భారత రాజ్యాంగం – 5వ భాగము (Part V)
భారత ప్రధానమంత్రి | Prime Minister of India
[వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేత – హోదా, అధికారాలు, విధులు & ప్రముఖుల నిర్వచనాలు]
వాస్తవాధికారి (De Facto Executive): పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో దేశాధినేత (రాష్ట్రపతి) నామమాత్రపు అధికారాలను కలిగి ఉండగా, ప్రభుత్వాధినేత అయిన ప్రధానమంత్రి దేశ వాస్తవ కార్యనిర్వాహణాధికారిగా సర్వాధికారాలు చెలాయిస్తారు. రాజ్యాంగ రీత్యా దేశ పరిపాలన మొత్తం రాష్ట్రపతి పేరుమీదనే నడిచినప్పటికీ, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి వ్యవహరిస్తారు.
రాజ్యాంగ స్థానం & సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు | Constitutional Position
- రామ్‌జవాయా కపూర్ Vs పంజాబ్ రాష్ట్రం (1955): సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిస్తూ — "భారత రాజ్యాంగం బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ తరహా విధానాన్ని స్వీకరించింది. దీని ప్రకారం రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగబద్ధ అధిపతి మాత్రమే; దేశ పరిపాలనా వాస్తవ అధికారాలన్నీ ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి వద్దే కేంద్రీకృతమై ఉంటాయి" అని స్పష్టం చేసింది.
- శంషేర్ సింగ్ Vs పంజాబ్ రాష్ట్రం (1974): జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ నేతృత్వంలోని సుప్రీంకోర్టు బెంచ్ — రాష్ట్రపతి తన విధులను కేంద్ర మంత్రిమండలి యొక్క సలహాలు, సూచనల మేరకే నిర్వహించాలని, రాష్ట్రపతి సంతృప్తి అంటే మంత్రిమండలి సంతృప్తేనని తీర్పునిచ్చింది.
- డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ చారిత్రక వ్యాఖ్య: "మన రాజ్యాంగంలో ఏదైనా ఒక పదవిని అమెరికా అధ్యక్ష పదవితో పోల్చవలసి వస్తే, అది రాష్ట్రపతి పదవి కాదు; భారతదేశ ప్రధానమంత్రి పదవి మాత్రమే!" అని పేర్కొన్నారు. అలాగే ప్రధానిని "పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వమనే భవనానికి మూలస్తంభం" (Keystone of the Cabinet Arch) గా అభివర్ణించారు.
ప్రధానమంత్రి నిర్వహించే బహుముఖ పాత్రలు & అధికారాలు
1. మంత్రిమండలి అధినేతగా (Head of the Council of Ministers):
- ప్రధానమంత్రి సిఫారసు మేరకే రాష్ట్రపతి ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 75(1)).
- మంత్రులకు వివిధ శాఖలను కేటాయించడం (Portfolios), శాఖలను మార్చడం మరియు అసంతృప్తి కలిగించే మంత్రులను రాజీనామా చేయమని కోరడం లేదా రాష్ట్రపతి చేత తొలగింపజేయడం ప్రధాని అధికార పరిధిలోనిది.
- మంత్రిమండలి మరియు కేబినెట్ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తూ, చర్చనీయాంశాల ఎజెండాను (Agenda) ఖరారు చేస్తారు.
- ప్రధానమంత్రి రాజీనామా లేదా మరణం: ప్రధానమంత్రి రాజీనామా చేసినా లేదా పదవిలో ఉండగా మరణించినా మొత్తం మంత్రిమండలి స్వయంచాలితంగా రద్దవుతుంది (ఏ ఇతర మంత్రి రాజీనామా చేసినా కేవలం ఆ శాఖలో మాత్రమే ఖాళీ ఏర్పడుతుంది).
- రాజీనామా సమర్పణ: ప్రధాని తన మంత్రి పదవికి రాజీనామా పత్రాన్ని రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి. కానీ తన పార్లమెంట్ సభ్యత్వానికి (ఎంపీ పదవికి) ఇచ్చే రాజీనామాను మాత్రం తాను ఏ సభ సభ్యుడైతే ఆ సభాధ్యక్షుడికి (లోక్‌సభ స్పీకర్ లేదా రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌కు) సమర్పించాలి.
2. లోక్‌సభ నాయకుడిగా (Leader of the House):
- ప్రధానమంత్రి దిగువ సభ అయిన లోక్‌సభకు సహజ నాయకుడిగా వ్యవహరిస్తారు. పార్లమెంట్ సమావేశాల తేదీలను నిర్ణయించడంలో, ప్రభుత్వ బిల్లుల ప్రాధాన్యతను ఖరారు చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.
- సభలో విధానపరమైన కీలక ప్రకటనలను స్వయంగా వెలువరిస్తారు; ప్రతిష్టంభనలు ఏర్పడినప్పుడు వివాదాలను పరిష్కరిస్తారు.
- లోక్‌సభను రద్దు చేసి మధ్యంతర ఎన్నికలకు వెళ్లాలని రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేసే విశేషాధికారం ప్రధానికే కలదు.
- రాజ్యసభ సభ్యుడు ప్రధాని అయిన సందర్భంలో: ఒకవేళ ప్రధానమంత్రి రాజ్యసభ సభ్యుడైతే, లోక్‌సభలో ప్రభుత్వ పక్షం తరపున మరొక సీనియర్ మంత్రిని 'లోక్‌సభ నేత'గా నియమిస్తారు.
• ఉదాహరణ: 2004-2014 మధ్య డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్ (రాజ్యసభ ఎంపీ) ప్రధానిగా ఉన్నప్పుడు లోక్‌సభ నేతగా ప్రణబ్ ముఖర్జీ, ఆ తర్వాత సుశీల్ కుమార్ షిండే వ్యవహరించారు.
• తాజా అప్‌డేట్: ప్రస్తుత 18వ లోక్‌సభలో స్వయంగా ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ లోక్‌సభ సభ్యుడిగా (వారణాసి నియోజకవర్గం) ఉంటూ 'లోక్‌సభ నేత'గా (Leader of the House) వ్యవహరిస్తున్నారు.
3. రాష్ట్రపతికి – మంత్రిమండలికి మధ్య సంధానకర్త (Article 78):
ఆర్టికల్ 78 ప్రకారం రాష్ట్రపతికి మరియు మంత్రిమండలికి మధ్య ప్రధానమంత్రి ఏకైక వారధిగా (Chief Communicator) పనిచేస్తారు:
- కేంద్ర పరిపాలనా వ్యవహారాలు, శాసన ప్రతిపాదనలపై మంత్రిమండలి తీసుకున్న అన్ని నిర్ణయాలను రాష్ట్రపతికి చేరవేయడం ప్రధాని బాధ్యత (Art 78(a)).
- పరిపాలనా సమాచారాన్ని రాష్ట్రపతి స్వయంగా కోరినప్పుడు దానిని నివేదించడం (Art 78(b)). (1986 లో బోఫోర్స్ అంశంపై రాష్ట్రపతి జైల్ సింగ్ వివరణ కోరినప్పుడు రాజ్యాంగపరమైన చర్చ జరిగింది).
- ఏదైనా ఒక అంశంపై ఒక మంత్రి వ్యక్తిగతంగా నిర్ణయం తీసుకుంటే, దానిని సమగ్ర పరిశీలనకై మొత్తం మంత్రిమండలి ముందుంచాలని రాష్ట్రపతి కోరితే ఆ పని చేయడం (Art 78(c)).
4. దేశాధినేత & విదేశాంగ విధాన రూపశిల్పి (Leader of the Nation):
- అంతర్జాతీయ వేదికలపై (G20, BRICS, UN, క్వాడ్) దేశానికి నాయకత్వం వహిస్తూ అంతర్జాతీయ సంబంధాలను దిశానిర్దేశం చేస్తారు.
- చారిత్రక ఘట్టాలు: 1954 లో నెహ్రూ 'పంచశీల సూత్రాలు', 1983 ఢిల్లీ 7వ నామ్ (NAM) శిఖరాగ్ర సదస్సుకు ఇందిరాగాంధీ నాయకత్వం, 2008 లో మన్మోహన్ సింగ్ ప్రభుత్వ అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందం (123 Agreement).
- భారతదేశ విదేశాంగ విధానంపై అంతిమ నిర్ణయాధికారం ప్రధానమంత్రిదే.
5. వివిధ అత్యున్నత సంస్థలకు పదవీరీత్యా అధ్యక్షుడు (Ex-Officio Chairman):
- నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog): 2015 లో ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో ఏర్పాటైన నీతి ఆయోగ్‌కు ప్రధానమంత్రే ఛైర్మన్.
- జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC): పదవీరీత్యా అధ్యక్షుడు.
- జాతీయ సమగ్రతా మండలి (National Integration Council - NIC): అధ్యక్షుడు.
- జాతీయ భద్రతా మండలి (National Security Council - NSC): అధినేత.
- అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council - Art 263): అధ్యక్షుడు.
- జాతీయ జలవనరుల మండలి (National Water Resources Council): అధ్యక్షుడు.
- జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ (NDMA): పదవీరీత్యా ఛైర్మన్.
- జనాభా నియంత్రణ జాతీయ కమిషన్ (National Commission on Population): ఛైర్మన్.
- కీలక కమిటీలు: జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC), కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (CIC), సెంట్రల్ విజిలెన్స్ కమిషన్ (CVC), లోక్‌పాల్ (Lokpal) మరియు సీబీఐ డైరెక్టర్ల ఎంపిక ఉన్నతస్థాయి సెలక్షన్ కమిటీలకు ప్రధానమంత్రే నాయకత్వం వహిస్తారు.
ప్రధానమంత్రి పదవిపై ప్రముఖ రాజనీతిజ్ఞుల నిర్వచనాలు | Scholars' Famous Quotes
↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి నిపుణుల ప్రసిద్ధ కొటేషన్లను చూడవచ్చు:
| రాజనీతిజ్ఞుడు / విశ్లేషకుడు | ప్రధానమంత్రి పదవిపై చేసిన ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్య / నిర్వచనం |
|---|---|
| లార్డ్ మార్లే (Lord Morley) | "సమానులలో ప్రథముడు" (Primus Inter Pares – First Among Equals); కేబినెట్ వంపు తాలూకు మూలస్తంభం (Keystone of the Cabinet Arch). |
| లార్డ్ మన్రో (Lord Munro) | "కేబినెట్ ప్రభుత్వం అనే సౌధానికి ప్రధాని పునాది రాయి వంటివారు" (The Captain of the Ship of State). |
| విలియం వెర్నార్ కోర్ట్ (Sir William Harcourt) | "చిన్న నక్షత్రాల మధ్య వెలిగే చంద్రుడు వంటివారు" (Inter Stellas Luna Minores – A Moon among lesser stars). |
| రామ్‌సే మ్యూర్ (Ramsay Muir) | "పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వమనే నావను నడిపే అసలైన చుక్కాని, స్టీరింగ్ వీల్ ప్రధాని" (Steersman of the steering wheel of the state). |
| సర్ ఐవర్ జెన్నింగ్స్ (Sir Ivor Jennings) | "సూర్యుని చుట్టూ గ్రహాలు తిరిగినట్లుగా, సమస్త మంత్రిమండలి అధికారాలు ప్రధాని చుట్టూనే తిరుగుతాయి." |
| హెచ్.జె. లాస్కీ (H.J. Laski) | "మొత్తం ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని తన చుట్టూ భ్రమణం చేయించే అక్షాంశం వంటివారు" (Pivot around which the entire government machinery revolves). |
| జె.ఆర్. మారియట్ (J.R. Marriott) | "ప్రధానిని సమానులలో ప్రథముడు అనడం వాస్తవం కాదు; ఆయన నాయకుడు, మిగిలిన మంత్రులంతా ఆయన ఆధిక్యతకు లోబడి ఉండేవారే." |
| ప్రొఫెసర్ కె.టి. షా (Prof. K.T. Shah) | "ప్రధానికి కల్పించిన అపరిమిత అధికారాలను సరైన పర్యవేక్షణ లేకపోతే వారు నియంతగా మారే ప్రమాదం ఉంది." |
| డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ | "మనదేశ ప్రధాని పదవి అమెరికా అధ్యక్ష పదవితో సమానం; పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు ప్రధాని మూలస్తంభం." |
పరీక్షల ప్రత్యేకం: రాజ్యసభ సభ్యులుగా ఉంటూ ప్రధానమంత్రులైన ప్రముఖులు (4 గురు)
- శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ: 1966 లో తొలిసారి ప్రధాని అయినప్పుడు రాజ్యసభ సభ్యురాలు.
- హెచ్.డి. దేవెగౌడ: 1996 లో కర్ణాటక నుండి రాజ్యసభకు ఎన్నికై ప్రధానిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు.
- ఐ.కె. గుజ్రాల్ (ఇందర్ కుమార్ గుజ్రాల్): 1997 లో బీహార్ నుండి రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ప్రధాని అయ్యారు.
- డాక్టర్ మన్మోహన్ సింగ్: 2004 మరియు 2009 లలో అస్సాం నుండి రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఉంటూ పదేళ్ల పాటు ప్రధానిగా సేవలందించారు.
📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)
- వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధినేత (De Facto Head): ప్రధానమంత్రి (రాష్ట్రపతి నామమాత్రపు అధినేత).
- రాష్ట్రపతికి – మంత్రిమండలికి సంధానకర్తగా ప్రధాని విధులు: ఆర్టికల్ 78.
- ప్రధాని రాజీనామా పరిణామం: యావత్ మంత్రిమండలి రద్దవుతుంది.
- నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) పదవీరీత్యా ఛైర్మన్: ప్రధానమంత్రి (2015 జనవరి 1 నుండి అమల్లో ఉంది).
- అంతర్-రాష్ట్ర మండలి (Art 263) ఛైర్మన్: ప్రధానమంత్రి.
- "సమానులలో ప్రథముడు" (Primus Inter Pares) అన్నది: లార్డ్ మార్లే.
- "చుక్కల్లో చంద్రుడు" అన్నది: సర్ విలియం హార్‌కోర్ట్.
- "సూర్యుని చుట్టూ గ్రహాలు తిరిగినట్లు మంత్రిమండలి తిరుగుతుంది" అన్నది: సర్ ఐవర్ జెన్నింగ్స్.
- ప్రధాని పదవిని అమెరికా అధ్యక్ష పదవితో పోల్చినది: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్.
- ఎంపీ కాని వ్యక్తి ప్రధాని కావచ్చని తెలిపిన తీర్పు: ఎస్.పి. ఆనంద్ Vs హెచ్.డి. దేవెగౌడ (1996 - 6 నెలల వెసులుబాటు).
No comments:
Post a Comment