న్యాయసమీక్షకు అవకాశం కల్పించే అంశాలు | Scope and Limitations of Judicial Review

భారత రాజ్యాంగం – న్యాయ సమీక్షా పరిధి

న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం కల్పించే & మినహాయింపు గల అంశాలు

[రాజ్యాంగ నిబంధనలు, సమాఖ్య అధికార పరిమితులు & సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల సమగ్ర పరిశీలన]

సమతుల్య సమాఖ్య సూత్రం: భారత రాజ్యాంగం ఒకవైపు సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టులకు విస్తృతమైన న్యాయ సమీక్షాధికారాలను కల్పిస్తూనే, మరోవైపు ప్రభుత్వ పాలన స్తంభించిపోకుండా కార్యనిర్వాహక మరియు శాసనశాఖల కొన్ని అంతర్గత వ్యవహారాలకు న్యాయ సమీక్ష నుండి ప్రత్యేక రక్షణలను కల్పించింది. రాజ్యాంగంలో న్యాయ సమీక్ష వర్తించే అంశాలు మరియు మినహాయింపు పొందిన నిబంధనల పూర్తి వివరాలు క్రింద పరిశీలిద్దాం.

1. న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం కల్పించే రాజ్యాంగ అంశాలు | Provisions for Judicial Review

శాసన, కార్యనిర్వాహక చర్యలను న్యాయస్థానాలు సమీక్షించడానికి రాజ్యాంగంలోని కింది అధికరణలు ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష అవకాశాలను కల్పిస్తున్నాయి:

• 13వ అధికరణ: ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘించే కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాలు, ఆర్డినెన్సులు, జీవోలు, బై-లాస్ చెల్లవని (Void) ప్రకటించే ప్రాథమిక అధికారం.
• 32వ & 226వ అధికరణలు: ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఇతర చట్టబద్ధమైన హక్కులకు భంగం కలిగించే కార్యనిర్వాహక, శాసన చర్యలపై రిట్లను జారీ చేస్తూ సమీక్షించే సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల ప్రత్యక్ష అధికార పరిధి.
• 7వ షెడ్యూల్ (కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు): కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ నిర్దేశిత శాసన పరిధిని దాటి ఇతర జాబితాలోని అంశాలపై చట్టాలు చేసినప్పుడు ఆ చట్టాల చెల్లుబాటును కోర్టులు సమీక్షిస్తాయి (Doctrine of Pith and Substance / నిజతత్వ సూత్రం).
• 73వ & 162వ అధికరణలు: కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధి (Executive Powers) తమ శాసనాధికార పరిధిని మించి విస్తరిస్తే వాటిని న్యాయస్థానాలు సమీక్షిస్తాయి.
• 131వ అధికరణ: కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య, లేదా రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే సమాఖ్య వివాదాలను విచారించి రాజ్యాంగబద్ధతను తేల్చే సుప్రీంకోర్టు ఏకైక ప్రాథమిక అధికారం.
• 132వ అధికరణ: రాజ్యాంగ వివరణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక చట్టపరమైన ప్రశ్నలు ఇమిడి ఉన్న కేసులలో హైకోర్టు తీర్పులపై సుప్రీంకోర్టులో రాజ్యాంగ అప్పీళ్లను స్వీకరించి సమీక్షించడం.
• 137వ అధికరణ: సుప్రీంకోర్టు తాను గతంలో వెలువరించిన తీర్పులను తానే స్వయంగా పునఃసమీక్షించుకుని రాజ్యాంగానికి నూతన ప్రగతిశీల భాష్యాన్ని అందించడం.
• 147వ అధికరణ: రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్ట నిబంధనలకు ప్రామాణికమైన అర్థవివరణ ఇచ్చే అధికారం.
• 246వ అధికరణ: పార్లమెంటు మరియు రాష్ట్ర శాసనసభల ప్రాదేశిక మరియు విషయపరమైన శాసనాధికారాల పరిమితులను సమీక్షించడం.
• 248వ అధికరణ: ఏదైనా వివాదాస్పద అంశం మూడు జాబితాలలో లేనప్పుడు అది పార్లమెంటుకు చెందిన అవశిష్ట అధికారమా (Residuary Powers) కాదా అని నిర్ణయించడం.
• 254వ అధికరణ: ఉమ్మడి జాబితాలోని అంశంపై కేంద్ర చట్టానికి మరియు రాష్ట్ర చట్టానికి మధ్య వైరుధ్యం ఏర్పడినప్పుడు కేంద్ర చట్టమే చెల్లుబాటు అవుతుందని నిర్ధారించే సమీక్షాధికారం (రాష్ట్రపతి ముందస్తు ఆమోదం మినహా).
• 257 & 258 అధికరణలు: కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాలకు ఇచ్చే పరిపాలనా ఆదేశాలు మరియు పరిపాలనా బాధ్యతల అప్పగింతలు రాజ్యాంగబద్ధంగా ఉన్నాయో లేదో పరిశీలించడం.

2. న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం లేని అంశాలు & రాజ్యాంగ రక్షణలు | Excluded Matters

రాజ్యాంగ నిర్మాతలు పరిపాలనా స్వేచ్ఛ మరియు శాసనసభల సార్వభౌమత్వాన్ని కాపాడేందుకు కింది అంశాలకు న్యాయ సమీక్ష నుండి రక్షణ కల్పించారు:

• ఆర్టికల్ 74(2) & 163(3) – మంత్రిమండలి సలహా: కేంద్ర మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి, లేదా రాష్ట్ర మంత్రిమండలి గవర్నర్‌కు ఏమైనా సలహా ఇచ్చిందా, ఇస్తే ఏం సలహా ఇచ్చింది అనే అంశాన్ని ఏ న్యాయస్థానమూ విచారించడానికి వీల్లేదు (Bar to inquiry by courts).
  • సుప్రీంకోర్టు సవరణ (ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు, 1994): మంత్రిమండలి ఇచ్చిన సలహాను కోర్టులు ప్రశ్నించలేవు గానీ, ఆ సలహాకు ఆధారమైన రాతపూర్వక డాక్యుమెంట్లు, ఫైళ్లను (Material on record) కోర్టులు తెప్పించుకుని పరిశీలించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 122 & 212 – చట్టసభల అంతర్గత వ్యవహారాలు: పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభలలో జరిగిన ప్రొసీడింగ్స్, సభా నిబంధనల అమలులోని 'విధానపరమైన లోపాలపై' (Irregularity of Procedure) న్యాయస్థానాలు విచారణ జరపరాదు.
  • సుప్రీంకోర్టు సవరణ (రాజా రాంపాల్ కేసు, 2007): కేవలం ప్రక్రియ లోపాలకు మాత్రమే కోర్టు రక్షణ ఉంటుంది; సభలో తీవ్రమైన రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన లేదా దురుద్దేశపూర్వక చర్యలు (Substantive Illegality) జరిగితే కోర్టులు జోక్యం చేసుకోవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 105 & 194 – ప్రజాప్రతినిధుల సభా హక్కులు: పార్లమెంట్ లేదా శాసనసభలో ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు మాట్లాడిన మాటలపై లేదా వేసిన ఓట్లపై బయటి కోర్టులలో ఎలాంటి సివిల్ లేదా క్రిమినల్ విచారణలు జరపరాదు (Parliamentary Privileges).
• ఆర్టికల్ 82 & 329(a) – డీలిమిటేషన్ కమిషన్ నిర్ణయాలు: డీలిమిటేషన్ చట్టం ప్రకారం ఏర్పాటైన డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఖరారు చేసిన పార్లమెంటు, అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల విభజన మరియు స్థానాల కేటాయింపులను ఏ న్యాయస్థానంలోనూ ప్రశ్నించడానికి వీల్లేదు (మేఘరాజ్ కొఠారి Vs డీలిమిటేషన్ కమిషన్, 1967).
• ఆర్టికల్ 361 – రాష్ట్రపతి & గవర్నర్లకు వ్యక్తిగత మినహాయింపులు: తమ అధికారిక విధులను నిర్వర్తించేటప్పుడు తీసుకునే నిర్ణయాలకు రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లు ఏ కోర్టుకూ సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత లేదు. వారు పదవిలో ఉన్నంత కాలం వారిపై ఎలాంటి క్రిమినల్ కేసులు పెట్టరాదు, అరెస్టు చేయరాదు. (అయితే వారు జారీ చేసే ఆర్టికల్ 356 రాష్ట్రపతి పాలన, క్షమాభిక్ష ఆదేశాలు దురుద్దేశపూర్వకమైతే న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి).
• ఆర్టికల్ 53 & 154: దేశ పాలనాధికారాలు రాష్ట్రపతి పేరుతో, రాష్ట్రాల పాలన గవర్నర్ల పేరుతో రాజ్యాంగానుసారం నిర్వహించబడతాయి.
• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల నిర్వహణ (5 & 6 షెడ్యూళ్లు): గిరిజన ప్రాంతాలలో శాసనాల అన్వయింపుపై గవర్నర్లకు విశేష విచక్షణాధికారాలు ఉంటాయి.
• 1, 2, 3, 4 షెడ్యూళ్లలోని వ్యవస్థాపక అంశాలు: రాష్ట్రాల సరిహద్దులు, పేర్ల మార్పు (ఆర్టికల్ 3 & 4), వేతనాల కేటాయింపు వంటి విధానపరమైన చట్టాలపై న్యాయస్థానాలు పరిమిత సమీక్షను మాత్రమే కలిగి ఉంటాయి.

న్యాయ సమీక్షకు లోబడే అంశాలు vs మినహాయింపులు – తులనాత్మక పట్టిక

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి రాజ్యాంగ నిబంధనలను సరిపోల్చవచ్చు:

వర్గం	ప్రధాన అధికరణలు	రాజ్యాంగ స్వభావం	కోర్టు సమీక్ష పరిధి / పరిమితి
న్యాయ సమీక్ష వర్తించే అంశాలు	ఆర్టికల్స్ 13, 32, 131, 226, 246, 254	ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన, కేంద్ర-రాష్ట్ర శాసన అధికారాల అతిక్రమణ, ఉమ్మడి జాబితా వివాదాలు.	సంపూర్ణ సమీక్షాధికారం కలదు (రాజ్యాంగ విరుద్ధమైతే రద్దు చేస్తాయి).
మంత్రిమండలి సలహా	ఆర్టికల్స్ 74(2) & 163(3)	రాష్ట్రపతి/గవర్నర్‌కు మంత్రులు ఇచ్చే సలహా స్వభావం.	సలహాను ప్రశ్నించలేరు; కానీ ఆధార పత్రాలను (Material) పరిశీలించవచ్చు.
చట్టసభల కార్యకలాపాలు	ఆర్టికల్స్ 122 & 212	పార్లమెంట్, అసెంబ్లీల సభా వ్యవహారాలు, నియమావళి.	విధానపరమైన లోపాలను కోర్టులు ప్రశ్నించరాదు.
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన	ఆర్టికల్స్ 82 & 329(a)	డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఖరారు చేసిన సరిహద్దులు.	ఏ న్యాయస్థానంలోనూ సవాలు చేయడానికి వీల్లేదు.
దేశాధినేతల రక్షణలు	ఆర్టికల్ 361	రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ల అధికారిక విధులు, క్రిమినల్ రక్షణ.	కోర్టులకు జవాబుదారీ కారు; కానీ దురుద్దేశ ఉత్తర్వులు సమీక్షించబడతాయి.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాల రద్దు అధికరణ: ఆర్టికల్ 13.
• మంత్రిమండలి సలహాను న్యాయస్థానాలు ప్రశ్నించరాదని తెలిపే ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 74(2) (కేంద్రం), ఆర్టికల్ 163(3) (రాష్ట్రం).
• సభా వ్యవహారాల లోపాలను కోర్టులు ప్రశ్నించరాదని తెలిపే అధికరణలు: పార్లమెంటుకు ఆర్టికల్ 122; అసెంబ్లీలకు ఆర్టికల్ 212.
• డీలిమిటేషన్ చట్ట నిర్ణయాలను కోర్టులలో ప్రశ్నించరాదని తెలిపే ఆర్టికల్: ఆర్టికల్ 329(a) (ఆర్టికల్ 82 & 170).
• రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లకు గల వ్యక్తిగత న్యాయ మినహాయింపులు: ఆర్టికల్ 361.
• కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య శాసనాధికార పరిధుల అధికరణ: ఆర్టికల్ 246.
• ఉమ్మడి జాబితాలో కేంద్ర చట్టం ఆధిపత్యం తెలిపే అధికరణ: ఆర్టికల్ 254.
• అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers) తెలిపే అధికరణ: ఆర్టికల్ 248.