Preamble of Indian Constitution - రాజ్యాంగ ప్రవేశిక

భారత రాజ్యాంగ ప్రవేశిక & రాజ్యాంగ ముఖ్య లక్షణాలు

ముఖ్య గమనిక: భారత రాజ్యాంగానికి ప్రవేశిక ఒక దిక్సూచి మరియు తాత్విక మూలాధారం వంటిది. రాజ్యాంగ నిర్మాతల ఆశయాలు, ఆదర్శాలు మరియు దేశ పాలనా స్వరూపం ప్రవేశికలోనే నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.

1. రాజ్యాంగ ప్రవేశిక - చారిత్రక నేపథ్యం

• భావన సేకరణ: 'రాజ్యాంగ ప్రవేశిక' అనే భావనను అమెరికా రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించారు. ప్రవేశిక భాషను ఆస్ట్రేలియా రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించారు.
• లక్ష్యాలు - ఆశయాల తీర్మానం: డిసెంబర్ 13, 1946న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రాజ్యాంగ పరిషత్‌లో 'లక్ష్యాలు మరియు ఆశయాల తీర్మానం' (Objectives Resolution) ప్రవేశపెట్టారు.
• ఆమోదం: రాజ్యాంగ పరిషత్ దీనిని జనవరి 22, 1947న ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది.
• ఈ నెహ్రూ లక్ష్యాలు, ఆశయాల తీర్మానం ఆధారంగానే భారత రాజ్యాంగ ప్రవేశిక రూపొందించబడింది.
• నెహ్రూ వ్యాఖ్య: ఈ తీర్మానాన్ని "మనం అనగా రాజ్యాంగ పరిషత్ భారత ప్రజలకు చేసిన పవిత్ర ప్రతిజ్ఞ" గా నెహ్రూ వర్ణించారు.
• పేర్లు: ప్రవేశికను పీఠిక, ప్రస్తావన, ప్రారంభం, అవతారిక, ప్రియాంబుల్ (Preamble) అనే పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.

2. ప్రవేశికపై ప్రముఖుల అభిప్రాయాలు & వ్యాఖ్యలు

• K.M. మున్షీ: "భారత జాతి రాజకీయ జాతక చక్రం" (Political Horoscope of the Indian Constitution).
• ఠాకూర్ దాస్ భార్గవ: "ప్రవేశిక భారత రాజ్యాంగానికి ఆత్మ వంటిది, మూలహారం, కంఠాభరణం మరియు కొలమానం వంటిది."
• మహేశ్వరి: "భారత రాజ్యాంగ సారాంశం."
• అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్: "భారత ప్రజలు ఎంతోకాలంగా కన్న కలల సాకారమే రాజ్యాంగ ప్రవేశిక."
• ఎర్నెస్ట్ బార్కర్: "భారత రాజ్యాంగానికి ప్రధాన మూలాధారం రాజ్యాంగ పీఠిక (Key to the Constitution)."
• జస్టిస్ ఎం. హిదయతుల్లా: "రాజ్యాంగ ప్రవేశికను అమెరికా స్వాతంత్య్ర మరియు హక్కుల ప్రకటనతో పోల్చదగినది అయినప్పటికీ దానికంటే ఉన్నతమైనది, ఎందుకంటే మన రాజ్యాంగ ప్రాథమిక లక్ష్యాలు, ఆశయాలు ఇందులో ఇమిడి ఉన్నాయి."
• జస్టిస్ S.M. సిక్రీ: "రాజ్యాంగ ప్రవేశికలో భౌతికంగా ఎలాంటి పదాలను పొందుపరచినప్పటికీ మన రాజ్యాంగ స్ఫూర్తి ప్రవేశికలో దాగి ఉన్నది."
• ప్రొ. J.R. శివాక్ (4 కోణాలు):
  • I. భారత ప్రజలమైన మేము: దేశంలో రాజకీయాధికారానికి మూలం ప్రజలే.
  • II. సర్వసత్తాక, సామ్యవాద, లౌకిక, ప్రజాస్వామ్య, గణతంత్ర రాజ్యం: ప్రభుత్వ స్వరూప స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
  • III. న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం, ఏకత మరియు సమగ్రత: సాధించవలసిన లక్ష్యాలు, ఆశయాలను సూచిస్తుంది.
  • IV. ఆమోదించిన తేదీ (26-11-1949): లక్ష్యాల సాధనకు అంకితమైన రోజును తెలియజేస్తుంది.

3. ప్రవేశికలోని కీలక అంశాలు - విశ్లేషణ

42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976): ఇందిరాగాంధీ ప్రధానిగా ఉన్న కాలంలో ప్రవేశికను ఏకైకసారి సవరిస్తూ "సామ్యవాద (Socialist)", "లౌకిక (Secular)" మరియు "సమగ్రత (Integrity)" అనే మూడు పదాలను చేర్చారు.

అ) సర్వసత్తాక (Sovereign):

• సర్వసత్తాక రాజ్యమనగా పూర్తి సార్వభౌమాధికారం గల రాజ్యం. 1947 ఆగస్టు 15న భారత్ సార్వభౌమాధికార రాజ్యంగా అవతరించింది.
• భారతదేశ అంతరంగిక మరియు విదేశాంగ విషయాలలో ఇతర దేశాల జోక్యం లేకుండా స్వతంత్ర నిర్ణయాలు తీసుకునే సర్వోన్నత అధికారం.
• ఉదాహరణ: పోఖ్రాన్ అణుపరీక్షల నిర్వహణ, రష్యాతో రక్షణ/రాకెట్ ఒప్పందాల సమయంలో అమెరికా హెచ్చరికలను ఖాతరు చేయకుండా స్వతంత్ర నిర్ణయాలు తీసుకుంది.
• కామన్వెల్త్ సభ్యత్వం: భారత్ కామన్వెల్త్‌లో చేరడం స్వచ్ఛంద నిర్ణయం మాత్రమేనని, ఎప్పుడైనా వైదొలిగే అధికారం ఉన్నందున ఇది దేశ సార్వభౌమత్వానికి భంగం కాదని నెహ్రూ స్పష్టం చేశారు.

ఆ) సామ్యవాదం (Socialist):

• మనదేశం అనుసరించేది కార్ల్ మార్క్స్ కమ్యూనిస్ట్ సామ్యవాదం కాదు; బ్రిటన్ 'ఫేబియనిజమ్' మరియు గాంధేయవాదం కలయికతో కూడిన ప్రజాస్వామ్య సామ్యవాదం (నెహ్రూ సామ్యవాదం).
• శాంతియుత, కేంద్రీకృత ప్రణాళికల ద్వారా ధనిక, పేద వ్యత్యాసాలను తగ్గించి సమసమాజ స్థాపన చేయడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

ముఖ్యమైన కేసులు:

• D.S. నకారా Vs Union of India: భారత సామ్యవాదం మార్క్సిజం మరియు గాంధీయిజంల సమ్మిశ్రమం. అసమానతలు తొలిగిపోయేంతవరకు ఈ పదం రాజ్యాంగంలో కొనసాగుతుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.
• Common Cause Vs Union of India: ఆర్థిక సంస్కరణలు, ప్రైవేటీకరణ వల్ల సామ్యవాద భావన తొలగిపోదని, సంస్కరణల ఫలితాలు సామాన్యులకు చేరేవరకు దీని ప్రాధాన్యత ఉంటుందని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ఇ) లౌకిక (Secular):

• రాజ్యానికి అధికారిక మతం ఉండదు; ప్రభుత్వ పరిపాలనలో మత ప్రాధాన్యత ఉండదు. అన్ని మతాలను సమానంగా చూస్తుంది (సర్వధర్మ సమభావం). పౌరులకు స్వేచ్ఛాయుత మత హక్కు కల్పించబడింది.
• బ్రిటిష్ ఎన్‌సైక్లోపీడియా ప్రకారం Secular అంటే 'లౌకిక దృక్పథం'.
• 1976లో 42వ సవరణ ద్వారా ఈ పదాన్ని చేర్చినప్పటికీ, రాజ్యాంగం ప్రారంభం నుంచే లౌకిక భావాలు (ఆర్టికల్ 25-28) నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.
• S.R. బొమ్మై కేసు (1994): లౌకికతత్వం అనేది భారత రాజ్యాంగ 'మౌలిక స్వరూపం' (Basic Structure) లో అంతర్భాగమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

ఈ) ప్రజాస్వామ్యం (Democratic):

• 'Democracy' అనేది గ్రీకు పదాలైన 'డెమోస్' (ప్రజలు), 'క్రాషియా' (పరిపాలన/అధికారం) నుండి ఏర్పడింది.
• లార్డ్ బ్రైస్ (Modern Democracy రచయిత): "ప్రభుత్వంలో ప్రతిఒక్కరికి భాగస్వామ్యం కల్పించటమే ప్రజాస్వామ్యం."
• ఆర్టికల్ 326: సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కును కల్పించింది. 1952 నుండి క్రమం తప్పకుండా ఎన్నికలు జరుగుతూ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశంగా కొనసాగుతోంది.

ఉ) గణతంత్ర రాజ్యం (Republic):

• దేశాధినేత (రాష్ట్రపతి) వంశపారంపర్యంగా కాకుండా, ప్రజలచే ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా (ఎలక్టోరల్ కాలేజ్ ద్వారా) ఎన్నికవుతారు.
• స్టీఫెన్ లీకాక్ ప్రకారం "గణతంత్రమనేది రాచరికానికి వ్యతిరేకమైనది". ఈ విధానాన్ని ఫ్రాన్స్ నుండి గ్రహించారు.

ఊ) న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం:

• న్యాయం (Justice): సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం. ఈ భావనను రష్యా విప్లవం (1917) నుండి స్వీకరించారు.
  • సామాజిక న్యాయం: అంటరానితనం నిషేధం (ఆర్టికల్ 17), వెట్టిచాకిరీ, బాలకార్మిక నిషేధం, విద్య/ఉద్యోగాలలో ప్రత్యేక సదుపాయాలు.
  • రాజకీయ న్యాయం: ఓటు హక్కు, పోటీ చేసే హక్కు, విమర్శించే హక్కు.
  • ఆర్థిక న్యాయం: సంపద కేంద్రీకరణ నివారణ, పేదరిక నిర్మూలన పథకాలు.
• స్వేచ్ఛ (Liberty): ఆలోచన, భావప్రకటన, విశ్వాసం, ధర్మం మరియు ఆరాధనలలో స్వేచ్ఛ. (ఫ్రెంచ్ విప్లవం 1789 నుండి స్వీకృతం).
• సమానత్వం (Equality): హోదాలోను, అవకాశాలలోను సమానత్వం (బ్రిటన్ సమన్యాయ పాలన స్ఫూర్తి).
• సౌభ్రాతృత్వం (Fraternity): ప్రజల మధ్య సోదరభావం. దీనిని చేర్చాలని సూచించినది డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్.
• ఏకత మరియు సమగ్రత: ఏకత సామాజిక సామరస్యానికి ప్రతీక కాగా, 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చిన 'సమగ్రత' దేశ భౌగోళిక ఐక్యతను తెలుపుతుంది (దేశం నుండి ఏ ప్రాంతమూ విడిపోయే హక్కు లేదు).

4. ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో అంతర్భాగమా? కాదా? (సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు)

• మహావీర్ త్యాగి & జస్టిస్ గజేంద్రగడ్కర్: ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగం కాదని అభిప్రాయపడ్డారు.
• బేరూబారి కేసు (1960): ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో అంతర్భాగం కాదు మరియు ఇది ప్రభుత్వ అధికారాలకు మూలాధారం కాదని సుప్రీంకోర్టు పేర్కొంది.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): బేరూబారి తీర్పును కొట్టివేస్తూ, ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో అంతర్భాగమేనని, ఆర్టికల్ 368 కింద దీనిని సవరించవచ్చని (మౌలిక స్వరూపం దెబ్బతినకుండా) చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): రాజ్యాంగ సందిగ్ధతను పరిష్కరించేందుకు ప్రవేశికను దిక్సూచిగా ఉపయోగించాలని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
• LIC of India కేసు (1995) & S.R. బొమ్మై కేసు (1994): ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో అంతర్భాగమని పునరుద్ఘాటించాయి.

5. రాజ్యాంగ సవరణ విధానం (ఆర్టికల్ 368 - భాగం 20)

భారత రాజ్యాంగం దృఢ (Rigid - అమెరికా వంటిది), అదృఢ (Flexible - బ్రిటన్ వంటిది) లక్షణాల అద్భుత కలయిక. రాజ్యాంగ సవరణ విధానాన్ని దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగం నుండి గ్రహించారు.

సవరణ పద్ధతి	విధానం	సవరించే ప్రధాన అంశాలు
1. సాధారణ మెజారిటీ (అదృఢ లక్షణం)	పార్లమెంటు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో సాధారణ మెజారిటీ (50% కంటే ఎక్కువ).	• నూతన రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, సరిహద్దుల మార్పు (ఆర్టికల్ 3) • పౌరసత్వం (భాగం 2) • 2, 3, 5, 6వ షెడ్యూల్స్ • పార్లమెంట్ కోరం (ఆర్టికల్ 100), జీతభత్యాలు (106) • విధాన పరిషత్ ఏర్పాటు/రద్దు (ఆర్టికల్ 169) • అధికార భాష (భాగం 17)
2. ప్రత్యేక మెజారిటీ (దృఢ లక్షణం)	మొత్తం సభ్యులలో 50% పైగా + హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3rd మెజారిటీ.	• ప్రాథమిక హక్కులు (భాగం 3) • ఆదేశిక సూత్రాలు (భాగం 4) • ప్రాథమిక విధులు (భాగం 4A) • 1 & 3వ పద్ధతిలో లేని ఇతర అంశాలన్నీ.
3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం (సమాఖ్య లక్షణం)	పార్లమెంట్ 2/3rd మెజారిటీతో పాటు దేశంలోని కనీసం 50% రాష్ట్ర శాసనసభల సాధారణ ఆమోదం.	• రాష్ట్రపతి ఎన్నిక పద్ధతి (ఆర్టికల్ 54, 55) • కేంద్ర-రాష్ట్ర అధికార పరిధి (ఆర్టికల్ 73, 162, భాగం 11) • 7వ షెడ్యూల్ (కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు) • 4వ షెడ్యూల్ (రాజ్యసభ సీట్ల కేటాయింపు) • సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు అధికారాలు (ఆర్టికల్ 131) • ఆర్టికల్ 368 స్వయంగా సవరించడం.

సవరణ బిల్లులపై ప్రత్యేక నిబంధనలు:

• రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు (ముందస్తు రాష్ట్రపతి అనుమతి అవసరం లేదు).
• రాష్ట్ర శాసనసభలలో సవరణ బిల్లును మొదట ప్రవేశపెట్టే అధికారం లేదు.
• ఉభయసభల మధ్య భేదాభిప్రాయం వస్తే సంయుక్త సమావేశానికి (Joint Sitting - Art 108) అవకాశం లేదు; బిల్లు వీగిపోతుంది (ఉదా: 1989లో 64వ సవరణ బిల్లు).
• పార్లమెంట్ ఆమోదించిన తర్వాత రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి (24వ సవరణ 1971 ద్వారా తిరస్కరించే అధికారం తొలగించబడింది).

6. భారత రాజ్యాంగ ఇతర ముఖ్య లక్షణాలు

• రాజ్యాంగ ఆధిక్యత: బ్రిటన్‌లో పార్లమెంట్ ఆధిక్యత, అమెరికాలో న్యాయవ్యవస్థ ఆధిక్యత ఉండగా, భారతదేశంలో రాజ్యాంగ ఆధిక్యత అమల్లో ఉంది. ప్రభుత్వ అంగాలు రాజ్యాంగ పరిధికి లోబడే పనిచేయాలి.
• పార్లమెంటరీ విధానం: కార్యనిర్వాహక శాఖ శాసనసభకు సమిష్టి బాధ్యత వహిస్తుంది. దీనిని బ్రిటన్ (పార్లమెంట్ల మాత) నుండి స్వీకరించాం.
• వయోజన ఓటుహక్కు: ఆర్టికల్ 325 (వివక్ష రహిత ఓటు హక్కు), ఆర్టికల్ 326 (వయోజన ఓటు హక్కు). 61వ రాజ్యాంగ సవరణ (1988/89) ద్వారా ఓటుహక్కు వయస్సును 21 నుండి 18 ఏళ్లకు తగ్గించారు.
• స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ & న్యాయసమీక్ష: ఆర్టికల్ 50 ప్రకారం న్యాయశాఖను కార్యనిర్వాహక శాఖ నుండి వేరు చేశారు. 1803 'మార్బరీ వర్సెస్ మాడిసన్' కేసు ఆధారంగా అమెరికా నుండి న్యాయసమీక్ష భావన గ్రహించబడింది.
  • ఇంట్రావైర్స్ (Intra-vires): చట్టం రాజ్యాంగబద్ధంగా చెల్లుబాటు కావడం.
  • అల్ట్రావైర్స్ (Ultra-vires): రాజ్యాంగానికి విరుద్ధమైన చట్టాలను న్యాయవ్యవస్థ రద్దు చేయడం.
• రాజ్యాంగబద్ధ స్వతంత్ర సంస్థలు:
  • ఎన్నికల సంఘం (Election Commission) - ఆర్టికల్ 324
  • కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) - ఆర్టికల్ 148
  • యూనియన్ & స్టేట్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు (UPSC/SPSC) - ఆర్టికల్ 315
  • కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) - ఆర్టికల్ 280

📌 పోటీ పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Quick Revision Points)

• ఆర్టికల్ 368: రాజ్యాంగంలో కేవలం 2 రకాల సవరణలను మాత్రమే పేర్కొంటుంది (ప్రత్యేక మెజారిటీ & రాష్ట్రాల ఆమోదంతో కూడిన మెజారిటీ). సాధారణ మెజారిటీ ఆర్టికల్ 368 పరిధిలోకి రాదు.
• ప్రవేశిక అమలు తేదీ: రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన రోజే (జనవరి 26, 1950) ప్రవేశిక కూడా అమల్లోకి వచ్చింది. అయితే ఇది రాజ్యాంగ పరిషత్‌లో చివరగా ఆమోదించబడింది.
• ప్రవేశిక న్యాయబద్ధమైనదా? (Justiciable): కాదు, ప్రవేశికలోని అంశాలను కోర్టుల ద్వారా బలవంతంగా అమలు చేయించలేము (Non-Justiciable & Non-Enforceable).
• మూలాలు - దేశాలు:
  • ప్రవేశిక భావన, న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత, న్యాయసమీక్ష, ప్రాథమిక హక్కులు → USA
  • ప్రవేశిక భాష, ఉమ్మడి జాబితా → ఆస్ట్రేలియా
  • సామ్యవాదం (ఫేబియనిజం), పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ, సమన్యాయ పాలన, ఏక పౌరసత్వం → బ్రిటన్
  • గణతంత్ర విధానం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం → ఫ్రాన్స్
  • సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం → రష్యా
  • రాజ్యాంగ సవరణ విధానం → దక్షిణాఫ్రికా
• ప్రవేశిక పదాల ఖచ్చితమైన క్రమం (Preamble Sequence): సర్వసత్తాక (Sovereign) → సామ్యవాద (Socialist) → లౌకిక (Secular) → ప్రజాస్వామ్య (Democratic) → గణతంత్ర (Republic).

Free Material

📚 Indian Polity Hand Written Notes

UPSC, TSPSC, APPSC & All Competitive Exams ప్రిపరేషన్ కోసం పూర్తి నోట్స్.

Click Here ➔