లోక్‌సభ | Lok Sabha (House of the People - Part V)

భారత రాజ్యాంగం – పార్లమెంటు దిగువ సభ

లోక్‌సభ – నిర్మాణం, అర్హతలు & సభా హక్కులు | Lok Sabha

[81, 82, 83, 101–106 & 120, 122 అధికరణాలు – 104వ సవరణ, డీలిమిటేషన్ & 18వ లోక్‌సభ అప్‌డేట్స్]

ప్రజల సభ (House of the People): భారత రాజ్యాంగంలోని 81వ అధికరణ లోక్‌సభ నిర్మాణం గురించి తెలియజేస్తుంది. ఇది దేశ ప్రజల చేత ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోబడిన ప్రజాప్రతినిధుల సభ. ప్రభుత్వ ఏర్పాటు, విశ్వాస పరీక్ష, బడ్జెట్ మరియు ద్రవ్య బిల్లుల ఆమోదంలో లోక్‌సభదే అంతిమ నిర్ణయాధికారం.

లోక్‌సభ నిర్మాణం & సభ్యుల సంఖ్య (Articles 81 & 83)

• 83(2) అధికరణ (పదవీకాలం): మొదటి సమావేశ తేది నుండి లోక్‌సభ సాధారణ పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు. ప్రధాని సలహాపై రాష్ట్రపతి అంతకంటే ముందే సభను రద్దు చేయవచ్చు. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) కాలంలో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా లోక్‌సభ కాలాన్ని ఒకేసారి ఒక సంవత్సరం చొప్పున ఎంతకాలమైనా పొడిగించవచ్చు (ఎమర్జెన్సీ రద్దయిన 6 నెలల లోపు ఎన్నికలు తప్పనిసరిగా నిర్వహించాలి).
• చారిత్రక సభ్యుల సంఖ్య: మొదటి లోక్‌సభ (1952) లో 489 మంది ఎన్నికైన సభ్యులు ఉండేవారు. 1973 లో 31వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ సంఖ్యను పెంచారు.
• గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య (తాజా రాజ్యాంగ అప్‌డేట్): గతంలో గరిష్ట సంఖ్య 552 (530 రాష్ట్రాలు + 20 UTలు + 2 ఆంగ్లో-ఇండియన్లు) ఉండేది. అయితే 104వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2019) ద్వారా ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ నిబంధన (Art 331) రద్దు కావడంతో ప్రస్తుతం లోక్‌సభ గరిష్ట పరిమితి 550 మాత్రమే.
• ప్రస్తుత వాస్తవ సభ్యుల సంఖ్య: 543 (అందరూ ఎన్నికైన ప్రజాప్రతినిధులే).
  • రాష్ట్రాల నుండి ఎన్నికైనవారు: 524
  • కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (UTs) నుండి ఎన్నికైనవారు: 19 (ఢిల్లీ - 7, జమ్మూ & కాశ్మీర్ - 5, లడఖ్ - 1, దాద్రా నగర్ హవేలీ & డామన్ డయ్యూ - 2, అండమాన్ - 1, చండీగఢ్ - 1, లక్షద్వీప్ - 1, పుదుచ్చేరి - 1).
• ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లు (Article 330): లోక్‌సభలో జనాభా ప్రాతిపదికన ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వేషన్లు ఉంటాయి:
  • షెడ్యూల్డ్ కులాలకు (SC): 84 స్థానాలు
  • షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST): 47 స్థానాలు (మొత్తం రిజర్వ్డ్ సీట్లు: 131). 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2019) ద్వారా ఈ రిజర్వేషన్లను 2030 వరకు పొడిగించారు.

నియోజకవర్గాల పునర్విభజన & డీలిమిటేషన్ కమిషన్లు (Article 82)

• ప్రతి పదేళ్ల జనాభా లెక్కల (Census) అనంతరం ఆర్టికల్ 82 ప్రకారం పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా డీలిమిటేషన్ కమిషన్‌ను (Delimitation Commission) ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇప్పటివరకు దేశంలో 4 సార్లు (1952, 1962, 1972, 2002) డీలిమిటేషన్ కమిషన్లు ఏర్పాటయ్యాయి.
• 42వ సవరణ (1976): కుటుంబ నియంత్రణ పాటించే రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరగకుండా 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా లోక్‌సభ, అసెంబ్లీ స్థానాల సంఖ్యను 2000 సంవత్సరం వరకు స్తంభింపజేశారు.
• 84వ రాజ్యాంగ సవరణ (2001): ఈ సీట్ల సంఖ్య స్తంభనను 2026 సంవత్సరం తర్వాత నిర్వహించే మొదటి సెన్సస్ నివేదిక ప్రచురితమయ్యేంత వరకు యథాతథంగా పొడిగించారు.
• జస్టిస్ కుల్‌దీప్ సింగ్ కమిషన్ (4వ డీలిమిటేషన్): 2001 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా (87వ సవరణ 2003 ప్రకారం) దేశంలో నియోజకవర్గాల అంతర్గత ప్రాదేశిక సరిహద్దులు మరియు ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వేషన్లను పునర్వ్యవస్థీకరించారు (సీట్ల సంఖ్యను పెంచలేదు).

లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు – భౌగోళిక & ఓటర్ల రికార్డులు | Constituency Records

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి లోక్‌సభ నియోజకవర్గాల రికార్డులను చూడవచ్చు:

వర్గం / రికార్డు	నియోజకవర్గం & రాష్ట్రం	విశేషాంశాలు
వైశాల్యం రీత్యా అతిపెద్దది	లడఖ్ (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)	భారతదేశంలో విస్తీర్ణం పరంగా నంబర్ 1 స్థానం (రెండవది: బార్మర్, రాజస్థాన్).
వైశాల్యం రీత్యా అతిచిన్నది	చాందినీ చౌక్ (ఢిల్లీ)	కేవలం దాదాపు 10.5 చ.కి.మీ విస్తీర్ణం మాత్రమే కలదు.
ఓటర్ల సంఖ్య రీత్యా అతిపెద్దది	మల్కాజ్‌గిరి (తెలంగాణ)	దేశంలోనే అత్యధిక ఓటర్లు గల మెట్రోపాలిటన్ నియోజకవర్గాల్లో ప్రథమం (ఉన్నావో - UP కూడా అధిక ఓటర్లు కలది).
ఓటర్ల సంఖ్య రీత్యా అతిచిన్నది	లక్షద్వీప్ (UT)	సుమారు 55,000 ఓటర్లతో దేశంలోనే అత్యల్ప ఓటర్లు గల నియోజకవర్గం.

రాష్ట్రాల వారీగా లోక్‌సభ స్థానాలు (తాజా వర్గీకరణ) | State-wise Lok Sabha Seats

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి రాష్ట్రాల లోక్‌సభ సీట్ల వివరాలను చూడవచ్చు:

రాష్ట్రం / ప్రాంతం	లోక్‌సభ స్థానాలు	వివరణ / ప్రత్యేకతలు
ఉత్తరప్రదేశ్ (UP)	80	భారతదేశంలో అత్యధిక లోక్‌సభ స్థానాలు కలిగిన రాష్ట్రం.
మహారాష్ట్ర	48	రెండవ అత్యధిక స్థానాలు.
పశ్చిమ బెంగాల్	42	మూడవ అత్యధిక స్థానాలు.
బీహార్	40	నాలుగవ అత్యధిక స్థానాలు.
తమిళనాడు	39	దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యధిక స్థానాలు.
మధ్యప్రదేశ్	29	మధ్య భారతదేశం.
కర్ణాటక	28	దక్షిణాది రాష్ట్రం.
ఆంధ్రప్రదేశ్ (AP - తాజా విభజన)	25	2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం ఏపీకి కేటాయించబడినవి.
తెలంగాణ (TS - తాజా విభజన)	17	2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం తెలంగాణకు కేటాయించబడినవి.
ఒక్కొక్క స్థానం మాత్రమే గల రాష్ట్రాలు (3)	ఒక్కొక్కటి 1	సిక్కిం, మిజోరాం, నాగాలాండ్.
రెండేసి స్థానాలు గల చిన్న రాష్ట్రాలు (5)	ఒక్కొక్కటి 2	గోవా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, మేఘాలయ, త్రిపుర.

పోటీకి అర్హతలు, డిపాజిట్లు & అనర్హతలు (Articles 84, 101, 102)

అర్హతలు & డిపాజిట్లు:

• భారత పౌరుడై ఉండాలి; లోక్‌సభకు పోటీ చేయడానికి కనీస వయస్సు 25 సంవత్సరాలు నిండి ఉండాలి.
• సెక్యూరిటీ డిపాజిట్: సాధారణ అభ్యర్థులకు ₹25,000/-; ఎస్సీ, ఎస్టీ అభ్యర్థులకు ₹12,500/-. పోలైన చెల్లుబాటయ్యే ఓట్లలో కనీసం 1/6 వంతు (16.66%) ఓట్లు సాధించకపోతే డిపాజిట్ జప్తు అవుతుంది.
• 2002 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం క్రిమినల్ కేసులు, ఆస్తులు, అప్పులు, విద్యా అర్హతలతో కూడిన స్వచ్ఛంద అఫిడవిట్ (Form 26) ను నామినేషన్‌తో పాటు రిటర్నింగ్ అధికారికి సమర్పించాలి.

ఎంపీల స్థానాల ఖాళీలు & ద్వంద్వ సభ్యత్వ నిబంధనలు (Article 101):

• ఉభయ సభల్లో సభ్యత్వం: ఒక వ్యక్తి ఒకేసారి పార్లమెంటులోని రెండు సభలకు (లోక్‌సభ & రాజ్యసభ) ఎన్నికైతే, 10 రోజుల్లోగా తాను కోరుకునే సభను తెలియజేయాలి. లేనిచో రాజ్యసభ స్థానం ఖాళీ అవుతుంది.
• ఒకే సభలో రెండు స్థానాల నుండి గెలిస్తే: ఒకే వ్యక్తి రెండు లోక్‌సభ స్థానాల నుండి గెలిస్తే, 14 రోజుల్లోగా ఒక స్థానాన్ని ఎంచుకోవాలి. లేకుంటే రెండు స్థానాలూ రద్దవుతాయి.
• ఎంపీ మరియు ఎమ్మెల్యేగా ఏకకాలంలో ఎన్నికైతే: ఒకే వ్యక్తి ఎంపీగా మరియు రాష్ట్ర ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికైతే, 14 రోజుల్లోగా ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేయాలి; లేనిచో పార్లమెంట్ (ఎంపీ) సభ్యత్వం రద్దవుతుంది.

రాజ్యాంగ అనర్హతలు (Article 102 & RPA 1951):

• కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల క్రింద ఏదైనా లాభదాయక పదవిలో (Office of Profit) ఉన్నప్పుడు (ఆర్టికల్ 102(1)(a)).
• సక్షమ న్యాయస్థానం మతిస్థిమితం లేనివాడిగా ప్రకటించినా, దివాలా తీసినా, భారత పౌరసత్వం కోల్పోయినా.
• వరుసగా 60 రోజులు గైర్హాజరు (Article 102(1)(b)): సభ అనుమతి లేకుండా వరుసగా 60 రోజుల పాటు సభా సమావేశాలకు హాజరుకాని పక్షంలో ఆ సభ్యుని స్థానాన్ని ఖాళీగా ప్రకటిస్తారు.
• లిల్లీ థామస్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2013 - చారిత్రక తీర్పు): ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 లోని సెక్షన్ 8(3) ప్రకారం క్రిమినల్ కేసుల్లో కనీసం 2 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంవత్సరాలు జైలుశిక్ష పడిన తక్షణమే ఎంపీ/ఎమ్మెల్యే పదవి రద్దవుతుంది (అప్పీల్ చేసుకునే 3 నెలల గడువు రక్షణను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది). జైలు నుండి విడుదలైన తర్వాత మరో 6 ఏళ్ల పాటు పోటీకి అనర్హులవుతారు.
• 10వ షెడ్యూల్ (పార్టీ ఫిరాయింపులు): పార్టీ మారినా లేదా విప్‌ను ఉల్లంఘించినా స్పీకర్ సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేస్తారు. దీనిపై కిహోతో హోల్లోహన్ కేసు (1992) లో స్పీకర్ నిర్ణయం న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.

జీతభత్యాలు & పార్లమెంటరీ సభా హక్కులు (Articles 105 & 106)

ఎంపీల ప్రస్తుత జీతభత్యాలు (తాజా సవరణలు):

ఆర్టికల్ 106 ప్రకారం పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా వేతనాలను నిర్ణయిస్తుంది. 2018 ఆర్థిక చట్ట సవరణ ప్రకారం:
• ప్రాథమిక వేతనం: నెలకు ₹1,00,000/- (ప్రతి 5 ఏళ్లకు ద్రవ్యోల్బణం ఆధారంగా సవరిస్తారు).
• నియోజకవర్గ భత్యం (Constituency Allowance): నెలకు ₹70,000/-.
• ఆఫీస్ నిర్వహణ ఖర్చులు: నెలకు ₹60,000/-.
• సభా సమావేశాల డైలీ అలవెన్స్: రోజుకు ₹2,000/-.
• పింఛన్: మాజీ ఎంపీలకు కనీస పింఛన్ నెలకు ₹25,000/- (ఒక్కరోజు ఎంపీగా చేసినా వర్తిస్తుంది; 5 ఏళ్లకు మించి ప్రతి అదనపు సంవత్సరానికి ₹2,000/- పెరుగుతుంది).

సభా విశేషాధికారాలు & రక్షణలు (Article 105):

• సభలో వాక్స్వాతంత్ర్యం (Freedom of Speech): పార్లమెంటులో సభ్యులు మాట్లాడిన ఏ మాటకు గానీ, వేసిన ఓటుకు గానీ ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రశ్నించడానికి వీల్లేదు (ఆర్టికల్ 105(2)).
• సివిల్ కేసుల్లో అరెస్ట్ రక్షణ: పార్లమెంట్ సమావేశాలు ప్రారంభం కావడానికి 40 రోజుల ముందు, సమావేశాలు ముగిసిన 40 రోజుల తర్వాత సివిల్ కేసులలో సభ్యులను అరెస్ట్ చేయరాదు. (ఈ రక్షణ క్రిమినల్ కేసులు, నిరోధక నిర్బంధ చట్టాల కింద అరెస్టులకు వర్తించదు).
• సభాధిపతి అనుమతి: పార్లమెంట్ ప్రాంగణంలో ఏ సభ్యుడినైనా అరెస్ట్ చేయాలన్నా, సమన్లు జారీ చేయాలన్నా సంబంధిత సభాధ్యక్షుడి (స్పీకర్/ఛైర్మన్) ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి.

సభా భాష & న్యాయ సమీక్ష నిరోధం (Articles 120 & 122)

• 120వ అధికరణ (సభా భాష): పార్లమెంట్ కార్యకలాపాలు అధికారికంగా హిందీ లేదా ఇంగ్లీష్ భాషలలో నిర్వహించబడతాయి. అయితే ఈ రెండు భాషలు రాని సభ్యులు సభాధ్యక్షుడి (స్పీకర్/ఛైర్మన్) ముందస్తు అనుమతితో తమ మాతృభాషలో సభనుద్దేశించి ప్రసంగించవచ్చు. పార్లమెంట్‌లో ఏకకాల అనువాద సౌకర్యాలు (Simultaneous Interpretation) కలవు.
• 122వ అధికరణ (కోర్టుల జోక్యం నిరోధం): పార్లమెంటు అంతర్గత వ్యవహారాలు, నియమ నిబంధనల నిర్వహణలో ఏదైనా ప్రక్రియ లోపం ఉన్నప్పటికీ దాని ప్రామాణికతను ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రశ్నించరాదు (Courts not to inquire into proceedings of Parliament).

18వ లోక్‌సభ – ప్రస్తుత ముఖ్య నాయకత్వం & చారిత్రక పరిణామాలు | 18th Lok Sabha

• లోక్‌సభ తొలి స్పీకర్: గణేష్ వాసుదేవ్ మౌలాంకర్ (జి.వి. మౌలాంకర్ - 1952-56) | తొలి డిప్యూటీ స్పీకర్: ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్.
• మొదటి గుర్తింపు పొందిన ప్రతిపక్ష నేత: వై.బి. చవాన్ (1977, 6వ లోక్‌సభ). చట్టబద్ధ గుర్తింపు: Salary and Allowances of Leaders of Opposition in Parliament Act, 1977.
• ప్రస్తుత లోక్‌సభ స్పీకర్: ఓం బిర్లా (Om Birla) [రాజస్థాన్‌లోని కోటా నియోజకవర్గం; 17వ మరియు 18వ లోక్‌సభలకు వరుసగా స్పీకర్‌గా ఎన్నికై రికార్డు సృష్టించారు].
• ప్రస్తుత లోక్‌సభ సభా నాయకుడు (Leader of the House): శ్రీ నరేంద్ర మోదీ (భారత ప్రధానమంత్రి, వారణాసి ఎంపీ).
• ప్రస్తుత లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నేత (Leader of the Opposition - LoP): రాహుల్ గాంధీ (Rahul Gandhi) [రాయ్‌బరేలీ ఎంపీ; 2014-2024 మధ్య ఏ ప్రతిపక్ష పార్టీకి 10% (54 సీట్లు) రాకపోవడం వల్ల ఖాళీగా ఉన్న ఈ హోదాను 10 ఏళ్ల తర్వాత 18వ లోక్‌సభలో కాంగ్రెస్ 99 సీట్లు సాధించడంతో భర్తీ చేశారు]. LoP హోదా కేంద్ర క్యాబినెట్ మంత్రితో సమానం.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• లోక్‌సభ రాజ్యాంగ అధికరణ: ఆర్టికల్ 81 (కనీస వయస్సు 25 సంవత్సరాలు).
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ కోటా రద్దు: 104వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2019 ద్వారా రద్దయింది (ప్రస్తుత సీట్లు 543).
• రిజర్వ్డ్ స్థానాలు: ఎస్సీలకు – 84; ఎస్టీలకు – 47 (ఆర్టికల్ 330).
• తెలుగు రాష్ట్రాల లోక్‌సభ స్థానాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్ – 25; తెలంగాణ – 17 (మొత్తం 42).
• అతిపెద్ద & అతిచిన్న నియోజకవర్గాలు: వైశాల్యంలో పెద్దది – లడఖ్; చిన్నది – చాందినీ చౌక్. ఓటర్లలో పెద్దది – మల్కాజ్‌గిరి; చిన్నది – లక్షద్వీప్.
• సభా కోరం (Quorum): ఆర్టికల్ 100(3) ప్రకారం 1/10 వంతు (కనీసం 55 మంది).
• ఎంపీ తక్షణ అనర్హత తీర్పు: లిల్లీ థామస్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2013) – రెండేళ్ల జైలుశిక్ష పడితే వెంటనే సభ్యత్వం రద్దు.
• వరుసగా 60 రోజులు గైర్హాజరైతే: ఆర్టికల్ 102(2) ప్రకారం సభ్యత్వం రద్దవుతుంది (ఉదా: డాక్టర్ సుబ్రమణ్యస్వామి).
• 18వ లోక్‌సభ స్పీకర్ & విపక్ష నేత: స్పీకర్ – ఓం బిర్లా; ప్రతిపక్ష నేత – రాహుల్ గాంధీ.