Financial Emergency) అమల్లో ఉన్న సమయంలో మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఆదేశాల ద్వారా న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలలో కోత విధించవచ్చు.
• ఆదాయపు పన్ను (Income Tax): న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు ఆదాయపు పన్ను చట్ట పరిధిలోకి వస్తాయి (వీరు సాధారణ పౌరుల మాదిరిగానే వర్తించే ఆదాయపు పన్ను చెల్లిస్తారు).

తాజా సవరించిన నెలసరి మూల వేతనాలు (High Court & Supreme Court Judges Act, 2018):

7వ వేతన సంఘం సిఫారసుల ఆధారంగా పార్లమెంటు చేసిన చట్ట సవరణ ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల వేతనాలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

• భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) వేతనం: నెలకు ₹2,80,000/- (గతంలో ₹1,00,000 ఉండేది).
• సుప్రీంకోర్టు ఇతర న్యాయమూర్తుల వేతనం: నెలకు ₹2,50,000/- (గతంలో ₹90,000 ఉండేది).
• అదనపు సౌకర్యాలు: ఉచిత అధికారిక నివాసం, ఆతిథ్య భత్యం (Sumptuary Allowance), కారు, రక్షణ భద్రత, ఉచిత వైద్య మరియు ప్రయాణ సౌకర్యాలు లభిస్తాయి. పదవీ విరమణ అనంతరం చివరిగా పొందిన మూల వేతనంలో 50% నెలవారీ పెన్షన్‌గా పొందుతారు.

తాత్కాలిక, అడ్‌హాక్ & రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తులు (Articles 126, 127 & 128)

ఆర్టికల్ 126 – తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తి నియామకం (Acting Chief Justice):

• భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు, లేదా ఆయన తాత్కాలికంగా విధులకు గైర్హాజరైనప్పుడు, లేదా తన బాధ్యతలను నిర్వర్తించలేని పరిస్థితుల్లో ఉన్నప్పుడు — సుప్రీంకోర్టులోని ఇతర న్యాయమూర్తులలో ఒకరిని భారత రాష్ట్రపతి 'తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా' (Acting CJI) నియమిస్తారు.

ఆర్టికల్ 127 – అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తుల నియామకం (Ad-hoc Judges):

• ఆవిర్భావ మూలం: సుప్రీంకోర్టులో 'అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తుల' నియామక భావనను ఫ్రాన్స్ రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు.
• నియామక సందర్భం: సుప్రీంకోర్టు ఏదైనా సెషన్ నిర్వహించడానికి శాశ్వత న్యాయమూర్తుల 'కోరం' (Quorum) కొరవడినప్పుడు మాత్రమే అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తులను నియమిస్తారు.
• ఎవరిని నియమిస్తారు?: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితుడయ్యేందుకు అవసరమైన పూర్తి అర్హతలు కలిగిన ఏదైనా ఒక హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తాత్కాలిక కాలానికి అడ్‌హాక్ జడ్జిగా నియమిస్తారు.
• నియామక ప్రక్రియ: భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని మరియు రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతిని పొందిన తర్వాతే అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తిని రాతపూర్వకంగా నియమిస్తారు.
• అధికారాలు: సుప్రీంకోర్టులో విధులు నిర్వర్తించే కాలంలో వీరికి సుప్రీంకోర్టు సాధారణ న్యాయమూర్తికి ఉండే అన్ని అధికారాలు, అధికార పరిధి, హోదా మరియు సౌకర్యాలు లభిస్తాయి.
• *ముఖ్యమైన పరీక్షల తేడా: అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తుల నియామక నిబంధన కేవలం సుప్రీంకోర్టుకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది; హైకోర్టులలో 'అదనపు న్యాయమూర్తులను' (Additional Judges - Art 224) నియమిస్తారు తప్ప అడ్‌హాక్ జడ్జిలను నియమించరు.

ఆర్టికల్ 128 – పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తుల సేవలు (Attendance of Retired Judges):

• పెండింగ్ కేసుల భారం అధికమైనప్పుడు లేదా ప్రత్యేక విచారణల నిమిత్తం సుప్రీంకోర్టు లేదా ఫెడరల్ కోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తులను, లేదా సుప్రీంకోర్టు జడ్జిగా పనిచేసే అర్హత గల రిటైర్డ్ హైకోర్టు జడ్జిలను తిరిగి విధులకు హాజరుకావాలని కోరవచ్చు.
• ప్రక్రియ: భారత రాష్ట్రపతి ముందస్తు ఆమోదంతో మరియు ఆ రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి వ్యక్తిగత సమ్మతితో (Consent) మాత్రమే CJI వారిని విధులకు ఆహ్వానించగలరు.
• వీరికి రాష్ట్రపతి నిర్ణయించిన అలవెన్సులు లభిస్తాయి; సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తికి ఉండే అన్ని అధికారాలు ఉన్నప్పటికీ వీరు అధికారికంగా కోర్టు పూర్తికాల న్యాయమూర్తిగా పరిగణించబడరు.

సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన పీఠం & ప్రాంతీయ బెంచ్‌ల ఏర్పాటు చర్చ (Article 130)

• రాజ్యాంగ స్థానం: ఆర్టికల్ 130 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు శాశ్వత ప్రధాన పీఠం (Seat of the Supreme Court) న్యూఢిల్లీలో ఉంటుంది.
• ఇతర ప్రాంతాల్లో సమావేశాలు: భారత రాష్ట్రపతి ముందస్తు ఆమోదంతో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) దేశంలోని ఏ ప్రాంతంలోనైనా సుప్రీంకోర్టు బెంచ్‌ను ఏర్పాటు చేయవచ్చు లేదా సమావేశాలు నిర్వహించవచ్చు. (ఇది పూర్తిగా సీజేఐ విచక్షణాధికారం; ఏ పౌరుడు లేదా న్యాయస్థానం సీజేఐని ఇతర ప్రాంతాల్లో బెంచ్ పెట్టాలని ఆదేశించలేరు).

ప్రాంతీయ బెంచ్‌ల (Regional Benches) ఏర్పాటుపై చారిత్రక ప్రతిపాదనలు:

• దక్షిణాది, ఈశాన్య రాష్ట్రాల ప్రజలకు ఢిల్లీ సుదూర ప్రాంతంలో ఉండటం వల్ల ప్రయాణ ఖర్చులు, సమయం వృధా అవుతున్నాయనే కారణంతో దేశంలోని నాలుగు ప్రధాన నగరాల్లో ప్రాంతీయ బెంచ్‌లు ఏర్పాటు చేయాలని ప్రజా డిమాండ్లు వచ్చాయి.
• 2000 లో సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరణ: కేంద్ర కేబినెట్ ముంబయి, చెన్నై, కోల్‌కతాలలో సుప్రీంకోర్టు బెంచ్‌లు ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించగా, సుప్రీంకోర్టు పూర్తిస్థాయి న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం దేశ ఏకీకృత న్యాయ స్వభావం దెబ్బతింటుందనే కారణంతో ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది.
• లా కమిషన్ 229వ నివేదిక (2009) – చారిత్రక సిఫారసు: జస్టిస్ ఏ.ఆర్. లక్ష్మణన్ నేతృత్వంలోని భారత లా కమిషన్ తన 229వ నివేదికలో సుప్రీంకోర్టును రెండు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించాలని సిఫారసు చేసింది:
  1. రాజ్యాంగ ధర్మాసనం (Constitution Bench): రాజ్యాంగపరమైన వివాదాలు, జాతీయ ప్రాధాన్యతా అంశాలను విచారించడానికి కేవలం న్యూఢిల్లీలోనే ఒక శాశ్వత రాజ్యాంగ కోర్టు ఉండాలి.
  2. నాలుగు అప్పిలేట్ / కాసేషన్ బెంచ్‌లు (Cassation Benches): సాధారణ సివిల్, క్రిమినల్ అప్పీళ్లను పరిష్కరించడానికి నాలుగు ప్రాంతాలలో ప్రత్యేక బెంచ్‌లు ఉండాలి:
  • ఉత్తర ప్రాంత బెంచ్ – న్యూఢిల్లీ
  • దక్షిణ ప్రాంత బెంచ్ – చెన్నై లేదా హైదరాబాద్
  • తూర్పు ప్రాంత బెంచ్ – కోల్‌కతా
  • పశ్చిమ ప్రాంత బెంచ్ – ముంబయి
• పార్లమెంటరీ స్టాండింగ్ కమిటీ సమర్థన: లా అండ్ జస్టిస్ పార్లమెంటరీ స్టాండింగ్ కమిటీ కూడా పెండింగ్ కేసుల పరిష్కారానికి, సామాన్యుడికి న్యాయం చేరువ చేయడానికి ప్రాంతీయ బెంచ్‌ల ఏర్పాటును బలంగా సమర్థించింది.

సుప్రీంకోర్టు అధికరణలు (Articles 125 – 130) – క్విక్ రిఫరెన్స్ టేబుల్

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి ఆర్టికల్స్ 125 నుండి 130 వరకు గల ప్రధానాంశాలను చూడవచ్చు:

అధికరణ (Article)	రాజ్యాంగ శీర్షిక	ప్రధాన అంశం / నియామక అధికారం
ఆర్టికల్ 125	న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలు	పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది; కేంద్ర సంచిత నిధిపై భారం (CJI: ₹2.80 లక్షలు, ఇతరులు: ₹2.50 లక్షలు).
ఆర్టికల్ 126	తాత్కాలిక CJI నియామకం	CJI పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు సుప్రీంకోర్టు జడ్జిలలో ఒకరిని భారత రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
ఆర్టికల్ 127	అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తులు	కోరం లేనప్పుడు హైకోర్టు జడ్జిని రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) నియమిస్తారు (ఫ్రాన్స్ మూలం).
ఆర్టికల్ 128	రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తుల సేవలు	రాష్ట్రపతి ముందస్తు ఆమోదం & న్యాయమూర్తి సమ్మతితో విధులకు హాజరుకావాలని CJI కోరవచ్చు.
ఆర్టికల్ 129	కోర్ట్ ఆఫ్ రికార్డ్	సుప్రీంకోర్టు తీర్పులకు శాశ్వత రికార్డు విలువ ఉంటుంది; కోర్టు ధిక్కారానికి శిక్షించే అధికారం కలదు.
ఆర్టికల్ 130	సుప్రీంకోర్టు స్థానం / పీఠం	ప్రధాన కేంద్రం ఢిల్లీ; రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో CJI ఇతర ప్రాంతాలలోనూ బెంచ్‌లను నిర్వహించవచ్చు.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాల అధికరణ: ఆర్టికల్ 125 (కేంద్ర సంచిత నిధి నుండి చెల్లింపు).
• CJI ప్రస్తుత నెలసరి మూల వేతనం: ₹2,80,000/-; ఇతర న్యాయమూర్తుల వేతనం: ₹2,50,000/-.
• జీతభత్యాలలో కోత విధించగల ఏకైక సందర్భం: ఆర్టికల్ 360 (ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి).
• తాత్కాలిక CJI నియామక అధికరణ: ఆర్టికల్ 126 (నియమించేది: రాష్ట్రపతి).
• అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తుల నియామక అధికరణ: ఆర్టికల్ 127 (నియమించేది: రాష్ట్రపతి అనుమతితో CJI; మూలం: ఫ్రాన్స్).
• అడ్‌హాక్ న్యాయమూర్తులను ఎప్పుడు నియమిస్తారు?: కోర్టులో 'కోరం' కొరవడినప్పుడు మాత్రమే.
• సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన పీఠం (ఢిల్లీ) అధికరణ: ఆర్టికల్ 130.
• ప్రాంతీయ కాసేషన్ బెంచ్‌లను ప్రతిపాదించిన నివేదిక: భారత లా కమిషన్ 229వ నివేదిక (2009).