తెలంగాణ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు

తెలంగాణ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు (Irrigation Projects of Telangana)

జనరల్ స్టడీస్ – ఆర్థిక భూగోళిక శాస్త్రం | TGPSC (Group 1, 2, 3) & TGPRB SI/Constable ప్రత్యేకం

పరిచయం & భౌగోళిక-సాంకేతిక నేపథ్యం (Geographical Imperative of Lift Irrigation):

• తెలంగాణ ఉపరితల నైసర్గిక స్వరూపం సముద్ర మట్టానికి సగటున 480 నుండి 600 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న పీఠభూమి. అయితే ప్రధాన నదులైన గోదావరి, కృష్ణా పీఠభూమి అంచుల్లోని లోతైన లోయలు, గార్జ్‌ల గుండా ప్రవహిస్తాయి (ఉదాహరణకు మేడిగడ్డ వద్ద గోదావరి నీటి మట్టం సముద్ర మట్టానికి కేవలం ~100 మీటర్లు మాత్రమే).
• గ్రావిటీ పరిమితి: నదీ ప్రవాహ మట్టం కంటే వ్యవసాయ భూములు 300 నుండి 500 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండటం వల్ల సాధారణ ఆనకట్టలు కట్టి గ్రావిటీ (సహజ ప్రవాహం) ద్వారా రాష్ట్రంలోని మెట్ట ప్రాంతాలకు నీటిని మళ్లించడం అసాధ్యం.
• ఎత్తిపోతల ఆవశ్యకత (Lift Irrigation): ఈ భౌగోళిక ప్రతికూలతను అధిగమించడానికి నదీ జలాలను భారీ పంపుల ద్వారా దశలవారీగా ఎగువకు లిఫ్ట్ చేసి, కొండలపై రిజర్వాయర్లు నిర్మించి, గ్రావిటీ కాలువల ద్వారా ఆయకట్టుకు అందించే ఎత్తిపోతల పథకాలు (Lift Irrigation Schemes) అనివార్యమయ్యాయి.
• CWC ప్రాజెక్టుల వర్గీకరణ:
  • భారీ ప్రాజెక్టులు (Major): ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 10,000 హెక్టార్ల (>25,000 ఎకరాలు) కంటే ఎక్కువ.
  • మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులు (Medium): ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 2,000 నుండి 10,000 హెక్టార్ల మధ్య.
  • చిన్న ప్రాజెక్టులు (Minor): ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 2,000 హెక్టార్ల కంటే తక్కువ (చెరువులు, కుంటలు, చెక్ డ్యామ్‌లు).

⚡ Quick Review: నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల ముఖ్యాంశాలు (Quick Summary)

ప్రాజెక్ట్ పేరు	నది & జిల్లా	కీలక ఇంజనీరింగ్ విశేషాలు / ప్రాముఖ్యత
కాళేశ్వరం (KLIS)	గోదావరి (జయశంకర్ భూపాలపల్లి)	ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద బహుళ దశల లిఫ్ట్; మేడిగడ్డ బ్యారేజీ; గాయత్రి అండర్‌గ్రౌండ్ పంప్‌హౌస్; మల్లన్న సాగర్ (50 TMC)
శ్రీరాంసాగర్ (SRSP)	గోదావరి (నిజామాబాద్)	నిల్వ: 90 TMC; కాకతీయ కాలువ (284 కి.మీ - రాష్ట్రంలో అత్యంత పొడవైనది); ఉత్తర-మధ్య తెలంగాణకు ప్రధాన ఆధారం
నాగార్జునసాగర్	కృష్ణా (నల్గొండ / పల్నాడు)	ప్రపంచంలోనే ఎత్తయిన రాతి కట్టడం (Masonry Dam - 124 మీటర్లు); నిల్వ: 312 TMC; ఎడమ కాలువ (తెలంగాణ లబ్ధి)
ప్రియదర్శిని జూరాల	కృష్ణా (జోగులాంబ గద్వాల)	తెలంగాణలో కృష్ణా నదిపై మొదటి ప్రాజెక్ట్; దక్షిణ తెలంగాణ లిఫ్ట్ స్కీములకు (మదర్ రిజర్వాయర్)
పాలమూరు-రంగారెడ్డి (PRLIS)	కృష్ణా (నాగర్‌కర్నూల్)	శ్రీశైలం ఎగువన నార్లాపూర్ నుండి 5 దశల్లో లిఫ్ట్; దేశంలోనే అతిపెద్ద 145 MW మెగా పంపులు
మిషన్ కాకతీయ	రాష్ట్రవ్యాప్త చెరువులు	నినాదం: మన ఊరు - మన చెరువు; 2015 మార్చి 12న సదాశివనగర్‌లో ప్రారంభం; గొలుసుకట్టు చెరువుల పునరుద్ధరణ

తెలంగాణ నీటిపారుదల రంగాలు (Irrigation Basins)

తెలంగాణ నీటిపారుదల రంగాలు (Irrigation Basins)
│
┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
▼ ▼
1. గోదావరి బేసిన్ ప్రాజెక్టులు 2. కృష్ణా బేసిన్ ప్రాజెక్టులు
- కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (KLIS) - నాగార్జునసాగర్ (బహుళార్థసాధక)
- శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్ట్ (SRSP) - ప్రియదర్శిని జూరాల
- నిజాంసాగర్, సింగూరు - పాలమూరు-రంగారెడ్డి (PRLIS)
- శ్రీపాద ఎల్లంపల్లి, దేవాదుల (JCR-DLIS) - కల్వకుర్తి (MGKLIS), నెట్టెంపాడు
- సీతారామ ఎత్తిపోతల ప్రాజెక్ట్ - డిండి, కోయిల్ సాగర్, మూసి, పాలేరు

1. గోదావరి బేసిన్ ప్రాజెక్టులు (Godavari Basin Projects)

ఎ) కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (Kaleshwaram Lift Irrigation Scheme - KLIS):

• నేపథ్యం: డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ప్రాణహిత-చేవెళ్ల ప్రాజెక్టును రీ-డిజైన్ చేసి కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టుగా చేపట్టారు.
• నీటి లభ్యత కేంద్రం: గోదావరి, ప్రాణహిత నదుల సంగమ ప్రదేశమైన కాళేశ్వరం దిగువన గల మేడిగడ్డ (లక్ష్మి బ్యారేజీ) వద్ద నీటి లభ్యత ఆధారంగా రూపకల్పన.
• ఎత్తిపోసే ఎత్తు: సముద్ర మట్టానికి 100 మీటర్ల వద్ద ఉన్న మేడిగడ్డ నుండి 618 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న కొండపోచమ్మ సాగర్ వరకు నీటిని దశలవారీగా ఎత్తిపోస్తారు.
• ప్రధాన బ్యారేజీలు: మేడిగడ్డ (లక్ష్మి), అన్నారం (సరస్వతి), సుందిళ్ల (పార్వతి).
• కీలక పంప్‌హౌస్‌లు: కన్నెపల్లి (మేడిగడ్డ వద్ద ప్రధాన పంప్‌హౌస్); గాయత్రి పంప్‌హౌస్ (ప్యాకేజీ 8 - తిప్పాపూర్, రాజన్న సిరిసిల్ల) – ఆసియాలోనే అతిపెద్ద అండర్‌గ్రౌండ్ పంప్‌హౌస్ (ఒక్కొక్కటి 139 MW మెగా పంపులు).
• ప్రధాన నిల్వ జలాశయాలు: నంది మేడారం, మిడ్ మానేరు (శ్రీ రాజరాజేశ్వర), అనంతగిరి (అన్నపూర్ణ), రంగనాయక సాగర్, మల్లన్న సాగర్ (50 TMC సామర్థ్యంతో అతిపెద్ద కృత్రిమ రిజర్వాయర్), కొండపోచమ్మ సాగర్.

బి) శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్ట్ (Sriram Sagar Project - SRSP / పోచంపాడు):

• స్థానం & చరిత్ర: నిజామాబాద్ జిల్లా బాల్కొండ మండలం పోచంపాడు వద్ద గోదావరి నదిపై నిర్మాణం. 1963 జూలై 26న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేశారు. స్థూల నిల్వ: ~90 TMC.
• ప్రధాన కాలువలు:
  • కాకతీయ కాలువ (Kakatiya Canal): రాష్ట్రంలోనే అత్యంత పొడవైన ప్రధాన కాలువ (సుమారు 284 కి.మీ. పొడవు). LMD మీదుగా వరంగల్, ఖమ్మం వరకు నీరు అందిస్తుంది.
  • సరస్వతి కాలువ: నిర్మల్, ఆదిలాబాద్ ప్రాంతాలకు సాగునీరు.
  • లక్ష్మి కాలువ: నిజామాబాద్ పరిసరాలకు సాగునీరు.
• SRSP పునరుజ్జీవన పథకం: కాళేశ్వరం ప్రాజెక్ట్ ద్వారా గోదావరి నీటిని రివర్స్ పంపింగ్ చేసి ఎగువన ఉన్న SRSP జలాశయాన్ని నింపే వ్యవస్థ.

సి) ఇతర కీలక గోదావరి బేసిన్ ప్రాజెక్టులు:

• నిజాంసాగర్ ప్రాజెక్ట్: కామారెడ్డి జిల్లా అచ్చంపేట వద్ద మంజీర నదిపై 1923-1931 మధ్య ఏడవ నిజాం కాలంలో నిర్మాణం (రూపకర్త: నవాబ్ అలీ నవాజ్ జంగ్ బహదూర్). బోధన్ నిజాం షుగర్ ఫ్యాక్టరీ చెరకు తోటలకు, ఆయకట్టుకు ఆధారం.
• సింగూరు ప్రాజెక్ట్: సంగారెడ్డి జిల్లా పుల్కల్ మండలం సింగూరు వద్ద మంజీర నదిపై నిర్మాణం (సామర్థ్యం: ~30 TMC). జంట నగరాల తాగునీరు, స్థానిక సాగునీరు మరియు విద్యుదుత్పత్తి.
• శ్రీపాద ఎల్లంపల్లి ప్రాజెక్ట్: పెద్దపల్లి - మంచిర్యాల సరిహద్దుల్లో గోదావరిపై నిర్మాణం (20 TMC). రామగుండం NTPC థర్మల్ పవర్, హైదరాబాద్ తాగునీరు, మరియు కాళేశ్వరం లింక్-2 ప్రధాన బ్యాలెన్సింగ్ జలాశయం.
• జె. చొక్కారావు దేవాదుల లిఫ్ట్ (JCR-DLIS): భూపాలపల్లి జిల్లా గంగారం (దేవాదుల) వద్ద గోదావరి నుండి నీటిని ఎత్తిపోసి వరంగల్, హన్మకొండ, జనగామ, మహబూబాబాద్ కరువు ప్రాంతాల ఆయకట్టు స్థిరీకరణ.
• సీతారామ ఎత్తిపోతల ప్రాజెక్ట్: పూర్వ రాజీవ్ సాగర్ - ఇందిరా సాగర్ రీ-డిజైన్. దుమ్ముగూడెం వద్ద గోదావరి మిగులు జలాలను ఎత్తిపోసి ఉమ్మడి ఖమ్మం, మహబూబాబాద్ జిల్లాల్లో 6.74 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు.

2. కృష్ణా బేసిన్ ప్రాజెక్టులు (Krishna Basin Projects)

ఎ) నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్ట్ (Nagarjuna Sagar Project):

• స్థానం & నిర్మాణం: నల్గొండ జిల్లా (నందికొండ) మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ పల్నాడు జిల్లా (మాచర్ల) సరిహద్దుల్లో కృష్ణా నదిపై నిర్మాణం. 1955 డిసెంబర్ 10న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేశారు (1967లో ప్రారంభం).
• ఇంజనీరింగ్ రికార్డు: ప్రపంచంలోనే ఎత్తయిన రాతి కట్టడం (Masonry Dam - 124 మీటర్లు). పూర్ణ నిల్వ సామర్థ్యం (FRL): 590 అడుగులు (312 TMC).
• ఎడమ కాలువ (లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి కాలువ): తెలంగాణ పరిధిలోని నల్గొండ, సూర్యాపేట, ఖమ్మం జిల్లాలకు సాగునీరు అందిస్తుంది (పాలేరు రిజర్వాయర్ దీనికి బ్యాలెన్సింగ్ రిజర్వాయర్).

బి) ప్రియదర్శిని జూరాల ప్రాజెక్ట్ (Priyadarshini Jurala Project):

• స్థానం: జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా ధరూర్ మండలం రేవులపల్లి వద్ద కృష్ణా నదిపై నిర్మాణం.
• ప్రాముఖ్యత: తెలంగాణ రాష్ట్రంలో కృష్ణా నదిపై నిర్మించబడిన మొట్టమొదటి ప్రాజెక్ట్. ఇది దక్షిణ తెలంగాణ ఎత్తిపోతల పథకాలకు (MGKLIS, భీమా, నెట్టెంపాడు, కోయిల్ సాగర్) ఫీడర్ జలాశయంగా (Mother Reservoir) పనిచేస్తుంది.

సి) పాలమూరు-రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం (PRLIS):

• లక్ష్యం: మహబూబ్‌నగర్, రంగారెడ్డి, వికారాబాద్, నల్గొండ జిల్లాల్లోని ఫ్లోరైడ్ పీడిత, వర్షాభావ ప్రాంతాలలోని 12.3 లక్షల ఎకరాలకు సాగు, తాగునీరు.
• మూలం & దశలు: శ్రీశైలం ఎగువన నార్లాపూర్ వద్ద కృష్ణా వరద జలాలను 5 దశల్లో ఎత్తిపోస్తారు.
• రిజర్వాయర్లు: 1. అంజనగిరి (నార్లాపూర్) → 2. వీరాంజనేయ (ఏదుల) → 3. వెంకటాద్రి (వట్టెం) → 4. కురుమూర్తిరాయ (కరివెన) → 5. ఉద్ధండాపూర్ రిజర్వాయర్.
• మెగా పంపులు: నార్లాపూర్ వద్ద ఒక్కొక్కటి 145 మెగావాట్ల సామర్థ్యం గల భారీ పంపులు (దేశంలోనే అత్యధిక అశ్వశక్తి పంపులు).

డి) ఇతర దక్షిణ తెలంగాణ లిఫ్ట్ & మీడియం ప్రాజెక్టులు:

• కల్వకుర్తి ఎత్తిపోతల (MGKLIS): శ్రీశైలం బ్యాక్‌వాటర్స్ (ఎల్లూరు) నుండి నీటిని ఎత్తిపోసి నాగర్‌కర్నూల్, మహబూబ్‌నగర్, వనపర్తి, నల్గొండ కరువు భూములకు సాగునీరు.
• నెట్టెంపాడు & భీమా: నెట్టెంపాడు (జవహర్ LIS) జూరాల నుండి గద్వాల, అలంపూర్ ప్రాంతాలకు; రాజీవ్ భీమా ఎత్తిపోతల నారాయణపేట, వనపర్తి ఎగువ భూములకు సాగునీరు అందిస్తాయి.
• మూసి ప్రాజెక్ట్: సూర్యాపేట జిల్లా కేతేపల్లి మండలం టేకుమట్ల వద్ద మూసి నదిపై నిర్మాణం.
• పాలేరు రిజర్వాయర్: ఖమ్మం జిల్లా కూసుమంచి వద్ద పాలేరు నదిపై నిజాం కాలంలో నిర్మాణం.
• కోయిల్ సాగర్ ప్రాజెక్ట్: మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా దేవరకద్ర వద్ద పెదవాగుపై నిర్మాణం.

తెలంగాణ ప్రధాన ప్రాజెక్టుల సమగ్ర తులనాత్మక పట్టిక (Quick Reference Matrix)

ప్రాజెక్ట్ పేరు	నది	జిల్లా / ప్రాంతం	రకం (Type)	ప్రధాన లబ్ధి పొందే జిల్లాలు
కాళేశ్వరం (KLIS)	గోదావరి (ప్రాణహిత)	భూపాలపల్లి (మేడిగడ్డ)	బహుళ దశల ఎత్తిపోతల	సిద్దిపేట, సిరిసిల్ల, కరీంనగర్, మేడ్చల్, యాదాద్రి
శ్రీరాంసాగర్ (SRSP)	గోదావరి	నిజామాబాద్ (పోచంపాడు)	మేజర్ రిజర్వాయర్ (గ్రావిటీ)	నిజామాబాద్, జగిత్యాల, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం
నిజాంసాగర్	మంజీర	కామారెడ్డి (అచ్చంపేట)	మేజర్ ప్రాజెక్ట్ (చారిత్రక)	కామారెడ్డి, నిజామాబాద్
సింగూరు	మంజీర	సంగారెడ్డి (సింగూరు)	నిల్వ & తాగునీటి జలాశయం	సంగారెడ్డి, హైదరాబాద్ మహానగరం
ఎల్లంపల్లి (శ్రీపాద)	గోదావరి	పెద్దపల్లి / మంచిర్యాల	బ్యారేజీ & నిల్వ	పెద్దపల్లి, హైదరాబాద్, రామగుండం NTPC
జేసీఆర్ దేవాదుల	గోదావరి	భూపాలపల్లి (దేవాదుల)	లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్	వరంగల్, హన్మకొండ, జనగామ
నాగార్జునసాగర్	కృష్ణా	నల్గొండ (నందికొండ)	మేసన్రీ డ్యామ్ (మల్టీపర్పస్)	నల్గొండ, సూర్యాపేట, ఖమ్మం (ఎడమ కాలువ)
ప్రియదర్శిని జూరాల	కృష్ణా	గద్వాల (రేవులపల్లి)	మేజర్ బ్యారేజ్/డ్యామ్	జోగులాంబ గద్వాల, నారాయణపేట
పాలమూరు-రంగారెడ్డి	కృష్ణా	నాగర్‌కర్నూల్ (నార్లాపూర్)	మెగా ఎత్తిపోతల పథకం	నాగర్‌కర్నూల్, మహబూబ్‌నగర్, రంగారెడ్డి, వికారాబాద్
కల్వకుర్తి (MGKLIS)	కృష్ణా	నాగర్‌కర్నూల్ (ఎల్లూరు)	లిఫ్ట్ ఇరిగేషన్	నాగర్‌కర్నూల్, మహబూబ్‌నగర్, వనపర్తి
మూసి ప్రాజెక్ట్	మూసి	సూర్యాపేట (కేతేపల్లి)	మీడియం ప్రాజెక్ట్	సూర్యాపేట, నల్గొండ

3. చిన్న నీటిపారుదల రంగం & మిషన్ కాకతీయ (Minor Irrigation & Tank Restoration)

తెలంగాణ పీఠభూమి ఉపరితలానికి జీవనాధారమైన గొలుసుకట్టు చెరువుల సంస్కృతిని పునరుద్ధరించడానికి చేపట్టిన చారిత్రాత్మక కార్యక్రమం మిషన్ కాకతీయ.

• నినాదం: మన ఊరు - మన చెరువు (Mana Ooru - Mana Cheruvu).
• ప్రారంభం: 2015 మార్చి 12న నిజామాబాద్ జిల్లా సదాశివనగర్ మండలంలోని సదాశివనగర్ పెద్ద చెరువు వద్ద అధికారికంగా ప్రారంభించబడింది.
• లక్ష్యం: రాష్ట్రంలోని సుమారు 46,531 చెరువులు, కుంటలను 5 విడతల్లో పూడికతీత తీసి, తూములు, అలుగులు మరమ్మతు చేసి ఆయకట్టును పునరుద్ధరించడం.
• పూడిక మట్టి వినియోగం: చెరువుల నుంచి తీసిన సారవంతమైన ఒండ్రు మట్టిని (Silt) రైతులు పొలాల్లో వేసుకోవడం వల్ల రసాయన ఎరువుల ఖర్చు తగ్గి, నేల తేమ నిల్వ సామర్థ్యం పెరిగింది.
• భూగర్భ జలాలు (Groundwater Recharge): చెరువుల్లో నీటి నిల్వ పెరగడం వల్ల బోరుబావులు, బావులలో వాటర్ టేబుల్ పునరుద్ధరణ జరిగింది.
• ఫ్లోరోసిస్ నియంత్రణ: నల్గొండ వంటి ప్రాంతాల్లో భూగర్భ జలాలు రీఛార్జ్ అవ్వడం వల్ల తాగునీటిలో ఫ్లోరైడ్ గాఢత తగ్గడానికి దోహదపడింది.

4. అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాలు & సంస్థాగత యంత్రాంగం (Inter-State Water Governance)

• కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (KWDT-I & KWDT-II):
  • బచావత్ ట్రిబ్యునల్ (KWDT-I) ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 811 TMC నికర జలాలను కేటాయించింది.
  • బ్రిజేష్ కుమార్ ట్రిబ్యునల్ (KWDT-II) తీర్పు మరియు అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం (ISRWD Act - 1956) సెక్షన్ 3 కింద నూతన విచారణ ద్వారా ఏపీ, తెలంగాణ మధ్య శాశ్వత నిష్పత్తి కేటాయింపులపై ప్రక్రియ కొనసాగుతోంది.
• గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ (GWDT): బచావత్ ట్రిబ్యునల్ అవార్డు ప్రకారం గోదావరి బేసిన్‌లో ఉమ్మడి రాష్ట్రానికి కేటాయించిన దాదాపు 1,480 TMC జలాల్లో తెలంగాణకు గణనీయమైన వాటా ఉంది.
• రివర్ మేనేజ్‌మెంట్ బోర్డులు (KRMB & GRMB): ఏపీ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 లోని సెక్షన్ 85 ప్రకారం ఏర్పడ్డాయి. ప్రాజెక్టుల ఆపరేషన్ ప్రోటోకాల్, నీటి లెక్కలు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి నియంత్రణ వీటి పరిధిలో ఉంటాయి.

📚 పరీక్షా విశ్లేషణ & ముఖ్యమైన చిట్కాలు (Exam Tips & Insights):

1. కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టులోని ప్రధాన బ్యారేజీలు (మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల), అతిపెద్ద అండర్‌గ్రౌండ్ పంప్‌హౌస్ (గాయత్రి - ప్యాకేజీ 8), మరియు అతిపెద్ద కృత్రిమ జలాశయం (మల్లన్న సాగర్ - 50 TMC) వివరాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టండి.
2. కృష్ణా బేసిన్ మొదటి ప్రాజెక్ట్: ప్రియదర్శిని జూరాల; పాలమూరు-రంగారెడ్డిలో అత్యధిక అశ్వశక్తి పంపులు (145 MW) నార్లాపూర్ వద్ద ఉన్నాయని గుర్తించాలి.
3. మిషన్ కాకతీయ ప్రారంభ తేదీ: 2015 మార్చి 12 (సదాశివనగర్ పెద్ద చెరువు, నిజామాబాద్) ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలకు అత్యంత కీలకం.