రాజ్యసభ | Rajya Sabha (Council of States - Article 80)

భారత పార్లమెంటు – ఎగువ సభ

రాజ్యసభ – నిర్మాణం, ఎన్నిక విధానం & ప్రత్యేక అధికారాలు | Rajya Sabha

[80, 83, 89, 90 అధికరణాలు – 4వ షెడ్యూల్ సీట్ల కేటాయింపు, కుల్‌దీప్ నయ్యర్ కేసు & తాజా పదవులు]

సమాఖ్య రక్షణ కవచం: భారత రాజ్యాంగంలోని 80వ అధికరణ రాజ్యసభ గురించి తెలుపుతుంది. దీనిని 'రాష్ట్రాల మండలి' (Council of States), పెద్దల సభ, రెండవ సభ, లేదా శాశ్వత సభ అని పిలుస్తారు. భారత సమాఖ్యలో రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలకు గొంతుకగా నిలవడం, తొందరపాటు శాసనాలను పునఃపరిశీలించడం రాజ్యసభ ప్రధాన కర్తవ్యం.

సభ్యుల సంఖ్య & రాజ్యాంగ వర్గీకరణ (Article 80 & 4th Schedule)

• రాజ్యాంగంలోని 4వ షెడ్యూల్ (Fourth Schedule) రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు రాజ్యసభ సీట్ల కేటాయింపు గురించి తెలియజేస్తుంది. ఈ కేటాయింపు అమెరికా సెనెట్ మాదిరిగా సమానంగా కాకుండా జనాభా ప్రాతిపదికన జరిగింది.
• రాజ్యాంగ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య: 250 (ఎన్నికయ్యే సభ్యులు 238 + రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసేవారు 12).
• ప్రస్తుత వాస్తవ సభ్యుల సంఖ్య: 245
  • రాష్ట్రాల నుండి ఎన్నికైనవారు: 225
  • కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (UTs) నుండి ఎన్నికైనవారు: 8 (ఢిల్లీ - 3, పుదుచ్చేరి - 1, జమ్మూ & కాశ్మీర్ - 4).
  • రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసిన సభ్యులు: 12
• నామినేటెడ్ సభ్యులు (Article 80(3)): కళలు (Art), సాహిత్యం (Literature), శాస్త్ర సాంకేతిక విజ్ఞానం (Science), సామాజిక సేవ (Social Service) రంగాలలో విశేష అనుభవం కలిగిన 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు.
• రిజర్వేషన్లు లేవు: లోక్‌సభలో ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వేషన్లు ఉంటాయి; కానీ రాజ్యసభ స్థానాలకు ఎలాంటి కులపరమైన రిజర్వేషన్లు వర్తించవు.

రాష్ట్రాల వారీగా రాజ్యసభ స్థానాల కేటాయింపు (4వ షెడ్యూల్) | State-wise Seats

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి వివిధ రాష్ట్రాల రాజ్యసభ స్థానాలను చూడవచ్చు:

రాష్ట్రం / కేంద్రపాలిత ప్రాంతం	సీట్ల సంఖ్య	ప్రాముఖ్యత / ప్రత్యేకతలు
ఉత్తర ప్రదేశ్ (UP)	31	భారతదేశంలో అత్యధిక రాజ్యసభ స్థానాలు కలిగిన రాష్ట్రం.
మహారాష్ట్ర	19	రెండవ అత్యధిక స్థానాలు.
తమిళనాడు	18	దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యధిక స్థానాలు.
పశ్చిమ బెంగాల్ & బీహార్	ఒక్కొక్కటి 16	సమాన స్థానాలు.
కర్ణాటక	12	దక్షిణాది రాష్ట్రం.
ఆంధ్రప్రదేశ్ (AP - తాజా అప్‌డేట్)	11	2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం ఉమ్మడి 18 స్థానాల నుండి ఏపీకి కేటాయించబడినవి.
తెలంగాణ (TS - తాజా అప్‌డేట్)	7	2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం తెలంగాణకు కేటాయించబడినవి.
అస్సాం	7	ఈశాన్య భారతదేశంలో అత్యధిక స్థానాలు.
ఒక్కొక్క స్థానం మాత్రమే గల రాష్ట్రాలు (8)	ఒక్కొక్కటి 1	గోవా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరాం, నాగాలాండ్, సిక్కిం, త్రిపుర.
కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (UTs)	8	జమ్మూ & కాశ్మీర్ (4), ఢిల్లీ (3), పుదుచ్చేరి (1). [మిగిలిన 5 యూటీలకు శాసనసభలు లేనందున ప్రాతినిధ్యం లేదు].

సభ స్వభావం & సభ్యుల పదవీకాలం (Article 83 & RPA 1951)

• శాశ్వత సభ (Permanent Body): ఆర్టికల్ 83(1) ప్రకారం రాజ్యసభ ఎన్నడూ రద్దు కాదు. అందుకే దీనిని 'నిరంతర సభ' అంటారు.
• సభ్యుల పదవీకాలం: రాజ్యాంగంలో సభ్యుల పదవీకాలం నిర్దేశించబడలేదు; కానీ 1951 ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం (RPA, 1951) ప్రకారం రాజ్యసభ సభ్యుని పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు.
• ద్వైవార్షిక ఎన్నికలు (Biennial Elections): మొత్తం సభ్యులలో 1/3 వంతు సభ్యులు ప్రతి 2 సంవత్సరాలకు ఒకసారి పదవీ విరమణ చేస్తారు; వారి స్థానంలో అంతేమంది కొత్తగా ఎన్నికవుతారు.
• లాటరీ పద్ధతి (1952): తొలి రాజ్యసభ 1952 లో ఏర్పడినప్పుడు, సభ్యుల పదవీకాలాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి రాష్ట్రపతి ఆధ్వర్యంలో లాటరీ తీసి కొంతమందికి రెండేళ్లు, మరికొందరికి నాలుగేళ్లు, మిగిలిన వారికి పూర్తి ఆరేళ్ల పదవీకాలం కేటాయించారు.

ఎన్నిక విధానం & 2003 సంస్కరణలు – కుల్‌దీప్ నయ్యర్ కేసు (2006)

రాజ్యసభ సభ్యులను ఆయా రాష్ట్రాల విధానసభల (అసెంబ్లీ) ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యేలు నైష్పత్తిక ప్రాతినిధ్య ఏక బదిలీ ఓటు పద్ధతి (Proportional Representation by means of Single Transferable Vote) ద్వారా ఎన్నుకుంటారు.

2003 ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్ట సవరణ (చారిత్రక మార్పులు):
1. నివాస అర్హత తొలగింపు: రాజ్యసభకు పోటీ చేసే అభ్యర్థి ఆయా రాష్ట్రంలో నివసించాలనే (Domicile) నిబంధనను తొలగించారు. దేశంలో ఎక్కడ ఓటరుగా నమోదైనా ఏ రాష్ట్రం నుండైనా రాజ్యసభకు పోటీ చేయవచ్చు.
2. బహిరంగ బ్యాలెట్ (Open Ballot System): అవినీతి, క్రాస్ ఓటింగ్‌ను నిరోధించడానికి పార్టీ ఎమ్మెల్యేలు తమ బ్యాలెట్ పేపర్‌ను తమ పార్టీ అధికార ప్రతినిధికి చూపించి ఓటు వేయాలి.
• కుల్‌దీప్ నయ్యర్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2006): జర్నలిస్ట్ కుల్‌దీప్ నయ్యర్ ఈ సవరణలను సమాఖ్య వ్యవస్థకు విరుద్ధమని సవాల్ చేయగా, సుప్రీంకోర్టు 5 గురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఏకగ్రీవంగా 2003 సవరణ రాజ్యాంగబద్ధమేనని సమర్థించింది.

ఎన్నిక కోటా సూత్రం:

గెలుపు కోటా = [ఆ రాష్ట్ర మొత్తం పోలైన ఎమ్మెల్యేల ఓట్లు ÷ (ఎన్నుకోవాల్సిన సభ్యుల సంఖ్య + 1)] + 1

సభాధ్యక్షులు, కోరం & కీలక పదవుల తాజా వివరాలు (Articles 89 & 100)

• రాజ్యసభ ఛైర్మన్ (Article 89(1)): భారత ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు పదవీరీత్యా ఎక్స్-అఫిషియో ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు. ఆయన సభలో సభ్యుడు కాకపోయినప్పటికీ అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• డిప్యూటీ ఛైర్మన్ (Article 89(2)): ఛైర్మన్ లేనప్పుడు సభను నడిపేందుకు రాజ్యసభ సభ్యులే తమలో ఒకరిని డిప్యూటీ ఛైర్మన్‌గా ఎన్నుకుంటారు. డిప్యూటీ ఛైర్మన్ తన రాజీనామాను ఛైర్మన్‌కు ఇవ్వాలి.
• కోరం (Quorum - Article 100(3)): రాజ్యసభ సమావేశాలు జరగడానికి ఉండాల్సిన కనీస సభ్యుల సంఖ్య సభ మొత్తం బలంలో 1/10 వంతు (అనగా కనీసం 25 మంది సభ్యులు).
• కాస్టింగ్ ఓట్ (Casting Vote - Article 100(1)): బిల్లులపై ఓటింగ్ జరిగినప్పుడు అనుకూల, ప్రతికూల ఓట్లు సమానమైనప్పుడు (Tie) మాత్రమే ఛైర్మన్ నిర్ణయాత్మక కాస్టింగ్ ఓటు వేస్తారు.

రాజ్యసభ ప్రస్తుత ముఖ్య పదవులు (Up-to-Date):

• మొదటి ఛైర్మన్: డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ | మొదటి డిప్యూటీ ఛైర్మన్: ఎస్.వి. కృష్ణమూర్తి రావు (1952)
• తొలి గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నేత: కమలాపతి త్రిపాఠీ (1977, కాంగ్రెస్)
• ప్రస్తుత రాజ్యసభ ఛైర్మన్: సి.పి. రాధాకృష్ణన్ (భారత ఉపరాష్ట్రపతి) [గతంలో జగదీప్ ధన్‌ఖడ్, ఎం. వెంకయ్య నాయుడు]
• ప్రస్తుత రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్: హరివంశ్ నారాయణ్ సింగ్
• ప్రస్తుత రాజ్యసభ సభా నాయకుడు (Leader of the House): జగత్ ప్రకాష్ నడ్డా (జె.పి. నడ్డా) [కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రి]
• ప్రస్తుత రాజ్యసభ ప్రతిపక్ష నేత (Leader of the Opposition): మల్లికార్జున ఖర్గే (INC)

రాజ్యసభకు మాత్రమే గల ప్రత్యేక విశేషాధికారాలు | Exclusive Powers of Rajya Sabha

భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో రాష్ట్రాల హక్కుల రక్షణ కోసం రాజ్యాంగం రాజ్యసభకు లోక్‌సభకు లేని కొన్ని విశిష్ట సమాఖ్య అధికారాలను కల్పించింది:

• 1. ఆర్టికల్ 249 (రాష్ట్ర జాబితాపై జాతీయ ప్రాధాన్యత చట్టం): రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏదైనా ఒక అంశం జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ముఖ్యమైనదని రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో 2/3 వంతు ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదిస్తే — ఆ అంశంపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు లభిస్తుంది. ఈ చట్టం ఒక సంవత్సరం పాటు అమల్లో ఉంటుంది (ఒక్కో ఏడాది చొప్పున ఎన్నిసార్లయినా పొడిగించవచ్చు).
• 2. ఆర్టికల్ 312 (నూతన అఖిల భారత సర్వీసుల సృష్టి): దేశ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా నూతన ఆల్ ఇండియా సర్వీస్‌ను (All India Services) ఏర్పాటు చేయాలని రాజ్యసభ హాజరై ఓటేసిన వారిలో 2/3 వంతు ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానిస్తేనే పార్లమెంటు కొత్త సర్వీసును సృష్టించగలదు (ఉదా: 1966 లో ఇండియన్ ఫారెస్ట్ సర్వీస్ - IFS ఏర్పాటు).
• 3. ఆర్టికల్ 67(b) (ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు): ఉపరాష్ట్రపతిని పదవి నుండి తొలగించే తీర్మానాన్ని తొలుత కేవలం రాజ్యసభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి (రాజ్యసభ సమర్థవంతమైన మెజారిటీతో ఆమోదించిన తర్వాతే లోక్‌సభకు వెళ్తుంది).
• 4. ఎమర్జెన్సీ కాలంలో లోక్‌సభ రద్దయితే (Articles 352, 356, 360): ఏదేని అత్యవసర పరిస్థితి విధించిన సమయంలో ఒకవేళ లోక్‌సభ రద్దయి ఉన్నట్లయితే, ఆ రాష్ట్రపతి ప్రకటనను రాజ్యసభ ఒంటరిగా ఆమోదించి దేశ పరిపాలనకు రాజ్యాంగ రక్షణ కల్పిస్తుంది.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• రాజ్యసభ రాజ్యాంగ అధికరణ: ఆర్టికల్ 80 (సీట్ల కేటాయింపు 4వ షెడ్యూల్).
• రాజ్యసభ ప్రస్తుత బలం: 245 (రాష్ట్రాలు: 225, UTలు: 8, నామినేటెడ్: 12).
• తెలుగు రాష్ట్రాల రాజ్యసభ సీట్లు: ఆంధ్రప్రదేశ్ – 11; తెలంగాణ – 7 (2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం).
• రాజ్యసభలో ప్రాతినిధ్యం గల యూటీలు: ఢిల్లీ (3), పుదుచ్చేరి (1), జమ్మూ కాశ్మీర్ (4).
• కుల్‌దీప్ నయ్యర్ కేసు (2006): రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో బహిరంగ బ్యాలెట్ విధానం మరియు రాష్ట్ర నివాస అర్హత తొలగింపు రాజ్యాంగబద్ధమేనని తీర్పునిచ్చింది.
• రాజ్యసభ ప్రత్యేక అధికారాలు: ఆర్టికల్ 249 (రాష్ట్ర జాబితాపై చట్టం) & ఆర్టికల్ 312 (నూతన అఖిల భారత సర్వీసులు).
• సభా నాయకుడు & విపక్ష నేత: సభా నేత – జె.పి. నడ్డా; విపక్ష నేత – మల్లికార్జున ఖర్గే; డిప్యూటీ ఛైర్మన్ – హరివంశ్ నారాయణ్ సింగ్.
• సభ కోరం (Quorum): ఆర్టికల్ 100(3) ప్రకారం 1/10 వంతు (కనీసం 25 మంది).