న్యాయ సమీక్షాధికారాలు | Judicial Review and Judicial Activism in India

భారత రాజ్యాంగం – న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర

న్యాయ సమీక్షాధికారం & న్యాయ క్రియాశీలత (Judicial Review & PIL)

[రాజ్యాంగ మూలాలు, చారిత్రక పరిణామం, 9వ షెడ్యూల్ సమీక్ష & ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు]

రాజ్యాంగాధిక్యతకు రక్షణ కవచం: కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసనసభలు చేసే శాసనాలు మరియు కార్యనిర్వాహక వర్గం జారీ చేసే ఉత్తర్వులు రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి ఉన్నాయా లేదా అని పరిశీలించి, అవి రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉంటే వాటిని చెల్లనివిగా (Ultra Vires / Void) ప్రకటించేందుకు న్యాయస్థానాలకు ఉండే అంతిమ అధికారమే 'న్యాయ సమీక్షాధికారం' (Judicial Review). ఇది రాజ్యాంగ ఆధిక్యతను (Supremacy of the Constitution) మరియు సమాఖ్య సమతుల్యతను కాపాడటంలో కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

న్యాయ సమీక్ష చారిత్రక మూలాలు | Origin of Judicial Review

• అమెరికా ఆవిర్భావం: ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యంలో న్యాయ సమీక్షాధికార భావన అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో జన్మించింది. భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు దీనిని అమెరికా రాజ్యాంగం నుండే స్వీకరించారు.
• మార్బరీ Vs మాడిసన్ కేసు (1803): అమెరికా సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ జాన్ మార్షల్ (Chief Justice John Marshall) ప్రసిద్ధ మార్బరీ Vs మాడిసన్ (Marbury v. Madison, 1803) వ్యాజ్యంలో చారిత్రాత్మక తీర్పునిస్తూ ప్రపంచంలోనే తొలిసారిగా న్యాయ సమీక్షాధికారాన్ని లాంఛనంగా ప్రతిపాదించారు.
• జాన్ మార్షల్ ప్రసిద్ధ సూత్రం: "రాజ్యాంగం అత్యున్నత శాసనం. శాసనసభ చేసిన చట్టం రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉంటే రాజ్యాంగమే నిలుస్తుంది, చట్టం రద్దవుతుంది."

భారత రాజ్యాంగంలో న్యాయ సమీక్షకు గల అధికరణలు | Constitutional Provisions

పరీక్షల ప్రత్యేక వాస్తవం: 'న్యాయ సమీక్ష' (Judicial Review) అనే పదాన్ని భారత రాజ్యాంగంలో ప్రత్యక్షంగా ఎక్కడా పేర్కొనలేదు. అయినప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టులకు ఈ అధికారాన్ని కల్పించే అంతర్లీన అధికరణలు రాజ్యాంగమంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి:

• 13వ అధికరణ (ఆర్టికల్ 13(2)): ప్రాథమిక హక్కులను హరించే లేదా తగ్గించే ఏ శాసనమైనా, ఆర్డినెన్స్ అయినా, జీవో అయినా ఎంతవరకు విరుద్ధమో అంతవరకు 'చెల్లనిది' (Void) అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది న్యాయసమీక్షకు ప్రత్యక్ష ప్రాతిపదిక.
• 32వ అధికరణ: ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకై నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు మరియు కోర్టు రిట్లను జారీ చేసే అధికారం.
• 226వ అధికరణ: ప్రాథమిక హక్కులు మరియు ఇతర చట్టబద్ధ హక్కుల పరిరక్షణకు రిట్లను జారీ చేస్తూ శాసనాలను సమీక్షించే హైకోర్టు అధికారం.
• 131 నుండి 136 అధికరణలు: సుప్రీంకోర్టు యొక్క ప్రాథమిక, సమాఖ్య మరియు అప్పిలేట్ అధికార పరిధులు.
• 245 & 246 అధికరణలు: కేంద్ర మరియు రాష్ట్రాల మధ్య శాసన అధికారాల పరిమితులు (కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు). చట్టం తన అధికార పరిధిని అతిక్రమిస్తే కోర్టులు దానిని రద్దు చేస్తాయి (Doctrine of Pith and Substance).
• 372వ అధికరణ: రాజ్యాంగ పూర్వ చట్టాలు రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉన్నంతవరకే కొనసాగుతాయని స్పష్టం చేస్తుంది.

మౌలిక స్వరూపంలో అంతర్భాగం | Part of Basic Structure Doctrine

• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): పార్లమెంటుకు రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారం ఉన్నప్పటికీ, న్యాయ సమీక్షతో కూడిన రాజ్యాంగ 'మౌలిక స్వరూపాన్ని' (Basic Structure) రద్దు చేయలేరని 13 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం తీర్పునిచ్చింది.
• మినర్వా మిల్స్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1980): 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 368 లో చేర్చిన క్లాజ్ (4) మరియు (5) లను (రాజ్యాంగ సవరణలను ఏ న్యాయస్థానమూ ప్రశ్నించరాదనే నిబంధనను) సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది. "న్యాయ సమీక్షాధికారం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో అంతర్భాగం; పార్లమెంటు రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా కూడా ఈ అధికారాన్ని హరించలేదు" అని స్పష్టం చేసింది.
• ఎల్. చంద్రకుమార్ కేసు (1997): ఆర్టికల్ 32 మరియు 226 ల క్రింద సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు ఉన్న న్యాయ సమీక్షాధికారం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపమని, ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ హైకోర్టుల న్యాయసమీక్షను రద్దు చేయలేమని 7 గురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం పునరుద్ఘాటించింది.

న్యాయ సమీక్షాధికార పరిణామ క్రమం – మైలురాయి తీర్పులు | Landmark Cases

• శంకరీ ప్రసాద్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1951): భారతదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా న్యాయ సమీక్షాధికారాన్ని వినియోగించిన కేసు. మొదటి రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (1951) చెల్లుబాటును సవాలు చేయగా — ఆర్టికల్ 13 లోని 'చట్టం' అనే పదం కేవలం సాధారణ చట్టాలకే వర్తిస్తుందని, ఆర్టికల్ 368 కింద చేసే రాజ్యాంగ సవరణలకు వర్తించదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. (సజ్జన్ సింగ్ కేసు 1965 లోనూ ఇదే సమర్థించబడింది).
• గోలక్‌నాథ్ Vs స్టేట్ ఆఫ్ పంజాబ్ (1967): సుప్రీంకోర్టు తన మునుపటి తీర్పులను తిరగరాస్తూ — ఆర్టికల్ 13(2) లోని పరిమితులు ఆర్టికల్ 368 కింద చేసే రాజ్యాంగ సవరణలకు కూడా వర్తిస్తాయని, ప్రాథమిక హక్కులను హరించేలా పార్లమెంటు రాజ్యాంగాన్ని సవరించడానికి వీల్లేదని 6:5 మెజారిటీతో తీర్పునిచ్చింది.
• బ్యాంకుల జాతీయీకరణ కేసు (1970) & ప్రివీ పర్సుల రద్దు కేసు (1971): ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం తెచ్చిన ఆర్డినెన్స్‌లను, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ చట్టాన్ని మరియు స్వదేశీ సంస్థానాధీశుల రాజభరణాల (Privy Purses) రద్దును సుప్రీంకోర్టు న్యాయసమీక్ష ద్వారా కొట్టివేసింది.
• 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) – న్యాయవ్యవస్థపై పరిమితులు: సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల న్యాయ సమీక్షాధికారాలను నిర్వీర్యం చేస్తూ ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 368(4), 368(5) లను మరియు ఆర్టికల్ 32A, 226A లను చేర్చింది.
• 43వ (1977) & 44వ (1978) సవరణల ద్వారా పునరుద్ధరణ: జనతా ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చాక 43వ సవరణ ద్వారా కేంద్ర, రాష్ట్ర చట్టాల న్యాయసమీక్షపై విధించిన ఆంక్షలను రద్దు చేసి కోర్టుల అధికారాలను పునరుద్ధరించింది.

9వ షెడ్యూల్ అంశాలపై న్యాయ సమీక్ష – ఐ.ఆర్. కొయెల్హో కేసు (2007)

ఐ.ఆర్. కొయెల్హో Vs స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (I.R. Coelho v. State of Tamil Nadu, 2007 – 9-Judge Bench):

1951 లో మొదటి సవరణ ద్వారా చేర్చిన ఆర్టికల్ 31B ప్రకారం 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలకు న్యాయ సమీక్ష నుండి మినహాయింపు ఉండేది. ప్రభుత్వాలు దుర్వినియోగం చేస్తూ భూసంస్కరణలే కాకుండా రాజకీయ చట్టాలను కూడా ఇందులో చేర్చడంతో 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది:

• లక్ష్మణ రేఖ (Cut-off Date – 1973 ఏప్రిల్ 24): కేశవానంద భారతి తీర్పు వెలువడిన తేదీ నాటికి (1973 ఏప్రిల్ 24) ముందు 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు సురక్షితంగా ఉంటాయి.
• 1973 ఏప్రిల్ 24 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన ఏ చట్టమైనా ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తూ, రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి (ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 ల సారాంశానికి) భంగం కలిగిస్తే సుప్రీంకోర్టు వాటిని న్యాయసమీక్ష చేసి రద్దు చేయవచ్చు.
• దీనితో 9వ షెడ్యూల్ న్యాయ సమీక్ష నుండి సంపూర్ణ రక్షణ కవచం కాదని స్పష్టమైంది.

న్యాయ క్రియాశీలత & ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (Judicial Activism & PIL)

• న్యాయ క్రియాశీలత (Judicial Activism): శాసన, కార్యనిర్వాహక శాఖలు తమ రాజ్యాంగ విధులను సక్రమంగా నిర్వర్తించడంలో విఫలమైనప్పుడు, పౌరుల హక్కులను పరిరక్షించడానికి మరియు సామాజిక న్యాయాన్ని అందించడానికి న్యాయవ్యవస్థ చొరవ తీసుకుని ప్రభుత్వానికి ఆదేశాలు జారీ చేయడాన్ని 'న్యాయ క్రియాశీలత' అంటారు. (ఈ పదాన్ని 1947 లో ఆర్థర్ ష్లెసింగర్ జూనియర్ అనే అమెరికన్ చరిత్రకారుడు తొలిసారి ఉపయోగించారు).
• ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు – PIL (Public Interest Litigation): 1980వ దశకంలో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి (P.N. Bhagwati) మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ (V.R. Krishna Iyer) ల చొరవతో భారతదేశంలో పిల్ (PIL) వ్యవస్థ ఆవిర్భవించింది.
• లోకస్ స్టాండై (Locus Standi) సడలింపు: సాంప్రదాయ న్యాయ సూత్రం ప్రకారం బాధితుడు మాత్రమే కోర్టుకు వెళ్లాలి. కానీ పిల్ ద్వారా ఈ సూత్రాన్ని సడలించారు. పేదరికం, నిరక్షరాస్యత లేదా నిస్సహాయత వల్ల కోర్టును ఆశ్రయించలేని వర్గాల తరపున ఏ ప్రజా ప్రయోజనకారుడైనా లేదా స్వచ్ఛంద సంస్థ అయినా ఒక సాధారణ పోస్ట్‌కార్డు లేదా లేఖ ద్వారా కూడా కోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు (Epistolary Jurisdiction).
• తొలి పిల్ కేసులు:
  • హుస్సేనారా ఖాతూన్ Vs స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ (1979): జైళ్లలో విచారణ ఖైదీల దుర్భర పరిస్థితులపై పుష్ప కపిల హింగోరాణి దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌తో సుమారు 40,000 మంది ఖైదీలు విడుదలయ్యారు (ఆమెను 'మదర్ ఆఫ్ పిల్' అంటారు).
  • ఎస్.పి. గుప్తా Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1981): జస్టిస్ భగవతి పిల్ మార్గదర్శకాలను అధికారికంగా స్థిరీకరించారు.

చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి vs చట్టం యొక్క సరైన పద్ధతి | Procedure vs Due Process

న్యాయ సమీక్షలో సుప్రీంకోర్టు అనుసరించే విచారణా ప్రమాణాలు:

↔️ క్రింది పట్టికను సమాంతరంగా (Horizontal) స్క్రోల్ చేసి రెండు ప్రక్రియల తేడాలను చూడవచ్చు:

లక్షణం	చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి (Procedure Established by Law)	చట్టం యొక్క సరైన పద్ధతి (Due Process of Law)
మూల దేశం	బ్రిటన్ / జపాన్ రాజ్యాంగం (ఆర్టికల్ 21 అసలు పాఠం).	అమెరికా రాజ్యాంగం (5వ & 14వ సవరణలు).
కోర్టు పరిధి	శాసనసభ చట్టం చేసే అధికారం కలిగి ఉందా మరియు పద్ధతి ప్రకారం చేసిందా లేదా అని మాత్రమే చూస్తుంది. చట్టం న్యాయబద్ధంగా ఉందా లేదా అని చూడదు.	చట్టం చేసే పద్ధతితో పాటు ఆ చట్టం సహజ న్యాయ సూత్రాలకు అనుగుణంగా, న్యాయబద్ధంగా (Fair, Just and Reasonable) ఉందో లేదో కూడా కోర్టు పరీక్షిస్తుంది.
భారతదేశంలో పరిణామం	ఏ.కె. గోపాలన్ కేసు (1950) లో సుప్రీంకోర్టు దీనికే పరిమితమైంది.	మేనకా గాంధీ కేసు (1978) లో సుప్రీంకోర్టు అమెరికన్ 'డ్యూ ప్రాసెస్ ఆఫ్ లా' సూత్రాన్ని భారత ఆర్టికల్ 21 లోకి అనువదించింది.

📌 పరీక్షల ప్రత్యేకం (Exam Point of View - Quick Revision Notes)

• న్యాయ సమీక్ష భావన మూల దేశం: అమెరికా (మార్బరీ Vs మాడిసన్ కేసు, 1803 – జస్టిస్ జాన్ మార్షల్).
• భారత రాజ్యాంగంలో న్యాయసమీక్షకు ప్రత్యక్ష ఆధారం: ఆర్టికల్ 13(2) (మరియు ఆర్టికల్స్ 32, 226).
• భారత్‌లో తొలిసారి న్యాయసమీక్ష వినియోగించిన కేసు: శంకరీ ప్రసాద్ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1951).
• న్యాయసమీక్ష మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని తేల్చిన కేసు: మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980).
• 9వ షెడ్యూల్ చట్టాలపై న్యాయసమీక్ష వర్తిస్తుందని చెప్పిన మైలురాయి తీర్పు: ఐ.ఆర్. కొయెల్హో Vs స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (2007) [కట్ ఆఫ్ తేదీ: 1973 ఏప్రిల్ 24].
• ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాల (PIL) పితామహులు: జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి మరియు జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణయ్యర్ (1980ల ప్రారంభం).
• 'చట్టం యొక్క సరైన పద్ధతి' (Due Process) ని స్వీకరించిన కేసు: మేనకా గాంధీ Vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978).